ئیسفەندیار شازادەیەکی ئەفسانەیی شانامەی فیردەوسییە. ململا‌نێی لەگەڵ ڕۆستەم دەسەڵات، گوێڕایەڵی و شەرەف دەخاتە بەرباس؛ حەماسەی کوردی چوارچێوەی ئەدەبی فراوانتر دەکات.

دوو جەنگاوەری سوار بە کەوانەوە لە ژێر ستوونەکانی شیعری فارسی لە دەستنووسێکی شانامەی سەدەی حەڤدەهەم
ڕۆستەم ئیسفەندیار دەکوژێت، لاپەڕەی شانامە، ١٦٦٦–٦٧، بە مووعین موسەوێر دەدرێتە پاڵ؛ مێترۆپۆلیتن، 1975.192.26. موڵکی گشتی / CC0. Metropolitan Museum of Art, 1975.192.26 · Image · CC0.

شازادەی حەماسە

ئیسفەندیار کوڕی گوشتاسپە لە شانامە فارسییەکەی فیردەوسی و بە جیهانی پاشایەتی ئەفسانەیی سەر بەستە. خزمەتی ئایینی و جێنشینی بە تراژیدیای خێزانی تێکەڵ دەبن: شازادە تەخت دەوێت، باوکی بە ژێردەستکردنی ڕۆستەمی مەرجدار دەکات. سەرکەوتنەکانی لە دەسەڵاتی باوکی ئازادی ناکەن. [1] [4]

تاج و فەرمان

گوشتاسپ فەرمان دەدات بڕواتە سیستان و دەستی ڕۆستەم ببەستێت و بیهێنێتە کۆشک. سووکایەتی ئاشکرا بەشێکە لە داواکە: سوپا دەبێت پاڵەوانەکە بە دیلی ببینێت. ئیسفەندیار ناڕەزایی دەردەبڕێت کە باوکی تەخت بۆ خۆی دەوێت و دەیەوێت ئەو لاببات؛ بەڵام گوێڕایەڵی ڕادەگەیەنێت. گفتوگۆکان بنەمای سیاسی ململا‌نێکە ڕوون دەکەن. [1]

سیمورغ و تیری گەز

ڕۆستەم و ڕەخشی ئەسپەکەی برینداری توند دەبن. زاڵ بە سووتاندنی پەڕێک سیمورغ بانگ دەکات؛ باڵندەکە تیرەکان دەردەهێنێت و برینەکان چارەسەر دەکات. ئاگاداری دەکاتەوە خوێنی ئیسفەندیار ڕەنج بۆ بکوژ دەهێنێت، پاشان داری گەز بۆ تیر نیشان دەدات. [2] ڕۆستەم لە ڕووبەڕووبوونەوەی دواتر تیر لە چاوی شازادەی ڕوویینتەن دەدات. ڕزگاربوون بە نرخێکی داهاتووەوە بەستراوە. [3]

داواکاری کۆتایی

شازادەی لە سەرەمەرگ ئارەزووی باوکی بۆ پاراستنی تاج، گەنجینە و سوپا بە هۆکاری مردنی دەزانێت. بەهمەن دەسپێرێت بە ڕۆستەم بۆ فێربوونی جەنگ، ڕاو و ژیانی کۆشک. ڕۆستەم بەڵێن دەدات. لە ڕێی پەشۆتەنەوە پەیامێکی تاڵیش بۆ باوکی دەنێرێت. خەم و بەرپرسیارێتی دوای شەڕەکەش دەمێننەوە. [4]

جیاوازی نووسەران

توێژینەوەی مستەفا ئەلباکور لە ٢٠٢٤ ڕیوایەتی فارسی فیردەوسی بە غُرەری عەرەبیی سەعالیبی بەراورد دەکات. پوختەی بڵاوکراوە هاوبەشی و جیاوازی دەردەخات؛ فیردەوسی وتار، سەرەتای چیرۆک و بیرکردنەوەی ئەخلاقی فراوان دەکات. لێکۆڵینەوەکە ڕوانگەی ئایینی، حەماسی و مێژوویی دەخاتە بەرباس. [5]

چوارچێوەی ئەدەبی کوردی

بەهرووز چەمەنئارا بە پشتبەستن بە دەستنووس ژانری شانامەی کوردی بە شێوازی ئەدەبی گۆرانی دەکۆڵێتەوە. پوختەی وتاری ٢٠١٣ نەریتێکی دەقی سەربەخۆ دەناسێنێت کە سروشتی زاگرۆس و کاریگەرییە ئایینییە ناوچەییەکان شێوەیان پێداوە. [6] حەماسەی کوردی بە دەستنووس و ئەداکانی خۆی شایانی لێکۆڵینەوەیە. پوختەی سەرەوە فیردەوسی دەگرێتە بنەما؛ ڕیوایەتێکی کوردی بەڵگەی دەقی خۆی پێویستە.

هونەری دەستنووس

لاپەڕەکەی مێترۆپۆلیتن هی ١٦٦٦–٦٧ە و بە مووعین موسەوێر دەدرێتە پاڵ؛ شوێنی بەرهەمهێنانیش بە ئەگەر ئیسفەهانە. مەرەکەب، ڕەنگی ناتەواوڕوون، زیو و زێڕ شیعر و دوو سواری شەڕکەر پێکەوە دەخەن. پارچەی 1975.192.26 دیاریی ڕیچارد ئێتینگهاوزەنە. بەڵگەی وەرگرتنەوەی هونەری دواتری حەماسەکەیە. [7]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 4: Persian verse on Goshtasp’s command and Esfandiyar’s response (Ganjoor).
  2. Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 26: Persian verse on the Simurgh’s healing, warning and tamarisk arrow (Ganjoor).
  3. Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 28: Persian verse on the fatal arrow (Ganjoor).
  4. Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 29: Persian verse on Bahman’s care, Goshtasp and Esfandiyar’s death (Ganjoor).
  5. Moustafa Albakour, “حكاية رُستَم وإسفَنديار: بين شاهنامة الفِردوسيّ وغُرَر ملوك الفُرس للثَّعالبيّ,” Rize İlahiyat Dergisi 26 (20 April 2024): published abstract.
  6. Behrooz Chamanara, “An Investigation into the Kurdish Genre of the Shāhnāma and Its Religious Dimensions,” Journal of Persianate Studies 6 (2013), pp. 163–177: abstract in the Association’s Volume 6 archive.
  7. Metropolitan Museum of Art, “Rustam Slays Esfandiyar,” object 1975.192.26: dating, attribution, materials, provenance and public-domain image.