ئیسفەندیار شازادەیەکی ئەفسانەیی شانامەی فیردەوسییە. ململانێی لەگەڵ ڕۆستەم دەسەڵات، گوێڕایەڵی و شەرەف دەخاتە بەرباس؛ حەماسەی کوردی چوارچێوەی ئەدەبی فراوانتر دەکات.

شازادەی حەماسە
ئیسفەندیار کوڕی گوشتاسپە لە شانامە فارسییەکەی فیردەوسی و بە جیهانی پاشایەتی ئەفسانەیی سەر بەستە. خزمەتی ئایینی و جێنشینی بە تراژیدیای خێزانی تێکەڵ دەبن: شازادە تەخت دەوێت، باوکی بە ژێردەستکردنی ڕۆستەمی مەرجدار دەکات. سەرکەوتنەکانی لە دەسەڵاتی باوکی ئازادی ناکەن. [1] [4]
تاج و فەرمان
گوشتاسپ فەرمان دەدات بڕواتە سیستان و دەستی ڕۆستەم ببەستێت و بیهێنێتە کۆشک. سووکایەتی ئاشکرا بەشێکە لە داواکە: سوپا دەبێت پاڵەوانەکە بە دیلی ببینێت. ئیسفەندیار ناڕەزایی دەردەبڕێت کە باوکی تەخت بۆ خۆی دەوێت و دەیەوێت ئەو لاببات؛ بەڵام گوێڕایەڵی ڕادەگەیەنێت. گفتوگۆکان بنەمای سیاسی ململانێکە ڕوون دەکەن. [1]
سیمورغ و تیری گەز
ڕۆستەم و ڕەخشی ئەسپەکەی برینداری توند دەبن. زاڵ بە سووتاندنی پەڕێک سیمورغ بانگ دەکات؛ باڵندەکە تیرەکان دەردەهێنێت و برینەکان چارەسەر دەکات. ئاگاداری دەکاتەوە خوێنی ئیسفەندیار ڕەنج بۆ بکوژ دەهێنێت، پاشان داری گەز بۆ تیر نیشان دەدات. [2] ڕۆستەم لە ڕووبەڕووبوونەوەی دواتر تیر لە چاوی شازادەی ڕوویینتەن دەدات. ڕزگاربوون بە نرخێکی داهاتووەوە بەستراوە. [3]
داواکاری کۆتایی
شازادەی لە سەرەمەرگ ئارەزووی باوکی بۆ پاراستنی تاج، گەنجینە و سوپا بە هۆکاری مردنی دەزانێت. بەهمەن دەسپێرێت بە ڕۆستەم بۆ فێربوونی جەنگ، ڕاو و ژیانی کۆشک. ڕۆستەم بەڵێن دەدات. لە ڕێی پەشۆتەنەوە پەیامێکی تاڵیش بۆ باوکی دەنێرێت. خەم و بەرپرسیارێتی دوای شەڕەکەش دەمێننەوە. [4]
جیاوازی نووسەران
توێژینەوەی مستەفا ئەلباکور لە ٢٠٢٤ ڕیوایەتی فارسی فیردەوسی بە غُرەری عەرەبیی سەعالیبی بەراورد دەکات. پوختەی بڵاوکراوە هاوبەشی و جیاوازی دەردەخات؛ فیردەوسی وتار، سەرەتای چیرۆک و بیرکردنەوەی ئەخلاقی فراوان دەکات. لێکۆڵینەوەکە ڕوانگەی ئایینی، حەماسی و مێژوویی دەخاتە بەرباس. [5]
چوارچێوەی ئەدەبی کوردی
بەهرووز چەمەنئارا بە پشتبەستن بە دەستنووس ژانری شانامەی کوردی بە شێوازی ئەدەبی گۆرانی دەکۆڵێتەوە. پوختەی وتاری ٢٠١٣ نەریتێکی دەقی سەربەخۆ دەناسێنێت کە سروشتی زاگرۆس و کاریگەرییە ئایینییە ناوچەییەکان شێوەیان پێداوە. [6] حەماسەی کوردی بە دەستنووس و ئەداکانی خۆی شایانی لێکۆڵینەوەیە. پوختەی سەرەوە فیردەوسی دەگرێتە بنەما؛ ڕیوایەتێکی کوردی بەڵگەی دەقی خۆی پێویستە.
هونەری دەستنووس
لاپەڕەکەی مێترۆپۆلیتن هی ١٦٦٦–٦٧ە و بە مووعین موسەوێر دەدرێتە پاڵ؛ شوێنی بەرهەمهێنانیش بە ئەگەر ئیسفەهانە. مەرەکەب، ڕەنگی ناتەواوڕوون، زیو و زێڕ شیعر و دوو سواری شەڕکەر پێکەوە دەخەن. پارچەی 1975.192.26 دیاریی ڕیچارد ئێتینگهاوزەنە. بەڵگەی وەرگرتنەوەی هونەری دواتری حەماسەکەیە. [7]
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 4: Persian verse on Goshtasp’s command and Esfandiyar’s response (Ganjoor).
- Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 26: Persian verse on the Simurgh’s healing, warning and tamarisk arrow (Ganjoor).
- Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 28: Persian verse on the fatal arrow (Ganjoor).
- Ferdowsi, Shahnameh, Rostam and Esfandiyar, section 29: Persian verse on Bahman’s care, Goshtasp and Esfandiyar’s death (Ganjoor).
- Moustafa Albakour, “حكاية رُستَم وإسفَنديار: بين شاهنامة الفِردوسيّ وغُرَر ملوك الفُرس للثَّعالبيّ,” Rize İlahiyat Dergisi 26 (20 April 2024): published abstract.
- Behrooz Chamanara, “An Investigation into the Kurdish Genre of the Shāhnāma and Its Religious Dimensions,” Journal of Persianate Studies 6 (2013), pp. 163–177: abstract in the Association’s Volume 6 archive.
- Metropolitan Museum of Art, “Rustam Slays Esfandiyar,” object 1975.192.26: dating, attribution, materials, provenance and public-domain image.