پەیمانەکان هاوپەیمانیی ئەرتەتاما و کوڕەکەی شوتارنە دەناسێنن؛ ڕەچەڵەک و ماوەی حوکمڕانییەکەی نادیارن.

ڕەچەڵەکێکی نادیار
ئەرتەتاما دووەم، پاشای حوری، ڕکابەری توشراتا بوو. مایرهۆفەر لە ئەرتەتامای یەکەمی کۆنتر جیای دەکاتەوە و دەڵێت برایەتیی دوو ڕکابەرەکە نەسەلمێنراوە. هاوبەشیی ناوی پاشایەتی جێی شەجەرە ناگرێتەوە. منداڵی، گەیشتن بە تەخت و ساڵە وردەکانی حوکمڕانییەکەی نازانرێن. ڤۆن داسۆ ناوەندی میتانی لە خابووری سەرەوە دادەنێت؛ ئیمپراتۆرییەکە بۆ سووریا، میزۆپۆتامیا و ئەناطۆلیای ڕۆژهەڵات بڵاو ببووەوە. داڕمانی پڕۆسەیەکی درێژتر لە یەک قەیرانی جێنشینی بوو. [1] [2]
گێڕانەوەی سیاسیی پەیمانەکە
پەیمانی شوپیلولیومە لەگەڵ شاتیوازە ئاماژە بە ڕێککەوتنێکی پێشووتر لەگەڵ ئەرتەتاما دەکات. پاشان هەڵمەت دژی توشراتا، تاڵان و گرتنی دیل دەگێڕێتەوە. کوشتنی توشراتا دەخاتە ئەستۆی کوڕێکی و هاوکارانی؛ ئەرتەتاما بە بکوژ ناونابات. پاشای حیتی ئەنجامەکە بە بڕیاری خودایی ڕەوا دەکات. ئەمە گێڕانەوەی سەرکەوتووێکی بەشدارە، نەک پشتڕاستکردنەوەیەکی سەربەخۆی هەموو تۆمەتەکان. [3] [4]
شوتارنە و دابەشکردنە نوێکە
شاتیوازە شوتارنە بە کوڕی ئەرتەتاما دەناسێنێت و بە ناردنی گەنجینە بۆ ئاشوور و ئەلشە تۆمەتباری دەکات. گەڕاندنەوەی دەرگای زیو و زێڕ کە شاوشتاتار بردبووی، دەبێتە هێمای پێچەوانەبوونەوەی دەسەڵات. شاتیوازە پشتیوانیی حیتی وەرگرت، لەگەڵ شاژنێک هاوسەرگیری کرد و لەگەڵ پیاشیلی بەرەو ئیریتە چوو. مافی جێنشینی بۆ منداڵەکانیان پارێزرا، بەڵام پیاشیلی خاکەکانی دەوروبەری فوراتی هێشتەوە. دامەزراندنەوە سنوور و ئەرکیشی هەبوو. [3] [4] [5]
زمان و مێژووی ناوچەکە
مایرهۆفەر ناوی ئەرتەتاما بە هیندئاریایی لێک دەداتەوە؛ حوری لە گرووپی حوری–ئورارتویی ناهێندۆئەورووپیدایە. ناوی پاشا، زمانی دانیشتووان و ناسنامەی ئەمڕۆ پرسیاری جیاوازن. میتانی بەشێکی مێژووی ناوچەکەیە، بەڵام ناوی شوێنی لێکچوو نەتەوەی مۆدێرن بە ڕاستەوخۆ ناسەلمێنێت. ماتیوازە لە وەرگێڕانی لوکێنبیل شێوەنووسینی کۆنی شاتیوازەیە، نەک پاشایەکی تر. [1] [4] [6]
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Manfred Mayrhofer, “Artatāma”, Encyclopaedia Iranica II, p. 653 (1986); distinction between the two rulers, uncertain kinship and the royal name.
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; linked abstract used for the kingdom’s geographical and chronological outline.
- Suppiluliuma–Shattiwaza treaty excerpts, after Gary Beckman, Hittite Diplomatic Texts; primary accounts in translation, including the earlier Artatama agreement and the military/territorial settlement.
- D. D. Luckenbill, “Hittite Treaties and Letters”, American Journal of Semitic Languages and Literatures 37(3) (1921), especially pp. 161–176; public-domain early translation of KBo I 1 and I 3, with older name forms and uncertain readings.
- Steven J. Garfinkle, “The Assyrians: A New Look at an Ancient Power”, in Mark W. Chavalas, ed., Current Issues in the History of the Ancient Near East (2007), pp. 53–96, especially p. 73; discussion and translated treaty passage concerning the returned door.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica; linguistic distinction between Iranian and Hurro-Urartian and the limits of equating language with ethnicity.
- Osama Shukir Muhammed Amin, photograph of Tushratta’s letter, British Museum ME 29791 (22 July 2016), CC BY-SA 4.0; image identification, photographer and licence.