پەیمانەکان هاوپەیمانیی ئەرتەتاما و کوڕەکەی شوتارنە دەناسێنن؛ ڕەچەڵەک و ماوەی حوکمڕانییەکەی نادیارن.

تەختەگڵێکی بەرزی قاوەیی بە ڕیزەنووسینی بزمارى، بە پاڵپشتیی شەفاف لە ڤیترینی مۆزەخانەدا گیراوە
نامەی توشراتا بۆ ئەمنحۆتێپی سێیەم، British Museum ME 29791؛ وێنەی Osama Shukir Muhammed Amin، ٢٢ی تەمووزی٢٠١٦. نموونەی دیپلۆماسییە، نەک بەڵگەی ئەرتەتاما. © Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons.

ڕەچەڵەکێکی نادیار

ئەرتەتاما دووەم، پاشای حوری، ڕکابەری توشراتا بوو. مایرهۆفەر لە ئەرتەتامای یەکەمی کۆنتر جیای دەکاتەوە و دەڵێت برایەتیی دوو ڕکابەرەکە نەسەلمێنراوە. هاوبەشیی ناوی پاشایەتی جێی شەجەرە ناگرێتەوە. منداڵی، گەیشتن بە تەخت و ساڵە وردەکانی حوکمڕانییەکەی نازانرێن. ڤۆن داسۆ ناوەندی میتانی لە خابووری سەرەوە دادەنێت؛ ئیمپراتۆرییەکە بۆ سووریا، میزۆپۆتامیا و ئەناطۆلیای ڕۆژهەڵات بڵاو ببووەوە. داڕمانی پڕۆسەیەکی درێژتر لە یەک قەیرانی جێنشینی بوو. [1] [2]

گێڕانەوەی سیاسیی پەیمانەکە

پەیمانی شوپیلولیومە لەگەڵ شاتیوازە ئاماژە بە ڕێککەوتنێکی پێشووتر لەگەڵ ئەرتەتاما دەکات. پاشان هەڵمەت دژی توشراتا، تاڵان و گرتنی دیل دەگێڕێتەوە. کوشتنی توشراتا دەخاتە ئەستۆی کوڕێکی و هاوکارانی؛ ئەرتەتاما بە بکوژ ناونابات. پاشای حیتی ئەنجامەکە بە بڕیاری خودایی ڕەوا دەکات. ئەمە گێڕانەوەی سەرکەوتووێکی بەشدارە، نەک پشتڕاستکردنەوەیەکی سەربەخۆی هەموو تۆمەتەکان. [3] [4]

شوتارنە و دابەشکردنە نوێکە

شاتیوازە شوتارنە بە کوڕی ئەرتەتاما دەناسێنێت و بە ناردنی گەنجینە بۆ ئاشوور و ئەلشە تۆمەتباری دەکات. گەڕاندنەوەی دەرگای زیو و زێڕ کە شاوشتاتار بردبووی، دەبێتە هێمای پێچەوانەبوونەوەی دەسەڵات. شاتیوازە پشتیوانیی حیتی وەرگرت، لەگەڵ شاژنێک هاوسەرگیری کرد و لەگەڵ پیاشیلی بەرەو ئیریتە چوو. مافی جێنشینی بۆ منداڵەکانیان پارێزرا، بەڵام پیاشیلی خاکەکانی دەوروبەری فوراتی هێشتەوە. دامەزراندنەوە سنوور و ئەرکیشی هەبوو. [3] [4] [5]

زمان و مێژووی ناوچەکە

مایرهۆفەر ناوی ئەرتەتاما بە هیندئاریایی لێک دەداتەوە؛ حوری لە گرووپی حوری–ئورارتویی ناهێندۆئەورووپیدایە. ناوی پاشا، زمانی دانیشتووان و ناسنامەی ئەمڕۆ پرسیاری جیاوازن. میتانی بەشێکی مێژووی ناوچەکەیە، بەڵام ناوی شوێنی لێکچوو نەتەوەی مۆدێرن بە ڕاستەوخۆ ناسەلمێنێت. ماتیوازە لە وەرگێڕانی لوکێنبیل شێوەنووسینی کۆنی شاتیوازەیە، نەک پاشایەکی تر. [1] [4] [6]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Manfred Mayrhofer, “Artatāma”, Encyclopaedia Iranica II, p. 653 (1986); distinction between the two rulers, uncertain kinship and the royal name.
  2. Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; linked abstract used for the kingdom’s geographical and chronological outline.
  3. Suppiluliuma–Shattiwaza treaty excerpts, after Gary Beckman, Hittite Diplomatic Texts; primary accounts in translation, including the earlier Artatama agreement and the military/territorial settlement.
  4. D. D. Luckenbill, “Hittite Treaties and Letters”, American Journal of Semitic Languages and Literatures 37(3) (1921), especially pp. 161–176; public-domain early translation of KBo I 1 and I 3, with older name forms and uncertain readings.
  5. Steven J. Garfinkle, “The Assyrians: A New Look at an Ancient Power”, in Mark W. Chavalas, ed., Current Issues in the History of the Ancient Near East (2007), pp. 53–96, especially p. 73; discussion and translated treaty passage concerning the returned door.
  6. Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica; linguistic distinction between Iranian and Hurro-Urartian and the limits of equating language with ethnicity.
  7. Osama Shukir Muhammed Amin, photograph of Tushratta’s letter, British Museum ME 29791 (22 July 2016), CC BY-SA 4.0; image identification, photographer and licence.