کارگێڕی، خوێندن، توندوتیژی و شوێنەوار شاری نوێ بە خارپێتی بەرز دەبەستنەوە.

دیواری قەڵای خارپێت و بورجی ڕووخاو لەسەر لێژیی بەردین، گیا زەرد و داری سەوز و بلۆکی کەوتوو
قەڵای خارپێت، دۆسەمان، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦؛ قۆناغی جیاوازی بنیادنان و چاککردنەوە. © Dosseman · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

دوو نیشتەجێگە

خارپێت لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەلعەزیز لە بەرزاییە. کایغیلی، ئۆزکول و ئەکسۆی بەرزی و بەردی بینا بە جیۆلۆژی ناوچە ڕوون دەکەنەوە. شارە کۆنەکە، شاری نوێ و پارێزگا یەکەی جیاوازن. چەلیکدەمیر گواستنەوەی کارگێڕی بۆ مەزرا بە ١٨٣٤ دەدات؛ بنیادنان و کۆچ هێواش گەشەیان کرد. ناوی مامورەتولعەزیز لە ١٨٦٧ هات. شەمەندەفەر لە ١٩٣٤ گەیشت و نووسینی Elazığ لە ١٩٣٧ پەسەند کرا. [1] [2] [3]

بینا و قوتابخانە

قەڵا، مزگەوتی ئولو و سارا خاتون و کڵێسای سریانی مەریەم ئانا قۆناغی جیاواز هەیە. خارپێت لە ٢ی ئایاری ٢٠١٨ چووە لیستی کاتی یونسکۆ؛ ئەمە تۆماری میراتی جیهانی نییە. هۆشەمادیان کۆلێژی فوراتی ١٨٧٨ و زانای سروشتی دۆنابێد لولەجیان و مامۆستای ئاشووری ئاشور یوسف بەڵگەدار دەکات. [1] [4] [7]

کۆمەڵکوژی

تەلەگرامی مۆرگەنتاو لە ١٠ی تەمووزی ١٩١٥ زوڵمی ڕێکخراوی ڕاگەیاند و باسەکانی دیڤیسی لە ئەشکەنجە و دوورخستنەوە لە خارپێت گواستەوە. ئەرشیفی گێرگێریان لە کلارک ڕاپۆرت و شایەتیی تر دەخاتەڕوو. جینۆسایدی ئەرمەن نابێت کۆچی ئارەزوومەندانە بناسرێت. [5] [6]

مێژووی کوردی

کورشون ڕەچەڵەکی زازایی شێخ سەعید، بنەماڵەی نەقشبەندی و خوێندنی پالو و خنووس باس دەکات. ڕاپەڕیوان لە ٢٤ی شوباتی ١٩٢٥ ئەلعەزیزیان گرت. پەیوەندیی ئایینی و عەشایەری و سیاسی ڕێژەی نەتەوەیی ئەمڕۆی شار نییە. [8]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Sibel Kayğılı, Mehmet Özkul and Ercan Aksoy, “Geological and Cultural Heritages of Harput Old City (Elazığ, Eastern Türkiye),” Geoheritage 18, article 24 (17 January 2026), DOI 10.1007/s12371-025-01244-9: topography, geology, building stones and monument survey.
  2. Murat Çelikdemir, “Harput’un Elazığ’a Nakli,” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 29/2 (2019), pp. 425–430, DOI 10.18069/firatsbed.548613: archival study of the 1834 relocation process and 1867 naming.
  3. Metin Tuncel, “Elazığ: Bugünkü Elazığ,” TDV İslâm Ansiklopedisi 10 (1994): railway arrival and 1937 name changes. This citation concerns that modern geographical section.
  4. Houshamadyan, Harput, Schools (Part I): original reconstruction using Euphrates College catalogues, photographs and Armenian memorial books; foundation, students and named teachers.
  5. Henry Morgenthau, telegram 841 to Secretary of State Robert Lansing, 10 July 1915, U.S. National Archives RG 59, presented by Near East Relief Historical Society: contemporary reporting including Consul Davis’s Harput evidence.
  6. Clark University, Krikor Guerguerian Archive, “01 Appendix A–Q” (2018), institutional sponsor Taner Akçam: catalogue and digitized collection of consular reports and eyewitness testimony.
  7. UNESCO World Heritage Centre, Historic City of Harput, Tentative List reference 6349, submitted by Türkiye on 2 May 2018. Used for submission status, not as independent validation of all historical claims in the nomination.
  8. Zekeriya Kurşun, “Şeyh Said,” TDV İslâm Ansiklopedisi (2019): Palu, Zaza family background, religious networks and the 24 February 1925 capture of Elazığ.
  9. Dosseman, Harput general view in 2006 1104, 9 September 2006, CC BY-SA 4.0 photograph, Wikimedia Commons.