مێژووی سێرت ڕێگای دەشتی میزۆپۆتامیا و بەرزاییەکانی ئەنادۆڵ بە کەلتووری کوردی و عەرەبی، زانستی مەسیحی و چنینەوە دەبەستێتەوە.

شوێن و مێژوو
شارەکە بە گرد دەورە دراوە و بۆ ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوا دەکرێتەوە. تونجەل ڕێگاکانی لە نێوان جەزیرە و بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات دادەنێت. بەرواری دامەزراندن دیار نییە. دەسەڵاتی مەروانی لە ١٠٧٩–١٠٨٠، سەلجوقی لە ١٠٨٥ و چوونە ژێر عوسمانی دوای چاڵدیرانی ١٥١٤ تۆمار دەکات. [1]
مزگەوتی گەورە
ئولوچام بەرواری یەکەم بیناکە نادیار دەزانێت و چاککردنەوە و فراوانکردنی ١١٢٩ و ١٢٦٠ جیا دەکاتەوە. تاوەری کاتژمێر لە ١٩٠٥ زیاد کرا؛ منارە لارەکە لە ١٩٧٤–١٩٧٥ هەڵوەشێندرایەوە و نوێ کرایەوە. [2]
زمان و دەق
مەلا خەلیلێ سێرتی لە هیزانەوە هات و لە سێرت نیشتەجێ بوو. ئاداک بەرهەمی شیعریی کوردیی نەهجولئەنام و ڕیسالەی تەجوید و شیعری عەرەبی و کورمانجی بە نازناوی شەوقی لێک دەکۆڵێتەوە؛ چوار شیعری کوردی لە کۆکراوە دەستنووسەکاندا هەیە. [3] جەنگیز گواستنەوەی زارەکیی عەرەبیی سێرت تۆمار دەکات: گۆرانییەکی باران وشەی عەرەبیی شوان دەپارێزێت، بەڵام قسەی ڕۆژانەی ڕستاق وشە وەرگیراوە کوردییەکەی şivân بەکاردەهێنێت. [4]
زانستی مەسیحی
ئەدەی شێر لە ١٩٠٢ بوو بە ئەسقەفی کەلدانیی سێرت و ڕووداوەکانی سێرت و دەقی سریانی بڵاو کردەوە. برۆک و کیراز هەڵاتنی یەکەمی بە یارمەتیی کورد، کوشتنی مەسیحییەکان و دەستگیرکردنی بەدەستی سەربازی عوسمانی تۆمار دەکەن. لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩١٥ کوژرا. [5]
دەوروبەر و چنین
سیستەمی ڕووناکیی گۆڕی ئیسماعیل فەقیرولڵا لە تیلۆ لە لیستی کاتیی UNESCOی ٢٠١٥ باس کراوە؛ لە ١٩٦٣ تێک چوو و ٢٠١١ دووبارە کارا بووەوە. [6] زیارەتی وەیسەل قەرەنی لە بایکان، نزیکەی ٤٠ کم لە سێرتەوەیە. [7] تونجەل لە ٢٠٠٩ زیادبوون و پاشان کەمبوونەوەی تەونی بەتانیی مووی بزنی ناوخۆیی تۆمار دەکات. [1]
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Metin Tuncel, Siirt, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2009: setting, history and weaving.
- Abdüsselam Uluçam, Siirt Ulucamii, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012, section 41: construction and restoration.
- Abdurrahman Adak, Mela Xelîlê Sêrtî: Helbestvanê bi Mexlesa Şewqî û Helbestên Wî Yên Kurdî (Kurmancî), Mukaddime 1(1), 2010, pp. 143–168.
- Emin Cengiz, Siirt Arapçasının Korunmasında Sözlü Kültürün Rolü, Artuklu Akademi 6(1), 2019, pp. 67–88, especially p. 74. DOI: 10.34247/artukluakademi.558047.
- Sebastian P. Brock and George A. Kiraz, Scher, Addai, Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, electronic edition.
- UNESCO World Heritage Centre, Ismail Fakirullah Tomb and its Light Refraction Mechanism, Türkiye’s Tentative List submission, 13 April 2015.
- Türkiye Culture Portal, Veysel Karani Türbesi – Siirt: Baykan location, architecture and historical information.