سەیفەدین ئامیدی لە دەوروبەری ١١٥٦ لە ئامید لەدایک بوو و لە ١٢٣٣ لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد. بەرهەمەکانی لە ئوسوولی فیقهـ، کەلام و لۆژیک بەڵگە و هۆکار دەکۆڵنەوە.

لاپەڕەی ناونیشانی چاپکراوی عەرەبی مونتەهە سسول بە مۆری کتێبخانە و ژمارەی دەستنووس
ناونیشانی مونتەهە سسول فی علمی ئلئوسوول، میسر، ١٣٢٠ کۆچی، لە کاتەلۆگدا نزیکەی ١٩٠٢. کۆپی زانکۆی ئەمریکی بەیرووت، Arabic Collections Online / NYU. موڵکی گشتی. American University of Beirut / Arabic Collections Online, NYU · Public domain.

لە ئامیدەوە بۆ بەغدا

سەیفەدین عەلی ئامیدی لە دەوروبەری ١١٥٦ لە ئامید، دیاربەکر یان ئامەدی ئێستا، لەدایک بوو. ئامیدی نیسبەی شوێنە و بە تەنیا نەتەوە دیاری ناکات. یوکسەل خوێندنی سەرەتایی لە شارەکە و دواتر لە بەغدا لای ئیبن مەنی حەنبەلی باس دەکات؛ دواتر شافیعی بوو. فەلسەفە و لۆژیکی لە زانای مەسیحی و جوولەکەش فێر بوو. [1]

وانەوتنەوە و پشتیوانی سیاسی

کارەکەی سووریا و میسری گرتەوە. لە قاهیرە وانەی وتەوە، لە حەما پەنای پێدرا و لە مەدرەسەی عەزیزیەی دیمەشق مامۆستا بوو. تۆمەتەکانی پەیوەست بە فەلسەفە و گۆڕانی پشتیوانی سیاسی کاریان لە پۆستەکانی کرد. یوکسەل دوورخستنەوەی بە ئیدیعای نامەنووسی بۆ فەرمانڕەوای پێشووی دیاربەکر دەبەستێتەوە. لە ١٢٣٣ لە دیمەشق مرد. [1]

ئیحکام چی دەکۆڵێتەوە؟

ئیحکام فی ئوسوول ئەلئەحکام بنەماکانی هێنانەوەی حوکم لە بەڵگە دەکۆڵێتەوە. ئۆگوت ساڵی ١٢٢٨ و چوار بەش دیاری دەکات: چەمک و حوکم؛ بەڵگەی شەرعی؛ ئیجتیهاد، تەقلید و فەتوا؛ ناکۆکی و پێشخستنی بەڵگەکان. [2] قورئان، سوننەت، ئیجماع، قیاس و ئیستیدلال باس دەکرێن. بۆچوون و هۆکارە جیاوازەکان پێش دیاریکردنی هەڵبژاردە دەهێنێتەوە. خوێنەر دەتوانێت ڕێگای ئەنجامەکە بشوێنێت. [2]

پوختە و کتێبی چاپکراو

ئامیدی ئیحکامی بە ناوی مونتەهە سسول فی علمی ئلئوسوول پوخت کردەوە. [2] کۆمەڵە عەرەبییە ئۆنلاینەکان کۆپی زانکۆی ئەمریکی بەیرووت پیشان دەدەن: چاپخانەی محەمەد عەلی سوبەیح لە میسر، ١٣٢٠ کۆچی، نزیکەی ١٩٠٢، بە ڕاستکردنەوەی عەبدولەسیف محەمەد. وێنەکە ناونیشانی ئەم چاپەیە و بەردەوامی گەڕانی بەرهەمەکە دوای چەندین سەدە دەردەخات. [3]

فەلسەفە و ئەتۆم

لۆرا حەسەن باسکردنی ماددە لە ئەبکار ئەلئەفکار دەکۆڵێتەوە. ئامیدی چوارچێوەی کەلامی ئەشعەری دەپارێزێت و بە جدی لەگەڵ فەلسەفەی ئیبن سینا دەدوێت. لە پرسی پارچەی دانەبەشدا حوکم هەڵدەواسێت. حەسەن کێشەی ئەمە بۆ بەڵگەکانی تر و گۆڕان لە غایەت ئەلمەرام دەشوێنێت. هەندێک پرسیار لە ناو نەریتێکی پارێزراویشدا ناکرێنەوە. [4]

دەستنووسی قیاس

شەرەفەتین ئادسۆی لە ٢٠١٢ دەقێکی کورتی لۆژیکی دراوەپاڵ ئامیدی لە بالیکەسیر، ژمارەی 10 Hk 268/8، دەکۆڵێتەوە. دوازدە پەڕ و حەڤدە دێڕ لە لاپەڕەیەکدا تۆمار دەکات و بە بەراوردکردن پاڵدانەوەکە دەپارێزێت. دەق شێوەکانی قیاس و جۆری سادە و لێکدراو دەگرێتەوە. هەڵەی ڕوونووس و نایەکسانی باسەکانیش دەستنیشان دەکات. [5]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Emrullah Yüksel, “ÂMİDÎ, Seyfeddin,” TDV İslâm Ansiklopedisi (1991): biography, education, teaching appointments and death.
  2. Salim Öğüt, “el-İHKÂM,” TDV İslâm Ansiklopedisi (2000), pp. 534–535: structure, method, dating and abridgement.
  3. Arabic Collections Online / American University of Beirut, Kitab muntaha al-sul fi ilm al-usul, Egypt, 1320 AH [approximately 1902]: catalogue and digitised printed title page.
  4. Laura Hassan, “The Encounter of Falsafa and Kalām in Sayf al-Dīn al-Āmidī’s Discussion of the Atom: Asserting Traditional Boundaries, Questioning Traditional Doctrines,” SOAS Journal of Postgraduate Research 6 (2014), pp. 77–98, especially 77–78 and 93–95.
  5. Şerefettin Adsoy, “Seyfuddin el-Âmidî ve Dekâ’iku’l-Hakaik fi’l-Mantık Adlı Eseri,” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/26 (2012/2), pp. 109–118, especially 115–116.