مەلاى جزیری شاعیرێکی گرنگی کورمانجیی کلاسیکە. ژیاننامەی نادڵنیا، پەیوەندیی شیعری، جیاوازیی دەستنووس، شەرح و خوێندنەوەی بە مەقامی دیوان پێویستیان بە لێکۆڵینەوەی جیاواز هەیە.

ڕووکارە سوورە خشتییەکە و دەروازە تیژەکەی مەدرەسەی سووری جزیرە بە شەو، لەگەڵ ئۆتۆمبێلی وەستاو
مەدرەسەی سووری نۆژەنکراوەی جزیرە،15 ی نیسانی 2023. وێنە: Mehmet Demirci / KediÇobanı، CC BY-SA 4.0؛ شوێنی یادەوەریی شاعیرە، نە پۆرترەی ئەو. Mehmet Demirci / KediÇobanı · 15 April 2023 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

لە ژیانی چی دەزانین؟

مەلاى جزیری، یان مەلا ئەحمەد، بە گشتی نزیکەی 1570–1640 دادەنرێت. Joyce Blau ناکۆکیی بەروارەکان لە ڕاپۆرتی بایەزیدیی سەدەی نۆزدە تا ڕاستکردنەوەی MacKenzie دەگرێتەوە. ناوی ئەحمەد نیشانی و گەشتی خوێندن بۆ بەغدا، سووریا، میسر و فارس لە گێڕانەوەی زارەکیدا هاتوون. [1] ئەمانە نەریتن، نە ڕۆژنامەیەکی گەشتی بەڵگەدار. پەیوەندیی بە جزیرەی بۆتان بنەڕەتییە.

میرەکان و پەیوەندیی شیعری

Özervarlı لە TDV میرى ستایشکراو بە شەرەفی سێیەمی جزیرە دەناسێنێت و لە میرێکی پێشووی هەمان ناو جیای دەکاتەوە. ئاڵوگۆڕی شیعری لەگەڵ فەقێ تەیران لە 1622 تۆمار دەکات، بەڵام پەیوەندیی مامۆستا و قوتابی بە دڵنیایی نەسەلمێنراوە. [2] ئەمە لە هاوڕێیەتیی بێبەڵگە لەگەڵ شەرەفخانی بەدلیسی وردترە؛ ناوی هاوبەش بنەماڵەکان یەک ناخات.

چۆنیەتیی شیعرەکان

دیوان شێوەی ئەدەبیی عەرەبی-فارسی دەگوازێتەوە بۆ کورمانجی، لەوانە بەیت و فۆرمی غەزەلی پەیوەست بە حافظ. Blau جیاوازیی دەق و ڕیزبەندیی شیعر لە دەستنووسەکان دەخاتەڕوو. [1] Özervarlı کۆمەڵەی 114 شیعر، زۆربەی غەزەل و هەندێک قەسیدە و فۆرمی دیکە، و بابەتی عەشقی خودایی و جوانی و یەکێتیی بوون باس دەکات. [2] وێنە، ئاماژە، کێش و سەروا پێکەوە کار دەکەن؛ وشەی مەی بەبێ لێکدانەوە نابێتە ڕووداوی ژیانی شاعیر.

دیوان و مێژووی شەرح

توێژینەوەی Muhammed Şerif Azarkan لە 2026 ڕادەگەیەنێت 21 شەرحی بە ڕیزبەندیی مێژوویی و بەپێی نووسەر و زمان پشکنیوە. [4] شەرح بەشێکە لە وەرگرتنی بەرهەمەکە. شیعر، ڕێکخستنی دەستەکار، لێکدانەوەی شاریح و وەرگێڕانی نوێ جیاوازن. ژمارەی شیعری چاپێک بە مانای هەمان لیست لە هەموو دەستنووسێک نییە.

دەق و ئەداکردن

Serdar Şengül لە توێژینەوەی ئەنتڕۆپۆلۆژیی 2016 خوێندنەوەی بە مەقامی دیوان لەلایەن مامۆستا و قوتابی لە حەوشەی مەدرەسەکانی ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا باس دەکات. پەیوەندیی شیعری سوفییانەی کوردی و دامەزراوەی زانستی ئایینیی عەرەبی دەخاتەڕوو. [3] ئەمە کردەیەکی دیاریکراوە، نە شێوازی یەکسانی هەموو کورد و مەدرەسەکان؛ میرات دەنگ و فێربوونیش دەگرێتەوە.

مەدرەسەی سوور و یادەوەری

ڕووپێوی تەلارسازیی 2004 لە ماڵپەڕی بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی شرناخ گۆڕی پەیوەست بە ئەحمەد جزیری لە مەدرەسەی سووری جزیرە دەخاتەڕوو. مزگەوت و گۆڕە ماوەکان لە بەشی خوێندنی زیانلێکەوتوو جیا دەکاتەوە و بەرواری بنیادنان بە جێی مشتومڕ دەناسێنێت. [5] گۆڕەکە لە سووری ئامەد نییە. وێنەکە ڕووکاری نۆژەنکراوە لە 2023 پیشان دەدات، نە بارودۆخی هەموو بەشەکان لە ئێستا.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Joyce Blau, Jaziri, Encyclopaedia Iranica,2008, updated 2017; chronology, oral biography, poetic technique and manuscript variation.
  2. M. Sait Özervarlı, Molla Cezerî, TDV İslâm Ansiklopedisi; Cizre patron, Feqiyê Teyran,114-poem collection and mystical interpretation.
  3. Serdar Şengül, Melayê Cizîrî ve Diwan Okuma Geleneği, Folklor/Edebiyat 22/86,2016; published abstract on melodic madrasa recitation.
  4. Muhammed Şerif Azarkan, study of Dîwan commentaries, Artuklu Kurdology 21,1 April 2026; published abstract and stated 21-commentary corpus.
  5. Mehmet Top and survey team,2004 Hakkari and Şırnak architectural survey, section 3.2, Cizre Red Madrasa; published by Şırnak Culture and Tourism Directorate.