نەریت لە خێزان و شوێن و بۆنەی دیاریکراودا دەژیێت. سەیرانی بەهار و هەڵپەڕکێ و تۆماری گۆرانیبێژ و جلی چەندچین هەر یەک لایەنێک نیشان دەدەن. نموونەکان بە گێڕانەوە و کۆمەڵە و هونەرمەندی ناسراو پەیوەستن.

دیمەنێکی سەرەوەی ڕیزە درێژ و چەماوەکانی هەڵپەڕکێ لە دەوری ئاگرێکی بچووکی دووکەڵاو
کۆبوونەوەی نەورۆز بە وێنەی Pejmanjaf. ڕیزە پەیوەستەکان و ئاگر دیارن. کاتەلۆگ شوێنی ورد نادات؛ وێنە ناسنامەی هەر بەشدارێک دیاری ناکات. © Pejmanjaf · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

نەورۆز: جەژنی بەهار و واتای ناوچەیی

نەورۆز جەژنە کوردییەکان بە جوگرافیای فراوانتری بەهارەوە دەبەستێت. یونسکۆ ٢١ی ئادار لە چەند وڵاتێک بە ئەفسانە و یاری و خواردن و ڕێوڕەسمی ئاگری جیاواز دەناسێنێت. [1] ئەو نموونانە لیستی هەموو ماڵێکی کورد نین. سەیران و ئاگری ئێوارە و سەردانی خێزان بە شوێن و بەشدارەکانی خۆیان بناسێنە. ئەفسانەی جەژن بەڵگەی چیرۆک و واتایە، نە بە تەنها تۆماری ڕووداوێکی بەرواردار.

هەڵپەڕکێ: فێربوون لە ڕیزدا

ڕێبەری سۆرانیی SIL Global چۆپی یان هەڵپەڕکێ بە سەمای ڕیز دەناسێنێت کە سەرچۆپیکێش دەستماڵ دەگرێت و خێرایی دیاری دەکات. لە هاوسەرگیری و سەیران و کۆبوونەوەی خێزان و هاوڕێدا دەبێت. [2] چوونە ڕیزەکە سەیرکردنی سەرچۆپی و هاوبەشکردنی ڕیتم و فێربوون لە یەکترە. ناو و هەنگاوی ناوچەیی گرنگن؛ یەک ڤیدیۆ نە سەمای هەموو کۆمەڵگە کوردییەکان نە ڕەگی کۆنی هەر جووڵەیەک دەسەلمێنێت.

دەنگبێژی: ڕیپەرتواری دەنگێکی ناسراو

بڵاوکراوەی دیجیتاڵی Dengbêj Gazîn: Songs of a Kurdish Woman ٢١٠ تۆماری گازین، گۆرانیبێژ و شاعیرەی تەطوانی ١٩٥٩–٢٠١٨، دەپارێزێت. دەقی کوردی و وەرگێڕانی تورکی و لێدوانی دەستکاریکەر لەگەڵ دەنگەکانن. [3] ئەمە ناسینی ڕیپەرتواری تاکێکە، نە دابەزاندنی نەریتی زارەکی بۆ شتێکی بێناو. بڵاوکراوەکە کێشەی ژنان بۆ گۆرانیی گشتیش باس دەکات. تۆمار دەنگ و پێشکەشکردنی دیاریکراو دەپارێزێت؛ وشەکان چوارچێوەی چیرۆکی و کۆمەڵایەتی دەوێت.

خواردن: خوان و گێڕانەوەی چێشتلێنەر

پەری بابان لە پێشەکیی زەڵاتەی نەورۆزدا باسی خواردن لەسەر هەمان خوان و ئاشتبوونەوە لەگەڵ هاوڕێ و خزم دەکات. ڕێچکەکەی کوزالە و تێرووک و هەنار بەکار دەهێنێت؛ کەبەر لە جیاتی گەزوان بۆ سۆس پێشنیار دەکات. [4] ئەمە گێڕانەوەی دیاریکراوی میوانداری و گونجاندنە، نە مێنیوی گشتی. ناوی چێشتلێنەر و بارودۆخی ماڵ و جێگرەوەکان مێژووی ڕێچکە لە تەنها ناونانی کۆن بەسوودتر دەکەن.

جل: پارچە و هەڵبژاردنی ناوچەیی

ناوەندی توێژینەوەی قوماشی لیدن جل بە کۆمەڵەی ناوچەیی و پارچەی تۆمارکراو دەناسێنێت. نموونەکان چاکەت و شەڕواڵ و پشتێنی پیاوان و جلی چەندچین و سەرپۆشی جیاوازی ژنان دەگرنەوە. [5] بڕین و ماددە و تێکەڵکردنی پارچەکان لەگەڵ ڕەنگ گرنگن. جلی مۆزەخانە و وێنەی هاوسەرگیری و جلی ڕۆژانە بارودۆخی جیاوازن. پێش دانانی یەک واتا بۆ هەموو کوردێک، بپرسە کێ و لە کوێ و کەی پارچەی خێزانەکەی دروست کردووە یان لەبەری کردووە.

تۆمارکردنی نەریتی خێزان

لەبری داوای ڕوونکردنەوەی هەموو کەلتوور، کردەیەک هەڵبژێرە: خواردنی جەژن، فێربوونی هەڵپەڕکێ یان یادکردنی گۆرانیبێژێک. کۆمەڵەی مێژووی زارەکی ڕەزامەندیی ئاگادارانە و پرسیاری کراوە و بەروار و چوارچێوەی تۆمار و پلانی پاراستن و دەستگەیشتن پێشنیار دەکات. [6] بپرسە کێ فێری کردووە و دوای کۆچ یان لە نێوان نەوەکان چ گۆڕاوە. وشەی ڕەسەن لەگەڵ وەرگێڕان بپارێزە، یادەوەری لە چیرۆکی میرات جیا بکەوە و لەسەر بڵاوکردنەوە ڕێک بکەون.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. UNESCO Multimedia Archives, Novruz, Nowruz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz; regional spring-festival practices and transmission.
  2. SIL Global, Kurdish Central: Kurdish Dancing; Sorani learning resource on chopi / halparke, leadership and occasions.
  3. Max Weber Stiftung / Orient-Institut Istanbul, Dengbêj Gazîn: Songs of a Kurdish Woman; introduction to the digital edition and its 210 recordings.
  4. Pary Baban, Zalatay Kuzala: Watercress, Radish and Pomegranate Salad, authorised Nandên guest recipe; introduction, ingredients and method.
  5. Textile Research Centre, Leiden, From Kaftan to Kippa, section 12: The Kurds; regional clothing and collection examples.
  6. Oral History Association, Oral History Best Practices; preparation, interviewing, preservation and access guidance.