بزووتنی سیاسی کورد لە دەوڵەتە جیاوازەکان شێوەی جیاوازی هەبووە. شەش نموونەی بەرواردار داواکاری ماف، ڕاپەڕین، دامەزراوە و مانەوەی مەدەنییان پێکەوە دەبەستنەوە.

ژن و منداڵ و کەسانی تری پەنابەری کورد لە ژێر چادری کلینیکێک نزیک زاخۆ لە نیسانی ١٩٩١
کلینیک و وێستگەی ئاو نزیک زاخۆ، ٢٧ی نیسانی ١٩٩١، ئۆپەراسیۆنی Provide Comfort. JOC Marjie Shaw؛ وێنەی سەربازی ئەمریکا لە موڵکی گشتی. JOC Marjie Shaw · US military · NARA 6469819 · Public domain.

١٨٨٠: نامە و داواکارییەکانی عوبەیدوڵڵا

نامەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ دکتۆر جۆزێف کۆکران لە ٢٥ی ئەیلوول و ٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٠ لە بەڵگەنامەیەکی کۆنگرێسی ئەمریکای چاپکراوی ١٨٨٢ پارێزراون. ڕەخنەیان لە بەڕێوەبردنی عوسمانی و ئێران گرتووە، داواکاری سیاسی کوردیان دەربڕیوە و سەرنجی دەرەوەیان ویستووە. [1] نامەکان بیروڕا و پەیوەندی دیپلۆماسی سەرکردەیەک نیشان دەدەن. بانگەشەی کۆدەنگی فراوان پێویستی بە پشکنینە؛ بەڵگەی کۆنگرەیەکی نەتەوەیی لە ١٨٨٠ یان بەرنامەی هاوبەشی هەموو کۆمەڵگە کوردییەکان نین.

١٩٢٥: لێکدانەوەی ڕاپەڕینی شێخ سەعید

ڕاپەڕینەکەی تورکیا بە نەتەوەخوازی کوردی و دژایەتی ئایینی ڕیفۆرمەکانی کۆمار لێکدراوەتەوە. ناساندنی بڵاوکەرەوەی ئۆڵسۆن پەیوەندی سەرکردایەتی ئایینی و نەتەوەخوازی گەشەسەندوو گرنگ دەزانێت؛ وتاری چۆبان لە ٢٠٢٢ ئامانجی ئایینی دەخاتە پێش. [2] [3] ئەمانە لێکدانەوەن بۆ بەراوردکردن، نە هۆکارێکی یەکسان بۆ هەر بەشداربوویەک. جیاکردنەوەی ئامانجی سەرکردەکان، تۆڕی بەشداریکردن و هاندەری تاکەکان تێگەیشتن باشتر دەکات.

١٩٤٦: دامەزراوە و سنووری مەهاباد

کۆماری سەرکردایەتی قازی محەممەد لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ ڕاگەیەندرا، لە ناوچەیەکی سنوورداری باکووری ڕۆژاوای ئێران مایەوە و لە کانوونی یەکەمدا ڕووخا. گەنتەر باس لە فێرکردنی کوردی، وەرگێڕانی دەقی خوێندن، ڕۆژنامە و گۆڤار بە چاپخانەی دابینکراوی سۆڤیەت دەکات. دامەزراوەکانی هەموو ناوچە کوردییەکانیان بەڕێوە نەدەبرد. [4] ڕێنمایی ئەمریکای ٢٩ی نیسان سەردانی کونسوڵی بەباش نەزانی، چونکە دەکرا وەک پشتگیری دەوڵەتی سەربەخۆ لێکبدرێتەوە؛ تێبینییەک هەڵگرتنی سنووردارییەکە لە ٧ی ئایار تۆمار دەکات. [5]

١٩٨٨: ئەنفال و وێرانکردنی کۆمەڵگە مەدەنییەکان

ڕاپۆرتی Human Rights Watch لە ١٩٩٣ ماوەی ئەنفال لە ٢٣ی شوبات تا ٦ی ئەیلوولی ١٩٨٨ دیاری دەکات. لێکۆڵینەوەکە پشت بە نزیکەی ٣٥٠ شایەت، زۆربەیان ڕزگاربوو، و بەڵگەنامە دەستکەوتووەکانی حکومەتی عێراق دەبەستێت. هێرشی کیمیایی، زیندانیکردن، ونکردن و وێرانکردنی گوندی بەڵگەدار کرد و ئەنفالی بە جینۆسایدی دژی کورد ناساند. [6] خێزان، نیشتەجێگە وێرانەکان و شایەتی ڕزگاربووان وەک ڕێکخراوە سەربازییەکان گرنگن.

١٩٩١–١٩٩٢: ئاوارەیی و بنیاتنانی خۆبەڕێوەبردن

مێژووی پەرلەمان ڕاپەڕینی ١٩٩١، کشانەوەی کارگێڕی بەغدا و گەمارۆی ناوخۆیی بە پێویستی ڕێکخستنی خزمەتگوزاری و دەسەڵات دەبەستێتەوە. هەڵبژاردنی ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی لێکەوتەوە. [7] ئەمانە قۆناغی دامەزراوەسازی بوون. ناوچەی قەدەغەی فڕین بە تەنیا نە هەڵبژاردن بوو نە بەخشینی سەروەری دەوڵەتی. وێنەکە ڕووێکی تر نیشان دەدات: ئاوارەکان بۆ چارەسەر و ئاو نزیک زاخۆ لە نیسانی ١٩٩١. [9]

٢٠١٥: نوێکردنەوەی تەندروستی کۆبانێ

ڕاپۆرتی MSF لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ هاوکاری لەگەڵ دەستەی تەندروستی کۆبانێ لە ئادارەوە بۆ گەڕاندنەوەی خزمەتگوزاری دەگێڕێتەوە. تا کۆتایی ئەیلوول ١١٬٨٠٠ پشکنینی دەرەوەی نەخۆشخانە، لەگەڵ کوتانی ڤاکسین و پشتیوانی دەروونی ڕاگەیاند. [8] ئەم تێبینییە بەرواردارانە گرنگی دوای شەڕ دەردەخەن: گەڕاوەکان پێویستیان بە چاودێری کارا بوو. ڕاپۆرتەکە باس لەو هەوڵەی چاکبوونەوە دەکات، نە بارودۆخی ئەمڕۆی شار.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Protection of American Citizens in Persia, House Executive Document 151, 47th Congress, first session, 31 March 1882, pp. 15–16; translated letters of 25 September and 5 October 1880.
  2. Robert Olson, The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 (University of Texas Press, 1989); publisher’s description and contents.
  3. Ebru Çoban, “Sheikh Said Case: Rebellion or Revolt?”, History Studies 14/1 (2022), pp. 21–48; abstract and introduction. DOI: 10.9737/hist.2021.1071.
  4. Michael M. Gunter, Historical Dictionary of the Kurds (Scarecrow Press, 2004), entries “Mahabad Republic of Kurdistan” and “Qazi Muhammad,” pp. 129–130 and 169–170.
  5. Foreign Relations of the United States, 1946, volume VII, document 325, Acheson to Dooher, 29 April 1946, with note on 7 May.
  6. Human Rights Watch, Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds, 1 July 1993; report description of dates, evidence and findings.
  7. Kurdistan Parliament, History of Parliament; administrative withdrawal, embargo and the 19 May 1992 election.
  8. Médecins Sans Frontières, Syria: Crisis update—October 2015, 22 October 2015; Ayn Al-Arab/Kobane section.
  9. JOC Marjie Shaw, Kurdish refugees at a health clinic and water station, Zakho, 27 April 1991; US military photograph, public domain, NARA 6469819 / DN-ST-91-10683.