نموونەی بەڵگەدار لە عێراق، تورکیا، سووریا و ئێران: دامەزراوە، ئاوارەیی، هەڵبژاردن، هاووڵاتیبوون، ناڕەزایەتیی ژنان، خوێندن و مۆسیقا.

جوگرافیای کلتووری و چوارچێوەی سیاسیی جیاواز
کوردستان جوگرافیایەکی مێژوویی و کلتووریی سەروو سنوورەکانە، بێ حکومەتی سەربەخۆی هاوبەش. دامەزراوە و سنووردارکردن لە عێراق و تورکیا و سووریا و ئێران جیاوازن. ئەم پێداچوونەوەی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ ڕیزبەندیی ڕووداو ڕاست دەکاتەوە و نموونەی چارەکی یەکەمی سەدە دەدات. نەخشەی کۆنترۆڵی سەربازی یان لیستی بەرپرسانی ئەمڕۆ نییە.
دامەزراوەکانی عێراق پێش ٢٠٠٣ هەبوون
مێژووی پەرلەمان هەڵبژاردنی پێکهێنەری ئەنجومەنی هەرێمی و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ دەگەڕێنێتەوە. کەواتە حکومەت پێش هێرشی ٢٠٠٣ هەبوو. سەرچاوەکە هەڵبژاردنی ٢٠٠٥ و قۆناغی پێش یەکخستنی بەڕێوەبەرایەتیی هەولێر و سلێمانی تۆمار دەکات. [1] گۆڕانی دواتر دامەزراوەی هەبووی پەرەپێدا؛ نە ڕکابەریی حیزبی نەهێشت و نە حکومەتی هەموو کوردی دراوسێی دروست کرد.
٢٠١٧: ڕاپرسی و دەرئەنجامی ناکۆک
ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپرسیی ٢٥ی ئەیلوول لە هەرێم و ناوچە جێناکۆکەکان تۆمار دەکات؛ کۆمسیۆن ٩٢٫٧٣ لە سەدی دەنگە دروستەکانی بە پشتگیری ڕاگەیاند. [2] ئەمە خۆی دەوڵەتی سەربەخۆی نەهێنایەدی. لە تشرینی یەکەم هێزی عێراق کەرکووک و ناوچەی دیکەی گرتەوە. HRW زیانی مەدەنی و تاڵانی تووزخورماتووی بەڵگەدار کرد و لە بانگەشەی پشتڕاستنەکراوی شاری کەرکووک جیای کردەوە. [3] ئاوات، دۆخی یاسایی و کۆنترۆڵی ڕاستەقینە جیاوازن.
٢٠١٤: ئاوارەییی مەدەنی
ICRC لە ئابی ٢٠١٤ خێزانی هەڵاتووی شنگال بە ڕێی سووریا بۆ هەرێم دەگێڕێتەوە. ماڵی کەسوکار، قوتابخانە، بینای نەتەواو و ژێر پردی دەوروبەری دهۆک پەناگە بوون. هەندێک خێزان یارمەتیی شەڕڤانی کوردی سووریا و تورکیایان لە هەڵاتن باس کرد. [4] ئەم پەیوەندییانە هەموو ڕێکخراوی چەکدار ناکەن بە یەک هێز. مەدەنیی ئێزدی ناسنامە و ئەزموونی خۆیان هەیە.
گەشە لاوازیی نەهێشت
بانکی جیهانی لە ٢٠١٥ پەنابەری سووریا و ئاوارەی عێراق و پچڕانی پارەی فیدراڵی پێکەوە پشکنی. نزیکەی ١٫٥ ملیۆن پەنابەر و ئاوارەی لە سەرەتای ٢٠١٥ خەمڵاند، لەوانە هاتووی پێش ٢٠١٤. سیناریۆی بنەڕەت پێویستیی جێگیرکردنەوەی ٢٠١٥ی بە ١٫٤ ملیار دۆلار خەمڵاند. [5] ئەمە پێویستی بوو نە پارەی وەرگیراو یان بودجەی ئەمڕۆ. مووچە و خانوو و قوتابخانە و خزمەتگوزاری دارایی بە ژیانی ڕۆژانە دەبەستن.
تورکیا: هەڵبژاردن و بەربەست
OSCE/ODIHR لە هەڵبژاردنی ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥ بۆ HDP ١٣٫١٢ لە سەدی دەنگی دروست و ٨٠ کورسی تۆمار دەکات. بەشداریی چالاک لەگەڵ نیگەرانیی بەربەستی دە لە سەد و فشاری میدیا و توندوتیژیی کەمپەین دەخاتەڕوو. [6] حیزبی هەڵبژاردن نابێت بە ئەندامێتیی ڕێکخراوی چەکدار یەکسان بکرێت؛ هەموو دەنگدەری کورد هەمان بەرنامە پشتیوانی ناکات. بەشداری و بەربەست دەتوانن هاوکات بن.
سووریا: پۆلەکانی هاووڵاتیبوون
پێداچوونەوەی EUAA ڕوون دەکاتەوە فەرمانی ٤٩ی ٢٠١١ ئەجانبی تۆمارکراو بە بیانی گرتەوە، بەڵام مەکتومی بێتۆمار لە دەرەوە مایەوە. بێهاووڵاتیبوون خوێندن و موڵک و ژیانی گشتیی سنووردار کرد. [7] یەک ڕێوشوێن هەموو کەیسێکی چارەسەر نەکرد. ئەمە مێژووی ٢٠١١ە، نە ڕێنماییی داواکاریی ئەمڕۆ یان ڕێسای دواتر. ئەزموونی سووریا لە دامەزراوەی عێراق جیاوازە.
ئێران: ژینا مەهسا ئەمینی و ناڕەزایەتی
لیژنەی ڕاستیدۆزینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئازاری ٢٠٢٤ مردنی ژینا مەهسا ئەمینی، ژنی گەنجی کوردی ئێرانی، لە دەستبەسەردا بە ناڕەزایەتیی ئەیلوولی ٢٠٢٢ بەستەوە. مردنەکەی نایاسایی و بەهۆی توندوتیژیی جەستەییی دەسەڵات دۆزییەوە. ژن و قوتابی و پیاو و کەمینە بەشدار بوون؛ لیژنەکە پێشێلکاریی قورسی سەرکوتی باس کرد. [8] بزووتنەوەیەکی فرەچەشنی ئێران بوو، نە ئامانجی سیاسیی یەکسانی هەموو بەشدارێک. ئەمانە دۆزینەوەی لیژنەکەن.
خوێندن: تێکەڵکردن پشتگیری دەوێت
بەڵگەنامەی ئابی ٢٠٢٢ گواستنەوە لە سیستەمی قوتابخانەی هاوتەریبی عەرەبیی پەنابەران بۆ قوتابخانە گشتییەکانی هەرێم دەناسێنێت. قۆناغی یەکەم لە ٢٠٢٢/٢٣ پۆلی یەک تا چوار ئامانج بوو؛ یارمەتیی زمان و ڕاهێنانی مامۆستا و پۆل پێویست بوون. [9] ڕاگەیاندنی پلان بەڵگەی ناونووسینی هەموو منداڵ یان ڕووماڵی ئەمڕۆ نییە.
کلتوور وەک کاری دیار
خەڵاتی WOMEXی ٢٠٢١ی عەینوور دۆغان پاراستن و نوێکردنەوەی مۆسیقای فۆلکلۆر و هاوکاریی نێوان نەریتەکان بەڵگەدار دەکات. [10] نمایش و بڵاوکردنەوە و توێژینەوە و وانەوتنەوە کاری کەس و دامەزراوەی دیارن. دەنگێکی یەکپارچەی نەگۆڕی هەموو کورد نین. دامەزراوە و مانەوەی مەدەنی و بەشداری و داهێنان بە شوێن و هەلومەرج جیاوازن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Kurdistan Parliament, History of Parliament; 1992 institutions, 2005 election and transitional administration.
- UN Secretary-General, S/2017/881, October 2017, opening paragraphs 2–4; previously consulted public passage on the referendum.
- Human Rights Watch, Iraq: Fighting in Disputed Territories Kills Civilians, 20 October 2017; interviews and verification limits.
- International Committee of the Red Cross, Iraq: Escaping unprecedented levels of horror, 28 August 2014; displaced families’ accounts.
- World Bank, The Kurdistan Region of Iraq: Assessing the Economic and Social Impact of the Syrian Conflict and ISIS, 2015, Overview, pp. 1–3.
- OSCE/ODIHR, Turkey, Parliamentary Elections, 7 June 2015: Final Report, 18 August 2015, executive summary and Annex I, p. 27.
- European Union Agency for Asylum, Syria: Country Focus, July 2026, section 2.7.1, Stateless Kurds; retrospective account of the 2011 decree.
- United Nations Geneva, HRC Press Conference: Fact-Finding Mission Report on Iran, 18 March 2024; published account of the mission’s presentation.
- UNHCR, Refugee Education Integration Policy in Kurdistan, Iraq, August 2022, pp. 1–2; portal publication 2 February 2023.
- WOMEX, 2021 Award Recipients, Artist Award: Aynur Doğan; music and collaboration.
- Penegal2017, Kurdistan Region Parliament entrance hall, Erbil, 27 February 2021; Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.