بەڕێوەبردنی دانوستانکراو، سەربازی، فێرکاری ئایینی و ئەدەب بەشی ژیانی کوردی عوسمانی بوون. خۆسەری و پۆست و ناکۆکی بەپێی شوێن و سەردەم گۆڕان.

ئیدریسی بتلیسی و نێوبژیوانی
ئۆزجان خزمەتی ئاققۆیونلو، گواستنەوەی بۆ عوسمانی و هەڵمەتی سەلیمی ١٥١٤ باس دەکات. دوای چاڵدێران لەگەڵ حاکمی بتلیس و جزیرە و ئامێدی و هی تر وتووێژی کرد. مێژووی عوسمانی فارسی هەشت بەهەشتیشی نووسی. [1] ئەمە نێوبژیوانی لەگەڵ دەسەڵاتی دیاریکراو بوو، نە بڕیاری هەموو کورد.
دەفتەری ١٥٢٧
ئایکان بەشەکانی دیاربەکر لەگەڵ حەڤدە ناوچەی ژێر vilayet-i Kurdistan بەراورد دەکات. بتلیس، حەسەنکەیف، هیزان، پالۆ و جزیرە هەن؛ هەندێک ناوی حاکم دەدەن. [2] دەسەڵاتی دانوستانکراو کارگێڕی یەکسان نەبوو. زاراوەی مێژوویی ڕاستەوخۆ بۆ نەخشەی ئەمڕۆ ناگوازرێتەوە.
سیاسەتی سنوور و خۆسەری
پوختەی ئاتماجا میرنشینەکانی نێوان عوسمانی و ئێران دەکۆڵێتەوە. میر دەیتوانی لایەنی بگۆڕێت یان بە هەردوو پارە بدات؛ شەڕ کۆنترۆڵی گۆڕی. لە نیوەی سەدەی نۆزدەدا میرەکان لابران و خاک خرایە ناوەند. [3] خۆسەری پەیوەندی گۆڕاو بوو، نە سەربەخۆیی نەتەوەیی نەگۆڕ.
پەیوەندی ئایینی نایەکسان
ئایکان نیشان دەدات سوننەبوون هەندێک حاکمی ڕەوا دەکرد، بەڵام فەتوای دژی ئێزدی دوورخستنەوە و توندوتیژی ڕەوا دەکرد. فەقیه و حاکمی ناوچەیی بەشدار بوون؛ هاوکاری سوننی-ئێزدیش هەبوو. [2] پۆلی دوژمنانە بەڵگەی سیاسەت و ملمڵانێیە، نە وەسفی بابەتی باوەڕ.
میلیشیا و کۆنترۆڵ
پوختەی بڵاوکراوەی کلاین ناکۆکی میلیشیای هۆزی کورد دەخاتەڕوو: دەوڵەت کۆنترۆڵی دەویست بەڵام هەندێک سەرۆک بەهێز بوون. توندوتیژی، موڵکلێسەندن و سیاسەت دژی هەڕەشەی خەیاڵکراوی ئەرمەنی بەشی لێکۆڵینەوەن. [4] سەربازی و کاریگەری مەدەنی پێکەوە ببینرێن. هەموو کورد ئەندام نەبوون یان هەمان وەفادارییان نەبوو.
ئەحمەدی خانی و فێرکاری
ئۆزەروارلی مەم و زین بۆ ١٦٩٣ دادەنێت و ئەوین و چاندی ناوچە و پرسیاری کۆمەڵایەتی باس دەکات. نووبەهاری بچووکانی ١٦٨٣ فەرهەنگی شیعری عەرەبی-کوردییە بۆ منداڵی دوای خوێندنی قورئان بەرەو ڕێزمان. [5] ئەم بەرهەمانە نووسینی کوردی بە خوێندنی ئەدەب و فێربوونی ئایینی و پەروەردەی منداڵان دەبەستنەوە.
چاپ و تاراوگە
کیزەر کوردستانی میدحەت بەدرخان لە قاهیرەی ١٨٩٨ و بەردەوامکردنی عەبدولڕەحمان لە جنێڤ دەهێنێت. عەبدولڕەحمان لە ئۆپۆزیسیۆنی تورکە گەنجەکان بوو، میلیشیای دژەئەرمەنی ڕەخنە کرد و چاند و دۆستی کورد-ئەرمەنی پشتگیری کرد. [6] هەڵوێستی کورد جیاواز بوو. شۆڕشی شێخ سەعیدی ١٩٢٥ هی سەردەمی دواتری کۆمارە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Abdülkadir Özcan, İdrîs-i Bitlisî, TDV İslâm Ansiklopedisi (2000): court service, the 1514 campaign, regional mediation and Heşt Bihişt.
- Yavuz Aykan, On the Legal Status of Yezidis: Law, Geography and Confession-Building in Early Modern Kurdistan, in Tijana Krstić and Derin Terzioğlu (eds.), Entangled Confessionalizations? (Gorgias Press, 2022), pp. 673–700; especially 678–679 and 694.
- Metin Atmaca, Negotiating Political Power in the Early Modern Middle East: Kurdish Emirates between the Ottoman Empire and Iranian Dynasties, The Cambridge History of the Kurds (2021), pp. 45–72: published chapter summary.
- Janet Klein, The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone (Stanford University Press, 2011): published book abstract.
- M. Sait Özervarlı, Hânî, Şeyh Ahmed, TDV İslâm Ansiklopedisi 16 (1997), pp. 31–32: Mem û Zîn, Nûbahara Biçûkan and literary/educational context.
- Hans-Lukas Kieser, Abdurrahman Bedirhan, Historical Dictionary of Switzerland, original entry 1997, revised 2020: Cairo/Geneva publishing and political activity.