بەڕێوەبردنی دانوستانکراو، سەربازی، فێرکاری ئایینی و ئەدەب بەشی ژیانی کوردی عوسمانی بوون. خۆسەری و پۆست و ناکۆکی بەپێی شوێن و سەردەم گۆڕان.

ڕەواقی کەوانەیی و بەردی ڕەش و سپی حەسەن پاشا خان بە میوانی کافێی ئەمڕۆ لەژێر پۆش
خانی حەسەن پاشا لە دیاربەکر؛ R Prazeres، 19ی حوزەیرانی 2014. دیمەنی هاوچەرخی بینای بازرگانیی مێژوویی. © R Prazeres · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

ئیدریسی بتلیسی و نێوبژیوانی

ئۆزجان خزمەتی ئاق‌قۆیونلو، گواستنەوەی بۆ عوسمانی و هەڵمەتی سەلیمی ١٥١٤ باس دەکات. دوای چاڵدێران لەگەڵ حاکمی بتلیس و جزیرە و ئامێدی و هی تر وتووێژی کرد. مێژووی عوسمانی فارسی هەشت بەهەشتیشی نووسی. [1] ئەمە نێوبژیوانی لەگەڵ دەسەڵاتی دیاریکراو بوو، نە بڕیاری هەموو کورد.

دەفتەری ١٥٢٧

ئایکان بەشەکانی دیاربەکر لەگەڵ حەڤدە ناوچەی ژێر vilayet-i Kurdistan بەراورد دەکات. بتلیس، حەسەنکەیف، هیزان، پالۆ و جزیرە هەن؛ هەندێک ناوی حاکم دەدەن. [2] دەسەڵاتی دانوستانکراو کارگێڕی یەکسان نەبوو. زاراوەی مێژوویی ڕاستەوخۆ بۆ نەخشەی ئەمڕۆ ناگوازرێتەوە.

سیاسەتی سنوور و خۆسەری

پوختەی ئاتماجا میرنشینەکانی نێوان عوسمانی و ئێران دەکۆڵێتەوە. میر دەیتوانی لایەنی بگۆڕێت یان بە هەردوو پارە بدات؛ شەڕ کۆنترۆڵی گۆڕی. لە نیوەی سەدەی نۆزدەدا میرەکان لابران و خاک خرایە ناوەند. [3] خۆسەری پەیوەندی گۆڕاو بوو، نە سەربەخۆیی نەتەوەیی نەگۆڕ.

پەیوەندی ئایینی نایەکسان

ئایکان نیشان دەدات سوننەبوون هەندێک حاکمی ڕەوا دەکرد، بەڵام فەتوای دژی ئێزدی دوورخستنەوە و توندوتیژی ڕەوا دەکرد. فەقیه و حاکمی ناوچەیی بەشدار بوون؛ هاوکاری سوننی-ئێزدیش هەبوو. [2] پۆلی دوژمنانە بەڵگەی سیاسەت و ملمڵانێیە، نە وەسفی بابەتی باوەڕ.

میلیشیا و کۆنترۆڵ

پوختەی بڵاوکراوەی کلاین ناکۆکی میلیشیای هۆزی کورد دەخاتەڕوو: دەوڵەت کۆنترۆڵی دەویست بەڵام هەندێک سەرۆک بەهێز بوون. توندوتیژی، موڵک‌لێ‌سەندن و سیاسەت دژی هەڕەشەی خەیاڵکراوی ئەرمەنی بەشی لێکۆڵینەوەن. [4] سەربازی و کاریگەری مەدەنی پێکەوە ببینرێن. هەموو کورد ئەندام نەبوون یان هەمان وەفادارییان نەبوو.

ئەحمەدی خانی و فێرکاری

ئۆزەروارلی مەم و زین بۆ ١٦٩٣ دادەنێت و ئەوین و چاندی ناوچە و پرسیاری کۆمەڵایەتی باس دەکات. نووبەهاری بچووکانی ١٦٨٣ فەرهەنگی شیعری عەرەبی-کوردییە بۆ منداڵی دوای خوێندنی قورئان بەرەو ڕێزمان. [5] ئەم بەرهەمانە نووسینی کوردی بە خوێندنی ئەدەب و فێربوونی ئایینی و پەروەردەی منداڵان دەبەستنەوە.

چاپ و تاراوگە

کیزەر کوردستانی میدحەت بەدرخان لە قاهیرەی ١٨٩٨ و بەردەوامکردنی عەبدولڕەحمان لە جنێڤ دەهێنێت. عەبدولڕەحمان لە ئۆپۆزیسیۆنی تورکە گەنجەکان بوو، میلیشیای دژەئەرمەنی ڕەخنە کرد و چاند و دۆستی کورد-ئەرمەنی پشتگیری کرد. [6] هەڵوێستی کورد جیاواز بوو. شۆڕشی شێخ سەعیدی ١٩٢٥ هی سەردەمی دواتری کۆمارە.

لاپەڕەی یەکەمی ڕۆژنامەی کوردستانی ١٨٩٨ بە سەرناوی ئەلفوبێی عەرەبی و دوو ستوون
کوردستان، ١٨٩٨، لاپەڕەی یەکەم. کۆپی مێژوویی لە Kurdish Academy of Language و Wikimedia Commons. Kurdish Academy of Language / Wikimedia Commons · Public domain.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Abdülkadir Özcan, İdrîs-i Bitlisî, TDV İslâm Ansiklopedisi (2000): court service, the 1514 campaign, regional mediation and Heşt Bihişt.
  2. Yavuz Aykan, On the Legal Status of Yezidis: Law, Geography and Confession-Building in Early Modern Kurdistan, in Tijana Krstić and Derin Terzioğlu (eds.), Entangled Confessionalizations? (Gorgias Press, 2022), pp. 673–700; especially 678–679 and 694.
  3. Metin Atmaca, Negotiating Political Power in the Early Modern Middle East: Kurdish Emirates between the Ottoman Empire and Iranian Dynasties, The Cambridge History of the Kurds (2021), pp. 45–72: published chapter summary.
  4. Janet Klein, The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone (Stanford University Press, 2011): published book abstract.
  5. M. Sait Özervarlı, Hânî, Şeyh Ahmed, TDV İslâm Ansiklopedisi 16 (1997), pp. 31–32: Mem û Zîn, Nûbahara Biçûkan and literary/educational context.
  6. Hans-Lukas Kieser, Abdurrahman Bedirhan, Historical Dictionary of Switzerland, original entry 1997, revised 2020: Cairo/Geneva publishing and political activity.