جەنگ و ڕووخانی عوسمانی بارودۆخی سیاسی گۆڕی و توندوتیژی و ئاوارەکردن ژیانی مەدەنیی وێران کرد. ئەم کاتەڕێزە هەڵبژێردراوە ڕووداو و پێشنیاری دیپلۆماسی و ڕێککەوتنی دواتر جیا دەکاتەوە و سێڤر و لۆزان ڕوون دەکاتەوە.

کاتەڕێزی هەڵبژێردراو
بەروارەکان ساڵ–مانگ–ڕۆژن؛ هەندێک پڕۆسە درێژترن. ستوونی کۆتایی ئاماژە بە سەرچاوەکانی کۆتایی دەکات. تۆمارە سەربازییە بەریتانییەکان هەوڵی هاوپەیمانی کورد و کاریگەریی ناوخۆ لە سیاسەتی ئیمپراتۆری نیشان دەدەن، نە یەک هەڵوێستی کوردی لە جەنگدا. [12]
| بەروار / ماوە | ڕووداو یان پڕۆسە | سەرچاوە |
|---|---|---|
| 1914-11 | هێزی بەریتانیا و هیندستان بەسرە دەگرێت؛ جەنگ دەگاتە میسۆپۆتامیای عوسمانی. | 1 |
| 1915–1916 | جینۆساید کۆمەڵگەی ئەرمەن و مەسیحیی سریانیی ویلایەتی دیاربەکر وێران دەکات. | 2 |
| 1916-05 | سایکس–پیکۆ ناوچەی کۆنترۆڵ یان کاریگەریی بەریتانیا و فەرەنسا پلان دەکات. | 3 |
| 1916-06 | ڕۆژنامە سەربازییەکان هێرشی کوردی قزڵباش لە پەیوەندییەکانی عوسمانی تۆمار دەکەن. | 12 |
| 1917-03-11 | هێزی بەریتانیا دەچێتە بەغدا و عوسمانی بەرەو مووسڵ دەکشێتەوە. | 1 |
| 1918-01-08 | ویلسۆن چواردە خاڵ پێشکەش دەکات؛ XII باسی نەتەوەکانی ژێر عوسمانی دەکات. | 5 |
| 1918-10-30 | ئاگربەستی مودرۆس لە نێوان عوسمانی و بەریتانیای نوێنەری هاوپەیمانان واژۆ دەکرێت. | 6 |
| 1918-11 | هێزی بەریتانیا دوای ئاگربەست مووسڵ داگیر دەکات. | 1 |
| 1918–1920 | کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان لە گواستنەوەی دەسەڵاتی ئیستانبوڵ–ئەنقەرە ڕێک دەخرێت. | 7 |
| 1919-11-20 | بەیاننامەی کورد–ئەرمەنی هاوکاریی داواکاریی نەتەوەیی لە کۆنفرانسی ئاشتی دەخوازێت. | 8 |
| 1920-04 | سان ڕیمۆ مانداتەکان دیاری دەکات و ڕێککەوتنی پێشووی ئیمپراتۆری دەگۆڕێت. | 3 |
| 1920-08-10 | سێڤر ڕێگای مەرجدار بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی دەدات؛ هەرگیز ناکەوێتە بواری جێبەجێکردن. | 9, 10 |
| 1921-04–06 | ئەنقەرە کۆچگیری بە توندوتیژیی فراوان لە گوندەکان سەرکوت دەکات. | 7 |
| 1923-07-24 | لۆزان بێ خودموختاریی کوردی واژۆ دەکرێت؛ سنووری عێراق بۆ دواتر دەمێنێت. | 11 |
ئازاری مەدەنی و بەرپرسیارێتی
توێژینەوەی Uğur Ümit Üngör لە دیاربەکر جینۆسایدی ئەرمەن و وێرانکردنی کۆمەڵگەی مەسیحیی سریانی بە بڕیاری عوسمانی و بەرپرسی ناوچە و میلیشیا و هەندێک سەرۆکی کورد دەبەستێت. [2] لە سیاسەتی دانیشتوانیش ئاوارەکردنی زۆرەملێی کورد بۆ ناوەند و ڕۆژاوای ئەنادۆڵ و مردن بە برسێتی و سەرما بەڵگەدار دەکات. [4] قوربانی و تاوانبار و شوێن بە وردی بناسێنە. نە تاوانی کۆمەڵی نە شاردنەوەی توندوتیژیی دژەمەسیحی بە ناوی ئازاری مەدەنی دروستە.
ئامانجی دیپلۆماسی سنووری جێبەجێکراو نییە
خاڵی XIIی ویلسۆن ئاسایش و پەرەسەندنی خودموختاریی نەتەوە ناتورکەکانی ژێر عوسمانی دەگرێتەوە؛ دەوڵەتی کوردی ناو نابات یان دروست ناکات. [5] بەیاننامەی کورد–ئەرمەنیی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩١٩ ئەرمەنستان و کوردستانی سەربەخۆ بە یارمەتیی دەرەوە داوا دەکات و خاکی ناکۆک و سنووری کۆتایی بۆ کۆنفرانسی ئاشتی دەهێڵێت. نەجات عەبدولڵا عەلی دەقی فەرەنسی بە ئاماژەی ئەرشیفی دەدات. [8] پێشنیاری هاوبەش ڕێککەوتنی تەواوی سنوور نەبوو.
سێڤر: خودموختاری و سەربەخۆیی مەرجدار
ماددەکانی ٦٢–٦٣ پلانی کۆمیسیۆنێکی خودموختاریی ناوخۆیی بۆ ناوچە دیاریکراوە کوردزۆرینەکان پێشنیار دەکەن. ٦٤ سەربەخۆیی بە داوای زۆرینە و هەڵسەنگاندن و پێشنیاری ئەرێنیی کۆمەڵەی گەلان مەرجدار دەکات؛ پەیوەستبوونی ئارەزوومەندانەی کوردی ویلایەتی مووسڵیش هەیە. [9] ئەمە دەوڵەتی دەستبەکاربووی دەستبەجێ نەبوو. پەیمانەکە هەرگیز نەچووە بواری جێبەجێکردن؛ حکومەتی بەریتانیا لە ١٩٨٣ لە پەرلەمان پشتی ڕاست کردەوە. [10]
کۆچگیری: ڕاپەڕین و سەرکوت
توێژینەوەی Élise Massicard کۆچگیری لە نێوان دەسەڵاتی ئیستانبوڵ و ئەنقەرە و ڕێکخستنی سیاسی و تۆڕی کوردی عەلەوی دەخوێنێتەوە. هێرشی سەرەکی لە نیسان–حوزەیرانی ١٩٢١ دیاری دەکات و وێرانکردنی گوند و ئاوارەکردن و ڕەخنەی هاوسەردەم تۆمار دەکات. [7] ناکۆکیی کەسایەتییە کوردییەکانیش دەردەخات. ئامانجی ڕاپەڕیو یان بڕیاری پشتیوانی ئەنقەرە هەڵوێستی یەکدەنگیی هەمووان نەبوو.
لۆزان: خودموختاری نەبوو و مووسڵ یەکلا نەبووەوە
لۆزان چوارچێوەی خودموختاریی کوردیی هاوشێوەی سێڤری نەبوو. ماددەی ٣ سنووری تورکیا–عێراق بۆ ڕێککەوتنی دواتری بەریتانیا–تورکیا یان کۆمەڵەی گەلان هێشتەوە. هەموو سنوور هەمان ڕۆژ یەکلا نەبووەوە. ٣٨–٣٩ پاراستنی هەموو دانیشتوو یان هاووڵاتیی تورکیا، لەوانە زمان، دەگرنەوە؛ ٤٠–٤١ پاراستنی دامەزراوە و پەروەردە بۆ کەمینە ناموسڵمانەکانن. [11] نەبوونی خودموختاری بە واتای دەرخستنی کوردی موسڵمان لە هەموو پاراستنێک نییە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- National Army Museum, Mesopotamia campaign; Basra, Baghdad and the November 1918 advance to Mosul.
- Uğur Ümit Üngör, Diyarbekir (1915–1916): Young Turk Mass Killings at the Provincial Level, Sciences Po, 25 March 2009.
- French Diplomatic Archives, Haut-commissariat in Syria and Lebanon, thematic series 1SL/1V/2323–2356; historical introduction on Sykes–Picot and San Remo.
- Uğur Ümit Üngör, Geographies of Nationalism and Violence: Rethinking Young Turk Social Engineering, European Journal of Turkish Studies 7 (2008); published passage on Kurdish deportations.
- US National Archives, President Woodrow Wilson’s 14 Points, 8 January 1918; original speech transcript, Point XII.
- Australian Department of Veterans’ Affairs, Sinai and Palestine Campaign; Armistice of Mudros, signed 30 October 1918.
- Élise Massicard, The Repression of the Koçgiri Rebellion, 1920–1921, Sciences Po, 28 September 2009; context, actors and victims.
- Najat Abdulla-Ali, Empire, frontière et tribu, Paris X–Nanterre doctoral thesis (2006), pp. 428–429; French declaration and archival references.
- Treaty of Sèvres, British Treaty Series No. 11 (1920), printed p. 21, Articles 62–64; original Foreign Office scan.
- UK Parliament, Hansard, Treaty of Sevres, 18 February 1983; Douglas Hurd’s answer on non-entry into force.
- Treaty of Lausanne, signed 24 July 1923, Part I, Articles 3 and 38–41; English text published by Türkiye’s Ministry of Foreign Affairs.
- Dan McKee, British Library, Anglo-Kurdish Relations during the Mesopotamia Campaign (1914–1918), Qatar Digital Library, 31 May 2022; opening and intelligence-gathering sections.