جەنگ و ڕووخانی عوسمانی بارودۆخی سیاسی گۆڕی و توندوتیژی و ئاوارەکردن ژیانی مەدەنیی وێران کرد. ئەم کاتەڕێزە هەڵبژێردراوە ڕووداو و پێشنیاری دیپلۆماسی و ڕێککەوتنی دواتر جیا دەکاتەوە و سێڤر و لۆزان ڕوون دەکاتەوە.

سێ پۆرترێتی ڕەش‌وسپیی نوێنەرانی عوسمانی بە نووسینی فەرەنسی لە خوارەوە
مۆنتاژی پۆرترێتی واژۆکارە عوسمانییەکانی پەیمانی سێڤر، واژۆکراوی ١٠ی ئابی ١٩٢٠. وێنەگر نەناسراوە. بەرواری نوێی بارکردنی کاتەلۆگ بەرواری ڕووداوەکە نییە. Wikimedia Commons · historical portrait montage · public domain.

کاتەڕێزی هەڵبژێردراو

بەروارەکان ساڵ–مانگ–ڕۆژن؛ هەندێک پڕۆسە درێژترن. ستوونی کۆتایی ئاماژە بە سەرچاوەکانی کۆتایی دەکات. تۆمارە سەربازییە بەریتانییەکان هەوڵی هاوپەیمانی کورد و کاریگەریی ناوخۆ لە سیاسەتی ئیمپراتۆری نیشان دەدەن، نە یەک هەڵوێستی کوردی لە جەنگدا. [12]

بەروارە هەڵبژێردراوەکان ساڵ–مانگ–ڕۆژن؛ ماوەکان تێکدەچن. ژمارەکان هی سەرچاوەن.
بەروار / ماوەڕووداو یان پڕۆسەسەرچاوە
1914-11هێزی بەریتانیا و هیندستان بەسرە دەگرێت؛ جەنگ دەگاتە میسۆپۆتامیای عوسمانی.1
1915–1916جینۆساید کۆمەڵگەی ئەرمەن و مەسیحیی سریانیی ویلایەتی دیاربەکر وێران دەکات.2
1916-05سایکس–پیکۆ ناوچەی کۆنترۆڵ یان کاریگەریی بەریتانیا و فەرەنسا پلان دەکات.3
1916-06ڕۆژنامە سەربازییەکان هێرشی کوردی قزڵباش لە پەیوەندییەکانی عوسمانی تۆمار دەکەن.12
1917-03-11هێزی بەریتانیا دەچێتە بەغدا و عوسمانی بەرەو مووسڵ دەکشێتەوە.1
1918-01-08ویلسۆن چواردە خاڵ پێشکەش دەکات؛ XII باسی نەتەوەکانی ژێر عوسمانی دەکات.5
1918-10-30ئاگربەستی مودرۆس لە نێوان عوسمانی و بەریتانیای نوێنەری هاوپەیمانان واژۆ دەکرێت.6
1918-11هێزی بەریتانیا دوای ئاگربەست مووسڵ داگیر دەکات.1
1918–1920کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان لە گواستنەوەی دەسەڵاتی ئیستانبوڵ–ئەنقەرە ڕێک دەخرێت.7
1919-11-20بەیاننامەی کورد–ئەرمەنی هاوکاریی داواکاریی نەتەوەیی لە کۆنفرانسی ئاشتی دەخوازێت.8
1920-04سان ڕیمۆ مانداتەکان دیاری دەکات و ڕێککەوتنی پێشووی ئیمپراتۆری دەگۆڕێت.3
1920-08-10سێڤر ڕێگای مەرجدار بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی دەدات؛ هەرگیز ناکەوێتە بواری جێبەجێکردن.9, 10
1921-04–06ئەنقەرە کۆچگیری بە توندوتیژیی فراوان لە گوندەکان سەرکوت دەکات.7
1923-07-24لۆزان بێ خودموختاریی کوردی واژۆ دەکرێت؛ سنووری عێراق بۆ دواتر دەمێنێت.11

ئازاری مەدەنی و بەرپرسیارێتی

توێژینەوەی Uğur Ümit Üngör لە دیاربەکر جینۆسایدی ئەرمەن و وێرانکردنی کۆمەڵگەی مەسیحیی سریانی بە بڕیاری عوسمانی و بەرپرسی ناوچە و میلیشیا و هەندێک سەرۆکی کورد دەبەستێت. [2] لە سیاسەتی دانیشتوانیش ئاوارەکردنی زۆرەملێی کورد بۆ ناوەند و ڕۆژاوای ئەنادۆڵ و مردن بە برسێتی و سەرما بەڵگەدار دەکات. [4] قوربانی و تاوانبار و شوێن بە وردی بناسێنە. نە تاوانی کۆمەڵی نە شاردنەوەی توندوتیژیی دژە‌مەسیحی بە ناوی ئازاری مەدەنی دروستە.

ئامانجی دیپلۆماسی سنووری جێبەجێکراو نییە

خاڵی XIIی ویلسۆن ئاسایش و پەرەسەندنی خودموختاریی نەتەوە ناتورکەکانی ژێر عوسمانی دەگرێتەوە؛ دەوڵەتی کوردی ناو نابات یان دروست ناکات. [5] بەیاننامەی کورد–ئەرمەنیی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩١٩ ئەرمەنستان و کوردستانی سەربەخۆ بە یارمەتیی دەرەوە داوا دەکات و خاکی ناکۆک و سنووری کۆتایی بۆ کۆنفرانسی ئاشتی دەهێڵێت. نەجات عەبدولڵا عەلی دەقی فەرەنسی بە ئاماژەی ئەرشیفی دەدات. [8] پێشنیاری هاوبەش ڕێککەوتنی تەواوی سنوور نەبوو.

سێڤر: خودموختاری و سەربەخۆیی مەرجدار

ماددەکانی ٦٢–٦٣ پلانی کۆمیسیۆنێکی خودموختاریی ناوخۆیی بۆ ناوچە دیاریکراوە کوردزۆرینەکان پێشنیار دەکەن. ٦٤ سەربەخۆیی بە داوای زۆرینە و هەڵسەنگاندن و پێشنیاری ئەرێنیی کۆمەڵەی گەلان مەرجدار دەکات؛ پەیوەستبوونی ئارەزوومەندانەی کوردی ویلایەتی مووسڵیش هەیە. [9] ئەمە دەوڵەتی دەستبەکاربووی دەستبەجێ نەبوو. پەیمانەکە هەرگیز نەچووە بواری جێبەجێکردن؛ حکومەتی بەریتانیا لە ١٩٨٣ لە پەرلەمان پشتی ڕاست کردەوە. [10]

کۆچگیری: ڕاپەڕین و سەرکوت

توێژینەوەی Élise Massicard کۆچگیری لە نێوان دەسەڵاتی ئیستانبوڵ و ئەنقەرە و ڕێکخستنی سیاسی و تۆڕی کوردی عەلەوی دەخوێنێتەوە. هێرشی سەرەکی لە نیسان–حوزەیرانی ١٩٢١ دیاری دەکات و وێرانکردنی گوند و ئاوارەکردن و ڕەخنەی هاوسەردەم تۆمار دەکات. [7] ناکۆکیی کەسایەتییە کوردییەکانیش دەردەخات. ئامانجی ڕاپەڕیو یان بڕیاری پشتیوانی ئەنقەرە هەڵوێستی یەکدەنگیی هەمووان نەبوو.

لۆزان: خودموختاری نەبوو و مووسڵ یەکلا نەبووەوە

لۆزان چوارچێوەی خودموختاریی کوردیی هاوشێوەی سێڤری نەبوو. ماددەی ٣ سنووری تورکیا–عێراق بۆ ڕێککەوتنی دواتری بەریتانیا–تورکیا یان کۆمەڵەی گەلان هێشتەوە. هەموو سنوور هەمان ڕۆژ یەکلا نەبووەوە. ٣٨–٣٩ پاراستنی هەموو دانیشتوو یان هاووڵاتیی تورکیا، لەوانە زمان، دەگرنەوە؛ ٤٠–٤١ پاراستنی دامەزراوە و پەروەردە بۆ کەمینە ناموسڵمانەکانن. [11] نەبوونی خودموختاری بە واتای دەرخستنی کوردی موسڵمان لە هەموو پاراستنێک نییە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. National Army Museum, Mesopotamia campaign; Basra, Baghdad and the November 1918 advance to Mosul.
  2. Uğur Ümit Üngör, Diyarbekir (1915–1916): Young Turk Mass Killings at the Provincial Level, Sciences Po, 25 March 2009.
  3. French Diplomatic Archives, Haut-commissariat in Syria and Lebanon, thematic series 1SL/1V/2323–2356; historical introduction on Sykes–Picot and San Remo.
  4. Uğur Ümit Üngör, Geographies of Nationalism and Violence: Rethinking Young Turk Social Engineering, European Journal of Turkish Studies 7 (2008); published passage on Kurdish deportations.
  5. US National Archives, President Woodrow Wilson’s 14 Points, 8 January 1918; original speech transcript, Point XII.
  6. Australian Department of Veterans’ Affairs, Sinai and Palestine Campaign; Armistice of Mudros, signed 30 October 1918.
  7. Élise Massicard, The Repression of the Koçgiri Rebellion, 1920–1921, Sciences Po, 28 September 2009; context, actors and victims.
  8. Najat Abdulla-Ali, Empire, frontière et tribu, Paris X–Nanterre doctoral thesis (2006), pp. 428–429; French declaration and archival references.
  9. Treaty of Sèvres, British Treaty Series No. 11 (1920), printed p. 21, Articles 62–64; original Foreign Office scan.
  10. UK Parliament, Hansard, Treaty of Sevres, 18 February 1983; Douglas Hurd’s answer on non-entry into force.
  11. Treaty of Lausanne, signed 24 July 1923, Part I, Articles 3 and 38–41; English text published by Türkiye’s Ministry of Foreign Affairs.
  12. Dan McKee, British Library, Anglo-Kurdish Relations during the Mesopotamia Campaign (1914–1918), Qatar Digital Library, 31 May 2022; opening and intelligence-gathering sections.