شاکانی گوتی لە تۆمارەکانی کۆتایی هەزارەی سێیەمی پێش زایینی میزۆپۆتامیا هەن. پەیوەندییان بە کۆتایی ئەکەد لە نووسینی شاهان و لیستی دواتر و ئەدەب و شوێنەوارەوە لێکدەدرێتەوە؛ سەرچاوەکان هەندێک جار ناگونجێن.

سەری گوپالێکی بەردینی پێشکەشکراو بە کونێکی ناوەندی و نووسینی مێخی لە لا
سەری گوپالی La-arab، شای Gutium، لە سیپار لە مۆزەخانەی بەریتانیا. Osama Shukir Muhammed Amin، ١٦ی ئازاری ٢٠١٦؛ CC BY-SA 4.0. بەڵگەی پێشکەشکردنی شاهانەیە، نە پۆرترێی شەڕڤانان. © Osama Shukir Muhammed Amin · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

شایەتی و بەروار

لیستی شاکانی سومەر شاکانی گوتی لە ڕیزی دەسەڵاتدا دادەنێت، بەڵام دەستنووسەکان لە ناو و کۆدا جیاوازن. تیرگان چل ڕۆژی هەیە؛ ڕیزبەندیی گشتی بە ئاسانی نابێتە سەدەیەکی بێگومانی داگیرکاری. [1] کۆرپوسی Frayne تەنها چەند شای لیستەکە بە نووسینی هاوسەردەم دەبەستێتەوە؛ نووسینی بەرفراوانی Erridu-pizir ماوە بەڵام ناوی لە لیست نییە. پێشەکی بەروارە ڕەهاکان بە ورد نازانێت. [2]

نووسینی دەسەڵاتدارانی گوتی

CDLI لوحێکی کۆپیکراوی نووسینەکانی Erridu-pizir بڵاو دەکاتەوە. دەقی ئەکەدی بە شای Gutium و چوار ئاراستە دەیناسێنێت. لوحی BT 02 + BT 03ی نیپور لە سەردەمی بابلی کۆنە؛ کۆپیی دواتر لە نووسینی شاهانەی کۆنتر جیاوازە. [3] گوپالی La-arabی سەرەوە جۆرێکی دیکەی شتی شاهانەی نووسراوە. [4] ئەمانە بانگەشەی بێ تۆماری نووسراوی گوتییەکان ڕاست دەکەنەوە.

نەفرەتی ئەگادە دوژمن چۆن دەناسێنێت؟

لە ئەم بەرهەمە سومەرییەدا هێرشی Naram-Suen بۆ پەرستگای E-kurی Enlil تۆڵەی خودایی لێدەکەوێتەوە. گوتییەکان وەک هۆکاری سزا لە چیا دادەبەزن؛ توندوتیژی و تێکچوونی بازرگانی و برسێتی دێن. وێناکردنی ئاژەڵئاسا دوژمنایەتیی گێڕەرەوەیە. [5] نابێت بە پێوەری ژیری یان ڕووخساری گەل دووبارە بکرێتەوە. ڕوونکردنەوەی ئایینی دیاری ناکات کام هێرشی سەربازی ئیمپراتۆریەتی کۆتایی پێهێنا.

چیرۆکی سەرکەوتنی Utu-hegal

دەق Enlil بە هەڵبژێری Utu-hegalی ئوروک بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی گوتی دەناسێنێت. شکستی فەرماندەکانی تیرگان، هەڵاتنی بۆ Dabrum و دیلگرتنی لەگەڵ خێزان دەگێڕێتەوە. کۆتایی سووکایەتی و گەڕانەوەی شایەتیی سومەر پیشان دەدات. [6] ئەمە ڕەواییی براوەیە، نە پشکنینی بێلایەنی هەموو کۆمەڵگا. بانگەشەی داخستنی ئاو و ڕێگا بەشێکی ئەو وێناکردنەن، نە پێوانەی سەربەخۆی زیانی هەموو ناوچەکە.

خوێندنەوەی سەرچاوەکان
سەرچاوەناوەڕۆکسنوور
لیستی شاکانڕیزبەندیی شایەتیدەستنووسەکان ناگونجێن
نووسینەکانی Erridu-pizirنازناو و هەڵمەتکۆپیی دواتر؛ دەقی زیانلێکەوتوو
نەفرەتی ئەگادەسزای خوداییدوژمنایەتیی ئەدەبی

ئاووهەوا یەک هۆکاری ئۆتۆماتیک نییە

Sołtysiak و Fernandes کۆلاجینی ٧٥ کەسی Tell Arbid و Tell Barri و Tell Brakیان شیکردەوە. توێژینەوەی ٢٠٢١ جیاوازیی شوێنەکان لە گۆڕانی کاتی گەورەتر دۆزییەوە و تێکچوونی فراوانی بژێوی پەیوەست بە وشکەساڵیی زۆری نەدۆزییەوە. [7] ئەمە دەربارەی نموونەکانە، نە هەموو ژینگەی ناوچە. پێویستە وەڵامی ناوچەیی هەڵبسەنگێنرێت؛ ڕووداوی کەشوهەوا بە تەنها ڕوونکردنەوەی تەواو نییە.

Gutium و مێژووی کورد

نووسینی شاهانەی ئەکەدی بەکارهێنانی زمانی نووسەر پیشان دەدات، نە هەموو زمانی دانیشتووانی ژێر دەسەڵات. [3] ناونانی دوژمنانە و ناوی شاکانیش نەسەبی بەردەوام بۆ کوردی هاوچەرخ ناسەلمێنێت. سەرچاوەکان دەسەڵاتدار و بانگەشەی سیاسی و یادەوەریی دواتر تۆمار دەکەن. هاوشوێنیی جوگرافی بەستەری ونبووی زمانی و مێژوویی پڕ ناکاتەوە. بەستنی ڕاستەوخۆی Guti بە جودی یان هۆزی هاوچەرخ بەڵگەی زیاتر لە هاوشێوەیی ناو دەوێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. University of Oxford, ETCSL 2.1.1, The Sumerian King List; Gutium section and manuscript variants.
  2. Douglas Frayne, Sargonic and Gutian Periods (2334–2113 BC), University of Toronto Press, 1993; publicly displayed introduction and Gutium chapter opening.
  3. Cuneiform Digital Library Initiative, P227536, BT 02 + BT 03: Old Babylonian copy of Erridu-pizir inscriptions, with Akkadian transcription and linked translation.
  4. Osama Shukir Muhammed Amin, La-arab votive macehead from Sippar, British Museum, photograph of 16 March 2016; object description and CC BY-SA 4.0 metadata.
  5. University of Oxford, ETCSL 2.1.5, The Cursing of Agade; literary translation, particularly lines 149–175.
  6. University of Oxford, ETCSL 2.1.6, The Victory of Utu-hegal; narrative translation, particularly lines 40–62.
  7. Arkadiusz Sołtysiak and Ricardo Fernandes, Much ado about nothing: assessing the impact of the 4.2 kya event on human subsistence patterns in northern Mesopotamia using stable isotope analysis, Antiquity 95 (2021), pp. 1145–1160.