توێژینەوە مرواری و دەرکەوتنی خوایی و سەرهەڵدانی جیهان لە نەریتی یارسان دەناسێنێت. بەراوردی سەرچاوەی ناودار جیاوازی دەپارێزێت.

هێڵکاریی نوێی سێ بەش بە تیر: مرواری؛ حەوت خاڵ لەژێر ئەڵقەی پەیوەست بۆ پەیمان و قوربانی؛ جیهان بە زەوی و ئاوی ڕەوان
هێڵکاریی دەستەی نووسین،٢٠٢٦، پوختەی Kreyenbroek:١ مرواری؛٢ حەوتەکان و پەیمان و قوربانی؛٣ جیهانی جووڵاو. هێما نوێیە، نە هونەری نەریتی یارسان یان هەموو وەشانێک. [2] Original diagram by Kurdish History Editorial Team, 2026. SVG source.

جۆری سەرچاوە

Kreyenbroek لە٢٠٢٢ میراتی یارسان بە زۆری زارەکی دەناسێنێت؛ هەندێکی لە دەیەکانی دواییدا نووسراو بڵاو کراوەتەوە. کۆمەڵگای ڕۆژاوای ئێران و باکووری عێراق و ناوی کاکەیی لە عێراق دەدات. [4] گێڕانەوە دەبێت بە بڵاوکراوە یان گواستنەوەی دیاریکراو ببەسترێتەوە.

مرواری و سەرهەڵدان

Mir-Hosseini لە١٩٩٤ جەوهەری خوایی لە مرواری، مرواری لە سەدەف و سەدەف لە زەریا دەدات. ئافراندن بە خولی یەکەم و دەرکەوتنی خاوەندگار پەیوەستە. [1] Kreyenbroek لە٢٠١٥ مرواریی هەموو توخمەکان و بانگکردنی حەوتەکان و پەیمان بە سەرکردەیان دەدات. پوختەی یارسانی ئاگر و قوربانیکردنی گا پێش کرانەوەی مرواری دەدات؛ جووڵە و ئاو دەست پێدەکەن و جیهان دەدرێتە حەوتەکان. [2] هێڵکاری ئەم ڕیزە پوخت دەکاتەوە.

خولی دواتر

Halm حەوت دەرکەوتنی یەک‌لەدواییەک دەدات: خاوەندگار و عەلی و شا خۆشین و سوڵتان سەهاک یەکەم چوارن؛ لەسەر سێی تر ڕێککەوتن نییە. [3] Mir-Hosseini ئافراندن لە دەرکەوتنی دواتر جیا دەکاتەوە. [1] سەرەتای جیهان و لیستی دەرکەوتن یەک پرسیار نین.

بەراورد و سنوور

Kreyenbroek یارسان و ئێزدی بە نەریتی ئێرانی بەراورد دەکات و جیاوازی ئاگر و قوربانی دەپارێزێت. [2] Halm هەندێک توخم لە چوارچێوەی شیعەی نهێنی دەبینێت. [3] هاوشێوەیی تەمەنێکی یەکلاکەرەوە یان دەقی نەگۆڕی پێش زەردەشتی ناسەلمێنێت؛ دوو ئایینەکە جێگای یەک ناگرنەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Ziba Mir-Hosseini, Redefining the Truth: Ahl-i Haqq and the Islamic Republic of Iran, British Journal of Middle Eastern Studies 21/2 (1994), 211–228, especially 218–219; author-hosted text.
  2. Philip G. Kreyenbroek, The Yezidi and Yarsan Traditions, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism (2015), 499–504, especially 502; author-uploaded chapter.
  3. Heinz Halm, Ahl-e Ḥaqq, Encyclopaedia Iranica I/6 (1984), 635–637, updated 6 June 2018; cycles and differing lists.
  4. Philip G. Kreyenbroek, The Religious Textual Heritage of the Yārsān (Ahl-e Haqq), Oral Tradition 35/2 (2022), 331–340; opening discussion of communities and oral/written heritage.