اربیل، به کردی هەولێر، با آربلای باستان، حمایت قرون وسطی، محلههای عثمانی و آوارگی نوین شکل گرفته است. تاریخش از قلعه تا دشت پیرامون گسترش مییابد.

هەولێر و دشت
اربیل یا هەولێر پایتخت اقلیم کردستان عراق و مقر شورای وزیران آن است. [1] پیمایش باستانشناسی دشت اربیل منطقهٔ میان زاب بزرگ و کوچک را بررسی میکند. شهر، استان و منطقهٔ پیمایش واحدهای جغرافیایی متفاوت با جمعیت و مساحت متفاوتاند. [2]
آربلا و ایشتار
هانسمان آربلا را با آربایلوی آشوری پیوند میدهد و آن را بر تقاطع مسیرهای شرق–غرب و شمال–جنوب توصیف میکند. کتیبههای شاهان شهر را با ایشتار، بانوی آربل، بهعنوان مرکز مهم دینی مرتبط میدانند. نامهای مکتوب، لایههای مدفون و بناهای پابرجا شواهدی متفاوتاند. [3]
باستانشناسی فراتر از تپه
گزارش ۲۰۲۱ در هفت فصل ۷۲۸ محوطه ثبت میکند. برداشت سطحی با عکس تاریخی هوایی و ماهوارهای، نقشهبرداری و پهپاد ترکیب شده است. آثار اوروکی هزارهٔ چهارم پیش از میلاد، شهرهای عصر برنز و استقرارهای وسیع کمتراکم اواخر ساسانی یا اوایل اسلامی یافت شدهاند. [2] رشد شهر و راهسازی برای چشمانداز باستانی خطرند. یافتههای دشت تاریخ دقیق بنیاد قلعه یا سکونت بیوقفه در هر لایه را ثابت نمیکنند. [2]
شهر گوکبوری
بزر آخرین حکومت گوکبوری در اربیل را ۱۱۹۰–۱۲۳۳ میداند. زندگی او با صلاحالدین و دودمانهای منطقه مرتبط بود. مرمت بارو و خیابان، بازار، بیمارستان، مدرسه و نهادهای پشتیبان نیازمندان توصیف میشود. [4] مولودهای بزرگ دانشوران و مهمانان را جذب میکرد؛ پیشتر جشنهای فاطمی در قاهره وجود داشت. با مرگ او در ۱۲۳۳، نبود جانشین پسر و وصیتش، قلمرو به خلیفهٔ عباسی رسید. [4]
قلعهٔ عثمانی
یونسکو قلعه را در ۲۰۱۴ ثبت کرد. ارزیابی آن رسوبات باستانی و کوچهها و بنبستهای عثمانی منشعب از دروازهٔ بزرگ را برجسته میکند. نمای خانههای سدهٔ نوزدهم جای استحکامات قدیمی را گرفته است. [5] گسست زندگی مسکونی نیز در ارزیابی آمده است. حفاظت رابطهٔ ساکنان پیشین با قلعه و شهر را در بر دارد. قدمت باید با شواهد شرح داده شود؛ ادعای قدیمیترین شهر جهان قطعی نیست. [5]
عنکاوا و آوارگی ۲۰۱۴
نهادهای عنکاوا در حملهٔ داعش در ۲۰۱۴ پذیرای گریختگان موصل و دشت نینوا شدند. گزارش برنامههای ۲۰۱۴–۲۰۲۰ اسقفنشین کلدانی اربیل گشودن کلیسا برای سرپناه، توزیع خوراک و تشک و درمان داوطلبانه را شرح میدهد. [6] کمک اجاره، مدارس کودکان آواره و امکانات موقت دانشگاه حمدانیه نیز ثبت شدهاند. اینها گزارش ارائهدهندهٔ کمکاند، نه سرشماری کنونی اربیل یا عنکاوا. [6]

همهپرسی ۲۰۱۷
یان کوبیش در گزارش شورای امنیت ۲۲ نوامبر ۲۰۱۷ همهپرسی ۲۵ سپتامبر در اقلیم و مناطق مورد مناقشه را شرح داد. عملیات فدرال از ۱۶ اکتبر در کرکوک و آوارگی تازه را ثبت کرد. [7] گزارش تصمیم دادگاه فدرال در ۲۰ نوامبر را نقل میکند که همهپرسی را خلاف قانون اساسی دانست و نتایجش را لغو کرد. فرودگاه، حقوق، بودجه و نفت موضوع مذاکره بودند. این روایتی تاریخدار است، نه تمام تحولات بعدی اربیل و بغداد. [7]
حفاظت و شهر زنده
یونسکو در اکتبر ۲۰۲۵ طرح تازهای برای قلعه با ده میلیون دلار از KAR New Ventures Limited اعلام کرد. حفاظت، بازسازی و دسترسی و مشارکت فرهنگی هدف بودند، نه مدرک پایان مرمت همهٔ بناها. رابطهٔ شهروندان با قلعه بخشی از تاریخ شهر زنده است. [8]
منابع و مطالعه بیشتر
- Kurdistan Regional Government, official government site and Council of Ministers address in Erbil; consulted 23 October 2026.
- Jason Ur et al., “The Erbil Plain Archaeological Survey: Preliminary Results, 2012–2020,” Iraq 83 (2021), pp. 205–243; author’s published abstract and p. 238 on threats to the landscape.
- John F. Hansman, “Arbela,” Encyclopaedia Iranica II/3 (1986), pp. 277–278; opening paragraphs on names, routes and Ishtar.
- Gülay Öğün Bezer, “Kökböri,” TDV İslâm Ansiklopedisi (2002): rule at Erbil, institutions, Mawlid and succession.
- UNESCO World Heritage Centre, Erbil Citadel: 2014 inscription and statement of Outstanding Universal Value, urban form and residential discontinuity.
- Ankawa Humanitarian Committee, “The Chaldean Archdiocese of Erbil: A Journey of Faith and Service Since 2014,” account of relief programmes, 2014–2020.
- Ján Kubiš, UN Security Council briefing, 22 November 2017: referendum, federal operations, court decisions and negotiations.
- UNESCO, “UNESCO launches new initiative to revitalize Erbil Citadel World Heritage Site,” October 2025; announcement of funding and programme aims.