Zinarên derdora Rewandizê beşek ji tora çemên çiyayî ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê ne. Ev erdnîgar kevirên berxwedêr, xwarina çeman, şopên avhewayên kevn ên sar û projeya rêçêkirinê ya sedsala bîstem digihîne hev.

Geliyê kûr ê Rewandizê di nav zinarên tûj de, girek li çepê û avahî li qeraxa rastê
Geliyê Rewandizê di wêneya Ara Qadir a 17ê Mijdara 2010 de. Dîmena dîrokî zinar û niştecihbûna derdorê nîşan dide. Ara Qadir · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons.

Çem û cihên cuda

Çemê Rewandizê ji çiyayên bilind ên nêzî sînorê Iraq–Îranê tê û li nêzî Bêxmayê tevlî Zêya Mezin dibe. [1] Geliyê kêleka bajarê Rewandizê di vê tora firehtir de ye. Geliyê Elî Beg cihê diyarkirî ye; lêkolîna erdnasiyê dibêje çemên Rewandiz û Xelifan li wir digihîjin hev û ber bi rojava, Zêya Mezin ve diherikin. [2] Geliyê bajarê, hewza çem û Geliyê Elî Beg yek navê heman cihî nînin.

Kevir û çêbûna geliyê

Sissakian û hevkarên wî li Geliyê Elî Beg kevirên karbonatî yên stûr ên Kretaseyê di formasyonên Sarmord, Qamchuqa û Bekhme de nas dikin. Wan çêbûna geliyê bi xwarina çeman û mezinbûna çînên çiyayî ve girê da. [2] Tiştên li rûyê zinarê xuya dibin bi taybetiyên kevir û guherîna avahiyên erdê re têkildar in.

Şopên serdemên sar

Abdula û hevkaran di lêkolîna 2020 de formên erdê û niştimanên geliyê nirxandin. Bi çavdêriya meydanî û nexşeyên topografîk, wan niştiman û terasên li jorê çemê niha weke şopên çalakiya cemedê ya Pleistosenê şîrove kirin. [1] Ev şîrove li ser guherîna kevn a jîngehê ye; nayê wê wateyê ku her dîwarê geliyê tenê bi cemedê hatiye çêkirin.

Rê û karkerên Hamilton

D. K. Fieldhouse rêçêkirina Archibald Milne Hamilton di 1928–1932 de bi cih dike û wî weke endezyarekî sivîl nas dike. [3] Christine Allison di nirxandina bîranînên wî de behsa nêzî 600 karkerên ji netewe û olên cuda dike ku bi makîne û teqemeniyan rê ji Hewlêrê ber bi Îranê ve çêkirin. Pirtûk cara yekem di 1937 de derket. Allison herwiha sererastkirinên pêşgotina David McDowall destnîşan dike. [4] Di vê dîrokê de xebata kolektîf û nêrîna nivîskarê serdema mandatê jî girîng in.

Çem weke jîngeh

Hanna, Shekha û Ali di bihar, havîn û payîza 2016 de sê cih nimûne kirin: avşara Geliyê Elî Beg, çemê Rewandizê û ava piştî hevgihîştina wan. Gotara 2019 pîvanên avê bi nasîna 11 cureyên kêzikên mayfly ji çar malbatan re gihand hev. [5] Encaman rewşa cih û demsalên nimûnekirinê nîşan didin; ew nirxandina îroyîn a her beşa çemê nînin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. R. A. Abdula, R. N. S. Khailany, M. J. Rasheed and B. S. Abdi, “Glacial Activity Signs during the Pleistocene Epoch in Rawanduz River Valley”, Iraqi Bulletin of Geology and Mining 16(2), 2020, pp. 75–93; abstract.
  2. V. K. Sissakian, M. F. Abdul Jab’bar, N. Al-Ansari and S. Knutsson, “Development of Gulley Ali Beg Gorge in Rawandooz Area, Northern Iraq”, Engineering 7, 2015, pp. 16–30; repository abstract.
  3. W. A. Lyon, Kurds, Arabs and Britons, edited by D. K. Fieldhouse, I.B. Tauris, 2001, printed p. 152, editorial note 10.
  4. Christine Allison, review of A. M. Hamilton, Road Through Kurdistan, Abstracta Iranica 27, 2006, document 226.
  5. N. S. Hanna, Y. A. Shekha and L. A. Ali, “Water quality assessment of Rawanduz River and Gali Ali Beg stream”, Iraqi Journal of Science 60(12), 2019, pp. 2550–2560; abstract.