Keleya Dîcleyê, bajarê bazirganiyê û gola Ilısu: arkeolojî, dîrokên Eyûbiyan û tomarên avahiyan tiştên binavbûyî û veguhestî cuda dikin.

Wêneya Landsat ya 22 Sibat 2019 Dîcleya teng di navbera Heskîfa kevn û ya nû de nîşan dide
22 Sibat 2019: berî dagirtinê, bajarê kevn li başûr û Heskîfa Nû li bakurê Dîcleyê ye. Bi wêneya jêrîn re bidin ber hev. NASA Earth Observatory · Lauren Dauphin, using USGS Landsat data · U.S. government imagery; original published images reproduced without changes.

Kele li derbasgeha çem

Heskîf, Hasankeyf an Hisn Kayfa, li ser Dîcleyê li parêzgeha Êlihê ya Tirkiyeyê ye. Oğuzoğlu navan bi formên Suryanî û Erebî girê dide û bajêr dike sê beş: keleya jor, bajarê jêr û berava din. [1] Ev cih pêgeha leşkerî û bazirganiyê rave dike.

Dîrokên berî nivîsê

Zanîngeha Tsukuba Hasankeyf Höyük li nêzî 9600–9000 berî zayînê bi salên kalîbrekirî datîne. Bermahiyên nebat û heywanan nîşana nêçîrvanên rûniştî ne, bê delîla çandinê an xwedîkirina heywanan di raporê de. [2] Ev delîla rûniştina zû ye; ne tarîxa her xaniyê şikeftî an îspata niştecihiya bêqut a dozdeh hezar salan li bajarê navîn.

Pir û aboriya bajar

Artûqî di 1102 de li wir ava bûn û bajar mezin bû. Oğuzoğlu pira navdar bi serdema Fexredîn Qeraarslan û derbasbûna demsalî ya koçeran û bazirganiyê girê dide. Bazar, pîşe, kerwan û veguhestina çem aborî diafirandin; weqfan xizmet û tamîr didan. [1] Pir beşeke pergaleke aborî bû.

Cudahîya 1462 û 1524

Kurteya zanîngehê ya Baluken mîrektiya Eyûbî 1232–1462 dide û fetha Uzun Hesen dawiyê wê yê siyasî dibîne. [3] Çelik cihgirtina paşîn a malbatê û radestkirina Heskîf, Sêrt û keleyan ji aliyê Melik Silêman di 1524 de dide. [4] Ev du qonax in, ne desthilata serbixwe ya bêguherîn. Girêdana Eyûbî ji bo dîroka Kurdî girîng e; tebeqeyên Artûqî, Aq Qoyunlu û Osmanî jî hene.

Dagirtina golê pêvajoyek bû

NASA wêneyên 22 Sibat 2019 û 12 Adar 2020 dide ber hev û destpêka dagirtinê Tîrmeh 2019 dide. [5] USGS binavbûna ji 2019, veguhestina berava bakur û mayîna hin beşan li jor avê dide. [6] DSİ destpêka turbîna yekem 19 Gulan 2020 dide. [7] Dagirtin, binavbûn û elektrîk çend qonaxên cuda ne.

Wêneya Landsat ya 12 Adar 2020 gola firehbûyî li kêleka Heskîfa kevn û li bin Heskîfa Nû nîşan dide
12 Adar 2020: av pir fireh bûye. Ev qonaxeke navîn e, ne bilindahiya dawî ya golê. NASA Earth Observatory · Lauren Dauphin, using USGS Landsat data · U.S. government imagery; original published images reproduced without changes.

Çawa avahî hatin veguhestin

Sevgi û Yılmaz veguhestina avahiya tevahî, blokan, kevirên hejmarkirî û parastina hin bermahiyan li cihê xwe tomar dikin. Tablo veguhestina tirba Zeynel Beg 12 Gulan 2017 dide. Minareya Er-Rizk hate hilweşandin û ji nû ve sazkirin; beşên din wek blok an yekeyeke mezin hatin birin. [8] Her avahî yekparçe nehat hildan û park ne hemû bajar e.

Parastina avahî û cih

WMF Heskîf xiste Lîsteya 2008 û nirxa têkiliya çem, zinar, şikeft û avahiyan destnîşan kir; vekişîna garantiyên deynê yên derve di 2009 de tomar kir. [9] Endezyarî hin avahî parast, lê hemû hawîrdor ji nû ve çênekir. Heskîfa Nû bajarê jîndar e; kele, avahiyên veguhestî û bermahiyên binav beşên cuda yên cihê kevn in. [6] [8]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Yusuf Oğuzoğlu, Hasankeyf, TDV İslâm Ansiklopedisi 16, 1997, pp. 364–368; urban form, Artuqid bridge, economy and endowments.
  2. University of Tsukuba, Research Center for West Asian Civilization, Fieldwork: Excavations of Hasankeyf Höyük; chronology and subsistence evidence.
  3. Yusuf Baluken, Hasankeyf Eyyûbîleri, doctoral thesis, 2016; author’s university abstract, 1232–1462.
  4. Abdurrezzak Çelik, Tanzimattan Cumhuriyete Siirt, 2019, p. 32; Melik Süleyman and the 1524 surrender.
  5. Kasha Patel, Slowly Flooding History, NASA Earth Observatory, 17 March 2020; Landsat imagery by Lauren Dauphin using USGS data.
  6. USGS EROS, Relocating Hasankeyf, Turkey; inundation, relocation and surviving above-water remains.
  7. DSİ, Ilısu opening report, 8 November 2021; first turbine operating 19 May 2020.
  8. Serap Sevgi and Mesut Yılmaz, Hasankeyf conservation and relocation methods, Vakıflar Dergisi 57, 2022, pp. 177–202, especially 185–192 and 198.
  9. World Monuments Fund, Hasankeyf, 2008 Watch and subsequent account; site context and underwriting withdrawal.