Keleya Dîcleyê, bajarê bazirganiyê û gola Ilısu: arkeolojî, dîrokên Eyûbiyan û tomarên avahiyan tiştên binavbûyî û veguhestî cuda dikin.

Kele li derbasgeha çem
Heskîf, Hasankeyf an Hisn Kayfa, li ser Dîcleyê li parêzgeha Êlihê ya Tirkiyeyê ye. Oğuzoğlu navan bi formên Suryanî û Erebî girê dide û bajêr dike sê beş: keleya jor, bajarê jêr û berava din. [1] Ev cih pêgeha leşkerî û bazirganiyê rave dike.
Dîrokên berî nivîsê
Zanîngeha Tsukuba Hasankeyf Höyük li nêzî 9600–9000 berî zayînê bi salên kalîbrekirî datîne. Bermahiyên nebat û heywanan nîşana nêçîrvanên rûniştî ne, bê delîla çandinê an xwedîkirina heywanan di raporê de. [2] Ev delîla rûniştina zû ye; ne tarîxa her xaniyê şikeftî an îspata niştecihiya bêqut a dozdeh hezar salan li bajarê navîn.
Pir û aboriya bajar
Artûqî di 1102 de li wir ava bûn û bajar mezin bû. Oğuzoğlu pira navdar bi serdema Fexredîn Qeraarslan û derbasbûna demsalî ya koçeran û bazirganiyê girê dide. Bazar, pîşe, kerwan û veguhestina çem aborî diafirandin; weqfan xizmet û tamîr didan. [1] Pir beşeke pergaleke aborî bû.
Cudahîya 1462 û 1524
Kurteya zanîngehê ya Baluken mîrektiya Eyûbî 1232–1462 dide û fetha Uzun Hesen dawiyê wê yê siyasî dibîne. [3] Çelik cihgirtina paşîn a malbatê û radestkirina Heskîf, Sêrt û keleyan ji aliyê Melik Silêman di 1524 de dide. [4] Ev du qonax in, ne desthilata serbixwe ya bêguherîn. Girêdana Eyûbî ji bo dîroka Kurdî girîng e; tebeqeyên Artûqî, Aq Qoyunlu û Osmanî jî hene.
Dagirtina golê pêvajoyek bû
NASA wêneyên 22 Sibat 2019 û 12 Adar 2020 dide ber hev û destpêka dagirtinê Tîrmeh 2019 dide. [5] USGS binavbûna ji 2019, veguhestina berava bakur û mayîna hin beşan li jor avê dide. [6] DSİ destpêka turbîna yekem 19 Gulan 2020 dide. [7] Dagirtin, binavbûn û elektrîk çend qonaxên cuda ne.

Çawa avahî hatin veguhestin
Sevgi û Yılmaz veguhestina avahiya tevahî, blokan, kevirên hejmarkirî û parastina hin bermahiyan li cihê xwe tomar dikin. Tablo veguhestina tirba Zeynel Beg 12 Gulan 2017 dide. Minareya Er-Rizk hate hilweşandin û ji nû ve sazkirin; beşên din wek blok an yekeyeke mezin hatin birin. [8] Her avahî yekparçe nehat hildan û park ne hemû bajar e.
Parastina avahî û cih
WMF Heskîf xiste Lîsteya 2008 û nirxa têkiliya çem, zinar, şikeft û avahiyan destnîşan kir; vekişîna garantiyên deynê yên derve di 2009 de tomar kir. [9] Endezyarî hin avahî parast, lê hemû hawîrdor ji nû ve çênekir. Heskîfa Nû bajarê jîndar e; kele, avahiyên veguhestî û bermahiyên binav beşên cuda yên cihê kevn in. [6] [8]
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Yusuf Oğuzoğlu, Hasankeyf, TDV İslâm Ansiklopedisi 16, 1997, pp. 364–368; urban form, Artuqid bridge, economy and endowments.
- University of Tsukuba, Research Center for West Asian Civilization, Fieldwork: Excavations of Hasankeyf Höyük; chronology and subsistence evidence.
- Yusuf Baluken, Hasankeyf Eyyûbîleri, doctoral thesis, 2016; author’s university abstract, 1232–1462.
- Abdurrezzak Çelik, Tanzimattan Cumhuriyete Siirt, 2019, p. 32; Melik Süleyman and the 1524 surrender.
- Kasha Patel, Slowly Flooding History, NASA Earth Observatory, 17 March 2020; Landsat imagery by Lauren Dauphin using USGS data.
- USGS EROS, Relocating Hasankeyf, Turkey; inundation, relocation and surviving above-water remains.
- DSİ, Ilısu opening report, 8 November 2021; first turbine operating 19 May 2020.
- Serap Sevgi and Mesut Yılmaz, Hasankeyf conservation and relocation methods, Vakıflar Dergisi 57, 2022, pp. 177–202, especially 185–192 and 198.
- World Monuments Fund, Hasankeyf, 2008 Watch and subsequent account; site context and underwriting withdrawal.