Mînakên ji Dêrsimê heta Cizîrê lêkolîna dîrokî, şahidiya wê demê û biryarên Ewropî bi hev ve girê didin. Her çavkanî bi encama xwe tê nasandin.

Sûr û bircên kevirê tarî yên Amedê li rex rêyeke bi dar û çirayan
Sûrên Amedê, Gerry Lynch, 2003. Wêneyeke cihê ye; ne girtîgeha leşkerî ye û ne jî wêneya êrîşekê. Gerry Lynch · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons.

Dêrsim, 1937–1938

Kieser komkujî û koçberkirina bi zor di çarçoveya kontrol û asîmîlasyona dewletê de dinirxîne; qanûna bicihkirinê ya 1934 û qanûna Tunceliyê ya 1935 girîng in. Havîna 1938 bi hezaran kes hatin kuştin, jin, zarok û kesên eşîrên hevkar jî di nav de bûn. Raportên leşkerî, şahidî û daneyên nifûsê şîdetê belge dikin; texmîn divê bi çavkaniyê bên dayîn. [1]

Girtîgeha Amedê: belgeyên wê demê

Bultena Amnesty ya Gulana 1984 navên girtîyan, şahidiyên îşkenceyê, grevên birçîbûnê û astengiyên gihîştina parêzeran tomar dike. Parêzerê Kurd Hüseyin Yıldırım piştî berdan û derketina ji Tirkiyeyê şahidî da. Bersivên fermî yên mirinên di girtîgehê de jî hatine tomarkirin. Jimara binçavkirinên tevahiya welêt ne jimara qurbanên vê girtîgehê ye. [2]

Qanûn û astengiyên zimanî

HRW di raporta 1999 de qanûna 2932 ya 1983 wek qedexeya weşana Kurdî vedibêje. Rakirina wê di 1991 de rê da weşangeriyê; astengiyên perwerde, siyaset û weşana dengûwêne di raportê de diman. Divê dem û qanûn bên cudakirin. Ev çavkanî sala 1999 vedibêje, ne rewşa qanûnî ya îroyîn. [3]

Kelekçi, 1992: şewitandina malan

Dadgeha Ewropî di Akdivar, 16 Îlona 1996 de, dît ku hêzên ewlehiyê malên serlêderan di 10 Mijdara 1992 de şewitandine. Windakirina malan bû sedema derketina wan. Xala 8 û xala 1 ya Protokola 1 hatin binpêkirin. Îdiaya cudayî ya bi zor derxistinê nehat îspatkirin. [4]

Kuşkonar û Koçağılı, 1994

Biryarê Benzer ya 12 Mijdara 2013 bombebarana 26 Adara 1994 nirxand. Balafirên leşkerî yên Tirkiyeyê 33 xizmên serlêderan kuştin û sê serlêder birîndar kirin. Mafê jiyanê û erkê lêpirsîna bi bandor hatin binpêkirin; nedana tomara firînê xala 38 binpê kir. Ev 33 xizm bi her jimara giştî ya di dosyayê de nayên yekgirtin. [5]

Roboskî, 2011 û pêvajoya paşê

Encü 34 miriyan di bombebarana Tirkiyeyê ya 28 Kanûna 2011 de tomar dike; ew barê qaçax dibirin. Dozgeriya leşkerî di Çileya 2014 de biryar da ku doz neyê vekirin. Dadgeha Ewropî di 10 Nîsana 2018 de serlêdan ji ber netemamkirina rêyên navxweyî qebûl nekir: kêmasiyên serlêdana Dadgeha Destûrî di dema xwe de nehatibûn sererastkirin. Li ser lihevhatina bombebaranê bi Peymanê biryara esasî neda. [6]

Cizîr, 2015–2016

HRW di 11 Tîrmeha 2016 de heşt mirinên sivîlan bi hûrgilî belge kir û lîsteyên parêzeran bi 66 niştecihên bi gule an havanan kuştî lêkolîn kir. Cih û şahidî nîşan didan ku heşt bûyer li derveyî şerê çalak bûn. Polîsê hevpeyvînên paşê asteng kirin. Îdiayên kuştina di bodruman de lêpirsîn dixwestin; raportê jimara dawî ya sivîlan diyar nekir. [7]

Xwendina belge û jiyanên kesan

Biryar, şahidî û şîroveya dîrokî bersivên pirsên cuda ne. Dîrok, cih û koma hatî jimartin divê diyar bin; mirî, birîndar, girtî û koçber cuda ne. Dema bûyerê ne dema biryarê ye. Girêdana belgeyê bi kes û cihan dîrokê şopbar dike.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Hans-Lukas Kieser, Dersim Massacre, 1937–1938, Sciences Po, 27 July 2011; context, campaigns, victims and witness evidence.
  2. Amnesty International Newsletter, May 1984, File on Torture, especially printed pp. 2 and 7 (PDF pp. 6 and 11); Diyarbakır Military Prison.
  3. Human Rights Watch, 1999 Turkey report, chapter IX, Restrictions on the Use of the Kurdish Language; Law 2932 and its repeal.
  4. European Court of Human Rights, Akdivar and Others v. Turkey, application 21893/93, 16 September 1996, especially paragraphs 81 and 88.
  5. European Court of Human Rights, Benzer and Others v. Turkey, application 23502/06, 12 November 2013, especially paragraphs 161, 179–198.
  6. European Court of Human Rights, Encü v. Turkey and other applications, 49976/16, decision of 10 April 2018, communicated 17 May; paragraphs 1–5 and 18–25.
  7. Human Rights Watch, Turkey: State Blocks Probes of Southeast Killings, 11 July 2016; civilian deaths, research methods and access restrictions in Cizre.
  8. Gerry Lynch, Diyarbakır walls, 2003 photograph uploaded in 2005; Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.