Tiriyên hov ji bo parastin û lêkolîna çandiniyê nirxê belgekirî hene. Bermahiyên şerabê û modelên genetîk pirsên cuda yên dîroka rezvaniyê bersiv didin.

Tiriyên biçûk û tarî li ser qurmikên sor di bin şaxekî darîn de, bi pêçekeke pêçayî û pelên kesk û sor
Rêza mê ya tiriyê hov, Vitis vinifera subsp. sylvestris; wêneya Pancrat li Conservatoire du vignoble charentais, Cherves, Fransa. Nimûneya nebatî ye, ne nifûsa hov a Zagrosê ye. © Pancrat · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Hov û çandî cuda ne

Tiriyê hov ê Avrasyayê Vitis vinifera subsp. sylvestris e; forma çandî subsp. vinifera ye. Dong û hevkar vê cudahiyê bi kar tînin. [4] Tirêya hov li vir navekî raveker ê Kurdî ye, ne navê cureyeke tomarkirî. Nifûsa hov, cureya rezê û rêza derveyî rezê heman tişt nînin; nasîna meydanî an genetîk hewce ye.

Jîngehên herêmî yên belgekirî

Doulati Baneh, Hassani û Abdollahi ji bo lêkolîna 2015’an neh nimûneyên hov ji daristan û erdên avdar ên parêzgehên Kurdistan û Azerbaycana Rojavayê ya Îranê berhev kirin. Daristanên şil li qiraxê çeman girîng in. [1] Ev hebûna li her daristana berûyan nade. Qelem di golikan de ji bo ceribandina şoriyê hatin mezin kirin; jîngeha berhevkirinê û ceribandinê cuda ne.

Parastina cihêrengiyê

Lêkolîneke din 65 nimûne ji pênc nifûsên Zagrosê bi 23 nîşankerên mîkrosatelît vekoland. Kurte cihêrengî û komên erdnîgarî dide. Nivîskar bi piranî parastina derveyî jîngehê, ji bo Sardasht-Ghasmarash jî li cihê xwe ji bo domandina adaptasyonê pêşniyar dikin. [2] Ev pêşniyarên taybet in, ne rêzbendiya cîhanê. Parastina çavkaniyên zindî îdiaya koka yekane naxwaze.

Hecî Firûz û Gurcistan

Shepard bermahiyên Hecî Firûzê bi nêzî 5400–5000 BZ û yên kevntir ên Gurcistanê bi 6000–5800 BZ dide. [3] McGovern kîmyayê bi arkeolojî, nebat û jîngehê re girêdide. [6] Bermahî amadekirina li cihê taybet nîşan dide; bi tena serê xwe destmaliyakirina pêşîn an nasnameya etnîkî naselmîne. Navlêkirina Hecî Firûzê wek nimûneya herî kevn êdî ne rast bû.

Modela genomê ya 2023’an

Dong û hevkar 3525 nimûneyên hov û çandî dan ber hev. Modela wan destmaliyakirina hevdem li Asyaya Rojava û Qefqasyayê nêzî 11.000 sal berê, paşê belavbûn û pevguherîna genan bi rezên hov ên rojavayî re pêşniyar dike. Zayenda kulîlkan, fêkî û tam hatin vekolîn. [4] Encamê genetîk ne şerabê 11.000 salî yê kolandî ye ne jî koka yekane ya Zagrosê.

Cureyên herêmî û çavkaniyên hov

Mahmood, Ali û Hawezy di 2019’an de 13 cureyên herêmî yên Kurdistana Iraqê û çar Ewropî bi 12 nîşankeran dan ber hev. Kurte cihêrengiya ji bo nasîn û çêtirkirina cureyan dide. [5] Ev cureyên çandî ne, ne nifûsên hov. Di ceribandina şoriyê de nimûneyên hov 4 û 7 nîşanên zirarê kêmtir nîşan dan. [1] Ev lêkolînê piştgirî dike, serkeftina li her rezê garantî nake.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. H. Doulati Baneh, A. Hassani and R. Abdollahi, Growth and Physiological Responses of Some Wild Grapevine Genotypes to Salinity, Bulgarian Journal of Agricultural Science 21/3 (2015), pp. 530–535, especially 530–531.
  2. H. Doulati Baneh et al., Genetic Characterization of Some Wild Grape Populations of Zagros Mountains to Identify a Conservation Strategy, Plant Genetic Resources 13/1 (2015), pp. 27–35, DOI 10.1017/S1479262114000598; university repository public abstract.
  3. Louisa Shepard, Discovery Finds Winemaking Is Centuries Older Than Previously Believed, Penn Today, 30 November 2017: Hajji Firuz and the Georgian discoveries.
  4. Yang Dong et al., Dual Domestications and Origin of Traits in Grapevine Evolution, Science 379 (2023), pp. 892–901, DOI 10.1126/science.add8655; author-institution copy, especially p. 892.
  5. Asaad Mahmood, Shaimaa H. Ali and Shabaq M. Hawezy, Molecular Characterization of Autochthonous Grapevine Cultivars in Kurdistan Using Simple Sequence Repeats, Journal of Garmian University 6/3 (2019), pp. 328–335; published abstract.
  6. Patrick McGovern et al., Early Neolithic Wine of Georgia in the South Caucasus, PNAS 114/48 (2017), pp. E10309–E10318; abstract and significance statement.