Tiriyên hov ji bo parastin û lêkolîna çandiniyê nirxê belgekirî hene. Bermahiyên şerabê û modelên genetîk pirsên cuda yên dîroka rezvaniyê bersiv didin.

Hov û çandî cuda ne
Tiriyê hov ê Avrasyayê Vitis vinifera subsp. sylvestris e; forma çandî subsp. vinifera ye. Dong û hevkar vê cudahiyê bi kar tînin. [4] Tirêya hov li vir navekî raveker ê Kurdî ye, ne navê cureyeke tomarkirî. Nifûsa hov, cureya rezê û rêza derveyî rezê heman tişt nînin; nasîna meydanî an genetîk hewce ye.
Jîngehên herêmî yên belgekirî
Doulati Baneh, Hassani û Abdollahi ji bo lêkolîna 2015’an neh nimûneyên hov ji daristan û erdên avdar ên parêzgehên Kurdistan û Azerbaycana Rojavayê ya Îranê berhev kirin. Daristanên şil li qiraxê çeman girîng in. [1] Ev hebûna li her daristana berûyan nade. Qelem di golikan de ji bo ceribandina şoriyê hatin mezin kirin; jîngeha berhevkirinê û ceribandinê cuda ne.
Parastina cihêrengiyê
Lêkolîneke din 65 nimûne ji pênc nifûsên Zagrosê bi 23 nîşankerên mîkrosatelît vekoland. Kurte cihêrengî û komên erdnîgarî dide. Nivîskar bi piranî parastina derveyî jîngehê, ji bo Sardasht-Ghasmarash jî li cihê xwe ji bo domandina adaptasyonê pêşniyar dikin. [2] Ev pêşniyarên taybet in, ne rêzbendiya cîhanê. Parastina çavkaniyên zindî îdiaya koka yekane naxwaze.
Hecî Firûz û Gurcistan
Shepard bermahiyên Hecî Firûzê bi nêzî 5400–5000 BZ û yên kevntir ên Gurcistanê bi 6000–5800 BZ dide. [3] McGovern kîmyayê bi arkeolojî, nebat û jîngehê re girêdide. [6] Bermahî amadekirina li cihê taybet nîşan dide; bi tena serê xwe destmaliyakirina pêşîn an nasnameya etnîkî naselmîne. Navlêkirina Hecî Firûzê wek nimûneya herî kevn êdî ne rast bû.
Modela genomê ya 2023’an
Dong û hevkar 3525 nimûneyên hov û çandî dan ber hev. Modela wan destmaliyakirina hevdem li Asyaya Rojava û Qefqasyayê nêzî 11.000 sal berê, paşê belavbûn û pevguherîna genan bi rezên hov ên rojavayî re pêşniyar dike. Zayenda kulîlkan, fêkî û tam hatin vekolîn. [4] Encamê genetîk ne şerabê 11.000 salî yê kolandî ye ne jî koka yekane ya Zagrosê.
Cureyên herêmî û çavkaniyên hov
Mahmood, Ali û Hawezy di 2019’an de 13 cureyên herêmî yên Kurdistana Iraqê û çar Ewropî bi 12 nîşankeran dan ber hev. Kurte cihêrengiya ji bo nasîn û çêtirkirina cureyan dide. [5] Ev cureyên çandî ne, ne nifûsên hov. Di ceribandina şoriyê de nimûneyên hov 4 û 7 nîşanên zirarê kêmtir nîşan dan. [1] Ev lêkolînê piştgirî dike, serkeftina li her rezê garantî nake.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- H. Doulati Baneh, A. Hassani and R. Abdollahi, Growth and Physiological Responses of Some Wild Grapevine Genotypes to Salinity, Bulgarian Journal of Agricultural Science 21/3 (2015), pp. 530–535, especially 530–531.
- H. Doulati Baneh et al., Genetic Characterization of Some Wild Grape Populations of Zagros Mountains to Identify a Conservation Strategy, Plant Genetic Resources 13/1 (2015), pp. 27–35, DOI 10.1017/S1479262114000598; university repository public abstract.
- Louisa Shepard, Discovery Finds Winemaking Is Centuries Older Than Previously Believed, Penn Today, 30 November 2017: Hajji Firuz and the Georgian discoveries.
- Yang Dong et al., Dual Domestications and Origin of Traits in Grapevine Evolution, Science 379 (2023), pp. 892–901, DOI 10.1126/science.add8655; author-institution copy, especially p. 892.
- Asaad Mahmood, Shaimaa H. Ali and Shabaq M. Hawezy, Molecular Characterization of Autochthonous Grapevine Cultivars in Kurdistan Using Simple Sequence Repeats, Journal of Garmian University 6/3 (2019), pp. 328–335; published abstract.
- Patrick McGovern et al., Early Neolithic Wine of Georgia in the South Caucasus, PNAS 114/48 (2017), pp. E10309–E10318; abstract and significance statement.