Xana Hesen Paşa li hember deriyê rojhilatê yê Mizgefta Mezin a Diyarbekirê, yan Amedê, ye. Di 1570 an de hatiye avakirin; ev xana bajarî ya osmanî cihê razanê, sewal û bazirganî li hev dihewand. Lêkolînên restorasyonê dîroka guherînên wê ronî dikin.

Xan di bajarê bazirganî de
Xan li Kolana Gaziyê, li ser rêya ji Deriyê Çiyê ber bi başûr, nêzîkî Mizgefta Mezin û bazaran e. Projeya Mapping Mesopotamian Monuments a Zanîngeha Columbia di bihara 2015 de belge kir; piştî Xana Delîlan duyemîn xana mezin a bajêr dinasîne. [1] Cihê wê di nav kolan û bazaran de karê wê rave dike: bazirganan karibû bazirganiya bajêr û xizmetên hewşa hevpar bi hev re bikar bînin.
Banî û kitabe
Hesabê parêzgehê avakirinê 1572–1575 û banî Hesen Paşayê kurê Sokollu Mehmed Paşa dide. [2] Evindar Yeşilbaş sê kitabe li deriyên başûr, rojava û rojhilat cuda dike: yên pêşîn hicrî 982/1574, ya rojhilat 983/1575 e. Kitabe banî dinasînin, lê navê mîmar nadin. [3] Navbera avakirinê û tarîxa deriyekî delîlên cuda ne.
Ode, bazirgan û sewal
Du qat revak li dora hewşê û tebeqeya ahûrê li jêr hene. Lêkolîna berawirdî ya Yeşilbaş dibêje bodrum ji derve wek qateke cuda xuya nake. Li jor du odeyên girêdayî li baskên fireh ên ser dikanan hene. Bazara pêvekirî ya başûr û rojhilat Lya berevajî çêdike. [4] Ev plan razan, depokirin, sewal û firotin bi hev re digire.
Kevir, derî û kaniya hewşê
Rêzên kevirên tarî û ronî li rûyê avahiyê asoyî ne. Parêzgeh deriyê rojava ber bi Kolana Gaziyê, yên din ber bi bazarên girtî, û kaniyeke stûndar li hewşê qeyd dike. [2] Derî kolanên bazirganî bi hewşê ve girê didin, revak tevgerê belav dikin û ode li pişt wan vedibin. Qatên cuda hewcedariyên razan û karê bazirganî li hev tînin.
Restorasyona 2006–2009
Yeşilbaş piştî biryara parastin û weqfan a 16 Hezîran 2004 karên 2006–2009 qeyd dike. Ax û bermahî hatin paqijkirin, astê hewşa bilindkirî hat daxistin û bi bazaltê hat raxistin. Hewza betonî ya kaniyê bi bazaltê hat guhertin û drenaj hat çêkirin. Kevirên xerab hatin sererastkirin an guhertin, du qubeyên baskê rojhilat ji nû ve hatin avakirin. [3] Dîmena heyî hem avahiya dîrokî hem biryarên parastinê dihewîne.
Bikaranîn û parastin
Hesabê parêzgehê yê Sibat 2025 dikan û kargeh li odeyan, kafe û cihên rûniştinê li hewşê dide. [2] Lêkolîna Cebe, Özen û Akın a 2019 dîtina avahiyê û anketan girê dide: nirxê sembolîk û xweşikî hatin ecibandin, lê deng, pêpelok, keskayî û desttêwerdana bikaranîna zêde pirsgirêk bûn. Nivîskaran çavdêriya bibandor pêşniyar kirin. [5] Bazirganî jiyana xanê rave dike, lê rêya bikaranîna cihan jî beşeke dîrokê ye.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Columbia University, Mapping Mesopotamian Monuments, Hasan Paşa Hanı; site documentation spring 2015, content manager Matthew Peebles (2020).
- Diyarbakır Governorate, Hasan Paşa Hanı, 12 February 2025; location, patronage, entrances, stonework and uses at publication.
- Evindar Yeşilbaş, Diyarbakır Hasan Paşa Hanı Restorasyonu Üzerine Gözlemler, XVIII International Symposium of the Middle Ages and the Turkish Period Excavations and History of Art Researches (2014), proceedings published 2017, pp. 623–646; especially pp. 625–626 and 628–630.
- Evindar Yeşilbaş, Diyarbakır’da Osmanlı Dönemi Şehir-İçi Hanları Üzerine Değerlendirme, Belleten 79/286 (December 2015); comparative plans, basement, rooms and adjoining market.
- Mehmet Cebe, Nurtekin Özen and Can Tuncay Akın, Yeniden işlevlendirilen Hasan Paşa Hanı’nın kullanım sonrası değerlendirmesi, DÜMF Mühendislik Dergisi 10/3 (2019), pp. 1145–1163; user findings pp. 1158–1160. DOI 10.24012/dumf.578019.
- R Prazeres, Hasan Pasha Han DSCF8116, 19 June 2014; own photograph, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.