پوختەی زیرەکیی دەستکرد - سووریای نوێ نەتەوەیەکی کۆن نییە. دەوڵەتێکە کە لە 1946 لەلایەن هێزە کۆلۆنیالییەکانی فەڕەنساوە دروست کراوە. هیچ زمانێکی ڕەسەنی ناوخۆیی، هیچ مێژوویەکی بەردەوامی نەتەوەیی و هیچ پڕۆفایلێکی جینیی جیاوازی نییە کە دانیشتووانەکەی بە گەلێکی تاکی کۆنی «سووری»یەوە ببەستێتەوە. بیرۆکەی سووریا وەک شارستانیەتێکی هەتاهەتایی ئەفسانەیەکی سیاسیی نوێیە.
لە خەیاڵی گشتیدا، هەندێک جار سووریا وەک خاکێکی کۆن بە ڕیشەی قووڵی شارستانیەت پیشان دەدرێت. ئاماژە بە شارە سەرەتاییەکانی وەک ئەبلا و ئوگاریت، کۆنیی دیمەشق یان گەشەکردنی سیستەمەکانی نووسین بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی ئەوە پیشان بدرێت کە سووریا هەمیشە وەک نەتەوەیەکی یەکگرتوو هەبووە. ئەمە ئەفسانەیە.
سووریا، وەک ئەمڕۆ دەیناسین، داهێنانێکی سەدەی 20ە. لە 1946، دوای کۆتاییهاتنی مانداتی فەڕەنسا، دروست کرا. دەوڵەتی نوێی سووریا وەک نەتەوە هیچ مێژوویەکی کۆنی تایبەت بە خۆی، هیچ زمانێکی ڕەسەنی ناوخۆیی خۆی و هیچ بەردەوامییەکی جینیی نییە کە دانیشتووانی ئێستای بە گەلێکی تاکی کۆنەوە ببەستێتەوە. بانگەشەی بوونی نەتەوەیەکی کۆنی سووری داڕشتنێکە کە بە پاشەوە لەسەر ڕابردوو جێبەجێ کراوە، بە هاندانی بەڕێوەبەرە کۆلۆنیالییەکان و دواتر ڕژێمە نەتەوەپەرستە عەرەبییەکان، بۆ سەپاندنی یەکگرتوویی بەسەر ناوچەیەکی فرەجۆر و پارچەپارچەدا.
لەدایکبوونە کۆلۆنیالییەکەی سووریا: دروستکراوێکی دەستکردی 1946
سووریا تا نیسانی 1946 وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ نەبوو. سنوور و پێکهاتە سیاسییەکەی لە پاریس و جنێڤ بڕیاریان لێ درا، نەک لە دیمەشق.
دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی 1916 شام لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسادا دابەش کرد. فەڕەنسا بەشی باکووری وەرگرت و لە ژێر مانداتی کۆمەڵەی نەتەوەکاندا لە 1920 دەستی بەسەردا گرت. فەڕەنسییەکان دەستبەجێ سووریایەکی یەکگرتوویان دروست نەکرد. لەبری ئەوە، بە ئەنقەست چەند دەوڵەتۆچکەیەکی جیاوازیان دامەزراند بۆ لاوازکردنی نەتەوەپەرستیی عەرەبی: دەوڵەتی دیمەشق، دەوڵەتی حەلەب، دەوڵەتی عەلەوی، دەوڵەتی جەبەل دروز و لوبنانی گەورە. ئەمانە دواتر لە ژێر فشاری فەڕەنسادا لە یەک قەوارە بە ناوی سووریا یەک خرایەوە.
سنوورەکان خۆسەرانە بوون. هێڵە نەتەوەیی و ئایینی و عەشیرەتییەکانیان بڕی و دانیشتووانی عەرەبی سوننی و عەلەوی و دروز و کوردەکانی باکووری ڕۆژهەڵات و مەسیحییەکانی مەزهەبە جیاوازەکان و تورکمانیان بە کۆمەڵ خستە پاڵ یەک. ناوی «سووریا» لە بەکارهێنانی کۆنی جوگرافی وەرگیرابوو، بەڵام هەرگیز ئاماژەی بە دەوڵەتێکی یەکگرتووی نەتەوەیی نەکردبوو. سەربەخۆیی تەواو تەنها لە 1946 دوای کشانەوەی سەربازە فەڕەنسییەکان هات.
لەو کاتەوە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان، بە تایبەتی ڕژێمە بەعسییەکان، هەوڵیان داوە ناسنامەیەکی تاکی «سووری» بەسەر ئەم پێکهاتە کۆلۆنیالییە تێکەڵەدا بسەپێنن، بە ئایدیۆلۆژیای نەتەوەپەرستیی عەرەبی و سەرکوتکردنی زمان و ناسنامەی کەمینەکان و بەکارهێنانی هەڵبژاردەیی مێژووی کۆن. شەڕە ناوخۆییەکەی لە 2011 هەڵگیرسا ئاشکرای کرد ئەم یەکگرتووییە سەپێنراوە بە ڕاستی تا چەند ناسکە. نەتەوەیەکی بە ڕاستی کۆن پێویستی بە دەیان ساڵ دیکتاتۆریەت و توندوتیژی نابێت بۆ مانەوە بە یەکگرتوویی.
بێ زمانی تایبەت: عەرەبی وەک بەڵگەی ڕەچەڵەکی دواتر
ئەگەر سووریای نوێ بەردەوامیی ڕاستەوخۆی شارستانیەتێکی کۆن بووایە لە خاکەکەیدا، زمانی جیاوازی خۆی دەبوو بە ڕیشەی قووڵی ناوخۆیی. ئەمەی نییە.
زمانی فەرمی عەرەبییە، کە لە نیمچەدوورگەی عەرەبستان سەری هەڵداوە. عەرەبی لەگەڵ فەتوحاتی ئیسلامیی سەدەی 7 گەیشتە شام. پێش ئەوە، چەندین زمان لە ناوچەکەدا هەبوون: ئەبلایی، ئوگاریتی، شێوەزارە جیاوازەکانی ئارامی، فینیقی و یۆنانی لە سەردەمە هێلێنیستی و ڕۆمانییەکاندا. هیچ یەکێک لەمانە بە «سووری» ناو نەدەبرا.
ئارامی بۆ چەندین سەدە لە ناو هەندێک کۆمەڵگەدا مایەوە، و هێشتا ژمارەیەکی زۆری دانیشتووان لە باکووری سووریا بە کوردی قسە دەکەن. هیچ زمانێکی بەردەوامی «سووری» نییە کە بە سروشتی لە سەردەمی کۆنەوە تا ئێستا گەشەی کردبێت. زاڵبوونی عەرەبی داگیرکردن و گۆڕینی ئایین و گۆڕانی کولتووریی دواتر دەنوێنێت، نەک بەردەوامییەکی سروشتی لەگەڵ ئەو خەڵکەی هەزاران ساڵ پێشتر ئەبلا یان ئوگاریتیان دروست کرد.
بۆشایی مێژوویی: بێ نەتەوەیەکی کۆنی «سووری»
تۆمارە کۆنەکان هیچ ئاماژەیەک بە گەل یان نەتەوەیەکی «سووری» بە واتا نوێیەکە لەخۆ ناگرن. خاکەکە شار–دەوڵەت و شارستانیەتی سەرنجڕاکێشی تێدا بوو؛ ئەبلا بە ئەرشیفە مەزنەکانی، ئوگاریت بە ئەلفوبێ سەرەتاییەکەی، پاشایەتییە ئارامییەکان و دواتر دەسەڵاتی هێلێنیستیی سەلیوکۆسی. بەڵام ئەمانە هەرگیز بەشێک نەبوون لە قەوارەیەکی سیاسیی تاکی سووری کە خۆی بە سووری ناساندبێت.
«سووریا» بە پلەی یەکەم ناونیشانێکی جوگرافی بوو کە یۆنانی و ڕۆمانییەکان بۆ ناوچەیەکی فراوانی شام بەکاریان دەهێنا. ئەو گەلانەی لەوێ دەژیان خۆیان بە شار یان عەشیرەت یان ئیمپراتۆرییەکەیان دەناساند؛ ئەبلایی و ئوگاریتی و ئارامی و کەنعانی یان ڕەعیەتی دەسەڵاتە گەورەترەکان. دوای سەدەی 7، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی خەلافەتە ئیسلامییە یەک لە دوای یەکەکان و پاشان بەڕێوەبردنی عوسمانی وەک پارێزگا، نەک وەک نەتەوەیەک بە ناوی سووریا.
نەتەوەپەرستیی نوێی سووری هەوڵی داوە هەموو ئەم ڕابردووە چەندچینە وەک میراتی خۆی داوا بکات. ئەمە هەمان تەکنیکە کە لە شوێنەکانی دیکەش بەکار دەهێنرێت: وەرگرتنی دەستکەوتە کۆنەکان کە هی گەلانی نەماو یان جیاوازن و بە پاشەوە بەستنەوەیان بە دەوڵەتێکی سەدەی 20. ئەو خەڵکەی نووسینی ئوگاریتییان داهێنا یان حوکمی ئەبلایان کرد، خۆیان بە هاووڵاتیی کۆماری عەرەبیی سووریا نەدەناسی.
ڕاستییە جینییەکان: چینەکانی کۆچ، نەک بەردەوامی
لێکۆڵینەوە جینییەکانی دانیشتووانی شام وێنەیەکی ئاڵۆز پیشان دەدەن، بەبێ ڕیشاڵێکی تاکی جینیی «سووری» کە لە سەردەمی کۆنەوە تا ئەمڕۆ بەبێ پچڕان بەردەوام بووبێت.
لە ناوچە فراوانترەکەدا بەردەوامیی ناوخۆیی لەگەڵ دانیشتووانی شامی سەردەمی برۆنز هەیە، بەڵام ئەمە بە توخمەکانی دواتر تێکەڵ بووە. گەیشتنی زمانی عەرەبی و کولتووری ئیسلامی لە سەدەی 7دا تێکەڵبوونی بەرچاوی جینیی لەگەڵ دانیشتووانی نیمچەدوورگەی عەرەبستان هێنا. سوورییەکانی ئەمڕۆ، بە تایبەتی زۆرینە عەرەبەکە، ئەم مێژووە چەندچینە دەنوێنن: ڕیشەی کۆنی شامی لەگەڵ ڕەچەڵەکی پەیوەست بە عەرەبستان و کاریگەرییەکانی دیکە بە تێپەڕبوونی کات.
گرووپە کەمینەکان چیڕۆکی جیاواز دەگێڕنەوە. دانیشتووانە کوردەکانی باکوور پەیوەندیی بەهێزتر بە توخمە جینییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا و ئەوانەی پەیوەندییان بە ئێرانەوە هەیە پیشان دەدەن. دروز و هەندێک کۆمەڵگەی مەسیحی و عەلەویەکان هەریەکیان ڕێڕەوی مێژوویی جیاواز هەڵدەگرن. هیچ پڕۆفایلێکی جینیی یەکگرتوو نییە کە هەموو هاووڵاتییەکانی سووریای نوێ پێناسە بکات و بە تەنها بە گەلێکی تاکی کۆنی «سووری»یەوە بیانبەستێتەوە. دانیشتووانەکە ڕێک ئەوەیە کە لە خاڵێکی ستراتیژیی یەکگەیشتنی ڕێگاکان چاوەڕوان دەکرێت، کە چەندین جار کۆچ و داگیرکردنی بەخۆوە بینیوە.
کۆتایی
سووریا کۆن نییە. دەوڵەتێکە کە لە 1946 لەسەر بنەماکانی ئەندازیاریکردنی کۆلۆنیالیی فەڕەنسا دروست کراوە. هیچ زمانێکی ڕەسەنی ناوخۆیی، هیچ مێژوویەکی بەردەوامی نەتەوەیی و هیچ ڕەچەڵەکێکی جینیی نییە کە دانیشتووانی ئێستای بکات بە میراتگرە ڕاستەوخۆکانی شارستانیەتێکی تاکی کۆن. دەستکەوتە کۆنەکان کە لە خاکەکەیدا ڕوویان دا، نووسینی سەرەتایی و شار–دەوڵەتەکان و بەشدارییەکان لە پێشکەوتنی مرۆڤدا، هی ئەو گەلانە دیاریکراوانەن کە داهێنایان و هی مرۆڤایەتی بە گشتی.
وا نواندن کە شتەکە بە شێوەیەکی دیکەیە سەقامگیریی نەهێناوە. دیکتاتۆریەت و سەرکوتکردنی فرەجۆری و ململانێی دووبارەی بەرهەم هێناوە. ڕێبازێکی ڕاستگۆیانەتر سووریا وەک ڕاستییەکی فرەنەتەوەیی و فرەمەزهەبی دەناسێت، لەبری سەپاندنی یەکگرتووییەکی کۆنی دەستکرد بەسەریدا.
پرسیار و وەڵام
پرسیار: بەڵام شارستانیەتە کۆنەکان بە ڕوونی لەو شوێنە هەبوون کە ئەمڕۆ سووریایە؛ ئەبلا و ئوگاریت و دیمەشق. ئایا ئەمە کۆنیی سووریا ناسەلمێنێت؟
وەڵام: نەخێر. شارستانیەتە کۆنەکان لە خاکەکەدا هەبوون، بەڵام بە هیچ واتایەکی نەتەوەیی «سووری» نەبوون. خەڵکی ئەبلا و ئوگاریت خۆیان بە سووری ناو نەدەبرد و هیچ دەوڵەت یان ناسنامەیەکی یەکگرتووی سووری نەبوو کە بە یەکەوە یان بە کۆمارە نوێیەکەوە بیانبەستێتەوە. بانگەشەکردنی ئەمانە وەک «مێژووی سووری» وەک ئەوەیە بانگەشەی ئەوە بکرێت هەموو شارستانیەتێک کە هەر کاتێک لە خاکی بەریتانیا هەبووە، لە سەردەمی بەردەوە تا دواتر مێژوویەکی بەردەوامی «بەریتانی»یە.
پرسیار: دیمەشق یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە بەردەوام دانیشتوویان هەبووە. ئایا ئەمە ڕەوایەتیی کۆن بە سووریا نابەخشێت؟
وەڵام: درێژیی ماوەی نیشتەجێبوون لە شارێکدا یەکسان نییە بە دەوڵەتێکی بەردەوامی نەتەوەیی. لە ماوەی چەندین هەزار ساڵدا گەلانی زۆر و جیاواز حوکمی دیمەشقیان کردووە؛ ئارامی و یۆنانی و ڕۆمانی و عەرەب و عوسمانی و ئەوانی دیکە. مانەوەی وەک شار واتای ئەوە نییە دەوڵەتی نوێی سووریا بەردەوامیی ڕاستەوخۆی ئەوانە.
پرسیار: ئایا ئەلفوبێی ئوگاریتی بەڵگەی شارستانیەتی کۆنی سووری نییە؟
وەڵام: ئوگاریت پەرە بە ئەلفوبێیەکی گرنگی سەرەتایی دا، بەڵام ئوگاریت شار–دەوڵەتێکی کەنعانی بوو بە زمان و کولتووری تایبەتی خۆی. بەشێک نەبوو لە نەتەوەیەکی گەورەتری «سووری». دەستکەوتەکانی هی ئەو خەڵکەن کە لەو کاتەدا لەوێ دەژیان، نەک کۆمارێکی 1946.
پرسیار: وا دیارە ئەم وتارە ناسنامەی عەرەبی لە سووریا ڕەت دەکاتەوە. ئایا ئەمە دژەعەرەب نییە؟
وەڵام: دژەعەرەب نییە. تەنها ڕاستییە مێژووییەکان دەخاتە ڕوو: زمانی عەرەبی و بەشێکی زۆری چوارچێوە کولتوورییە پەیوەستەکەی لە سەدەی 7دا بە داگیرکردن و کۆچ لە نیمچەدوورگەی عەرەبستانەوە گەیشتنە شام. داننان بەمە لە بەهای سوورییە عەرەبەکان کەم ناکاتەوە؛ تەنها ڕەت دەکاتەوە وا پیشان بدرێت بوون و زمانەکەیان لە ناوچەکەدا 5,000 ساڵ تەمەنی هەیە.
پرسیار: کوردەکانی باکووری سووریا چی؟ ئایا لە ناو ئەم وێنەیەدا دەگونجێن؟
وەڵام: کۆمەڵگە کوردییەکان لەو شوێنەی ئەمڕۆ باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریایە، زمان و کولتوور و پەیوەندیی مێژوویی جیاوازی خۆیان بە ناوچە فراوانترەکانی کوردەوە هەیە. هەرگیز بە سروشتی بەشێک نەبوون لە نەتەوەیەکی سووری کە دیمەشق ناوەندەکەی بێت. خستنە ناو دەوڵەتە نوێیەکە ئەنجامێکی دیکەی کێشانی سنووری کۆلۆنیالی بوو، و ناسنامە جیاوازەکەیان زیاتر سروشتی دەستکردی بوونی نەتەوەیەکی یەکگرتووی «سووری» پیشان دەدات.
پرسیار: ئەگەر سووریا ئەوەندە دەستکردە، چی دەبێت جێگەی بگرێتەوە؟
وەڵام: وتارەکە چارەسەری سیاسی پێشنیار ناکات. تەنها ئەوە دەڵێت وا نواندن کە دەوڵەتی ئێستا ڕیشەی قووڵی کۆنی هەیە، سەرکەوتوو نەبووە و بەشداریی لە ناسەقامگیریدا کردووە. داننانێکی ڕاستگۆیانە بە ڕەچەڵەکە کۆلۆنیالییەکەی و فرەجۆریی ناوخۆیی، دەستپێکێکی باشتر دەبێت لە ئەفسانە نەتەوەپەرستییەکان.