کوردستان
کوردستان نیشتمانی مێژوویی و کولتووریی گەلی کوردە. ناوچەی سەرەکییەکەی بەشێک لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری عێراق، ڕۆژاوای ئێران و باکووری سووریا دەگرێتەوە. ئەمە ناوچەیەکە بە سروشت و کۆمەڵگەی جۆراوجۆر، نەک دەوڵەتێکی یەکگرتووی سەروەر کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراو بێت. بۆیە نەخشە کولتوورییەکانی کوردستان و نەخشەکانی سنووری دەسەڵاتی حکومەتەکان وەڵامی پرسیاری جیاواز دەدەنەوە. [1]
شاخ و دەشت و ڕێگەکانی پەیوەندی
شاخەکانی تەورۆسی ڕۆژهەڵات و زاگڕۆسی باکوور لە دیارترین تایبەتمەندییە سروشتییەکانی ئەم ناوچەیەن؛ لەگەڵ دۆڵ و بەرزایی و دەشتەکانی باکووری میزۆپۆتامیا. ڕووبار و ڕێگەکان ئەم ژینگە جیاوازانە پێکەوە دەبەستنەوە. شاخەکان کاریگەرییان لەسەر نیشتەجێبوون و مێژووی سیاسی هەبووە، بەڵام ژیانی کورد لە شارۆچکە و شار و ناوچە کشتوکاڵییەکانیشدا بەڕێوە دەچێت. کۆچکردن کۆمەڵگەی کوردی لە شوێنەکانی زۆر دوور لەم ناوچەیە دروست کردووە؛ بۆیە نەخشەی نیشتمان هەموو ئەو شوێنانە پیشان نادات کە کوردیان لێ دەژی. [1]
ناوەکانی چوار بەشەکە
لە بەکارهێنانی جوگرافیایی کوردیدا زۆرجار ناوی چوار بەش دەهێنرێت: باکوور بۆ ناوچەکانی ناو تورکیا؛ باشوور بۆ ئەوانەی ناو عێراق؛ ڕۆژهەڵات بۆ ئەوانەی ناو ئێران؛ و ڕۆژاوا بۆ ئەوانەی ناو سووریا. ئەم ناوانە کە ئاماژە بە ئاراستەکان دەکەن، ڕوانگەی کوردی بۆ نیشتمانە فراوانەکە دەردەبڕن. ئەوان چوار یەکەی کارگێڕیی هاوتا نین کە دەسەڵاتی یەکسان و سنووری کولتووریی جێگیریان هەبێت. [2]
کوردستان و هەرێمی کوردستانی عێراق
هەرێمی کوردستانی عێراق هەرێمێکی فیدراڵیی دیاریکراوە. بەندی ١١٧ی دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ دان بەو هەرێمە و دەسەڵاتە هەبووەکانی دادەنێت. ناوی فراوانتری کوردستان شوێنی دەرەوەی ئەو هەرێمەش دەگرێتەوە. هەروەها نابێت ئاماژەدان بە ناوچەیەکی کولتووریی کوردی بە بەڵگەی ئەوە دابنرێت کە کام حکومەت شارێکی دیاریکراو بەڕێوە دەبات. [3]
ناوچەیەک بە مێژووی ناوخۆیی جۆراوجۆر
زمان و کولتووری ناوخۆیی بە تەواوی لە چوارچێوەی سنووری دەوڵەتەکاندا جێ نابنەوە. بۆ نموونە، توێژینەوەی ئێرانیکا لەبارەی کرماشان، شێوە جیاوازەکانی کوردیی ناوەندی و باشوور لەگەڵ گۆرانی باس دەکات، و ئاماژە بەوە دەدات کە ناوچە هەورامی‌زمانەکان لە هەردوو لای سنووری ئێران و عێراق هەن. ناسنامەی هاوبەشی کوردی دەتوانێت لەگەڵ ئەم جیاوازییە زمانییانەدا پێکەوە بژی. [4]
شوێنە مێژووییەکانیش چەندین چینی ڕابردوو دەپارێزن. قەڵای هەولێر لەسەر گردێکی نیشتەجێبوون هەڵکەوتووە کە پەیوەندی بە ئەربێلای کۆنەوە هەیە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری شێوەی ڕێکخستنی شارەکە کە ئێستا دیارە، سەردەمی عوسمانی دەنوێنێتەوە. ئەم چینانە بەشێکن لە مێژووی ئەو شوێنە؛ نابێت هەموویان بخەینە ناو بانگەشەیەکەوە کە گوایە هەموو دانیشتووانە دێرینەکان هەمان ناسنامەی سەردەمی نوێیان هەبووە. [5]
زیاتر لەبارەی باشووری کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان بخوێنەوە، یان لە ڕێبەری خواردنە کوردییەکانماندا نەریتەکانی ژیانی ڕۆژانە بناسە.