ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات)

ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کە بە کوردی بە ڕۆژهەڵات ناسراوە، ناوی ناوچەی کولتووریی کوردە لە ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوای ئێران. لەم بەکارهێنانە جوگرافییەدا، ڕۆژهەڵات بە مانای خۆرهەڵات دێت؛ ڕۆژاواش ئاماژە بە بەشی ڕۆژاوای کوردستان لە سووریا دەکات. ڕۆژهەڵات ناوێکی کولتووری و جوگرافییە، نەک یەکەیەکی کارگێڕیی دیاریکراوی ئێران. هەروەها سنوورەکەی لە پارێزگایەکی ئێران کە ناوی کوردستانە فراوانترە. [1] [2]

دیمەنێک لە دەرەوەی سنووری پارێزگاکان

هەورامان، کە بە ئوراماناتیش دەنووسرێت، نموونەیەکی ڕوونە. دیمەنە کولتوورییەکەی کە لە لیستی یونسکۆدا تۆمار کراوە، لە چیاکانی زاگرۆسدایە و بەشێک لە پارێزگاکانی کوردستان و کرماشان دەگرێتەوە. گوند و باخە پلەپلەکان، ئاژەڵداری و جووڵەی وەرزی لەنێوان بەرزاییە جیاوازەکاندا نیشان دەدەن کە کۆمەڵگەکان چۆن خۆیان لەگەڵ بارودۆخی شاخستاندا گونجاندووە. یونسکۆ لە ساڵی 2021دا ئەم دیمەنەی خستە لیستی میراتی جیهانییەوە. [2]

شوێنی لەم جۆرە تەلارسازی بە کاری ڕۆژانەوە دەبەستێتەوە. گوندێکی پلەپلە تەنها دیمەنێکی سەرنجڕاکێش نییە؛ خانوو، ڕێگا، کێڵگە و شێوازی بەکارهێنانی ئاوەکەی بەشێکن لە دیمەنێک کە دانیشتووانەکەی شێوەیان پێ داوە. مێژووەکەی هەردوو بەردەوامی و گۆڕان لەخۆ دەگرێت، نەک کولتوورێک کە لە خاڵێکی دیاریکراوی ڕابردوودا بەستبێت. [2]

زمانەکان و ژیانی مۆسیقی

ژیانی کولتووریی کورد لە ئێران لە ڕووی زمانەوە فرەچەشنە. باسەکەی ئێرانیکا دەربارەی کرماشان ئاماژە بە سۆرانی، یان کوردیی ناوەندی، لە باکووری ڕۆژاوا و کوردیی باشووری لە بەشێکی زۆری پارێزگاکەدا دەکات، لە تەنیشت کۆمەڵگە گۆرانی‌زمانەکان. قسەکردن بە هەورامیش لە سنووری پارێزگا و وڵات تێدەپەڕێت. ئەم دابەشبوونە زمانییانە نیشان دەدەن بۆچی سنووری پارێزگاکان ڕێنماییەکی باش نین بۆ ناسینی هەموو زمانە ناوخۆییەکان. [3]

سنە ناوەندێکی گرنگی ژیانی مۆسیقیی کوردە. لە ساڵی 2019دا وەک شاری مۆسیقی چووە ناو تۆڕی شارە داهێنەرەکانی یونسکۆ. یونسکۆ جەخت لە دەف، کە جۆرێکە لە تەپڵی چوارچێوەدار، دەکاتەوە، هەروەها لە مۆسیقاژەن، فێستیڤاڵ و دروستکردنی ئامێری مۆسیقی. مۆسیقی ڕێگایەک بۆ تێگەیشتن لە ناوچەکە لە ڕوانگەی کردەی داهێنەرانەوە دەڕەخسێنێت، لەپاڵ مێژووە سیاسییەکەیدا. [4]

مەهاباد و مێژووی سیاسیی هاوچەرخ

لە ساڵی 1946دا، کۆمارە کوردییە کورت‌تەمەنەکە کە ناوەندەکەی مەهاباد بوو، بە ڕابەرایەتیی قازی محەممەد بەڕێوە دەچوو. سەرهەڵدانی پەیوەندی بە ئامادەبوونی سۆڤیەت لە باکووری ئێران لە کاتی جەنگ و ئەو سیاسەتەوە هەبوو کە دوای ئەوە هات. لە کانوونی یەکەمی 1946دا، بە گەڕانەوەی دەسەڵاتی حکومەتی ئێران، کۆمارەکە ڕووخا. مەهاباد هێشتا ڕووداوێکی گرنگە لە مێژووی خۆبەڕێوەبردنی کورددا، بەڵام بوونی کورتەکەی نابێت بە دەوڵەتێکی سەربەخۆی بەردەوام لێک بدرێتەوە. [5]

لە ساڵانی نزیکتریشدا، مردنی ژینا مەهسا ئەمینی لە کاتی دەستبەسەریی پۆلیسدا لە ئەیلوولی 2022، خۆپیشاندانی سەرانسەری بە دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» هەڵگیرساند. لە نوێکردنەوەی ڕاپۆرتەکەی لە ئەیلوولی 2024دا، لێژنەی ڕاستی‌دۆزینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە توندوتیژیی جەستەیی لە کاتی دەستبەسەریدا بووەتە هۆی مردنی و باسی بەردەوامبوونی نەبوونی لێپرسینەوەیەکی واتاداری کرد. ئەم دۆزینەوانە نیگەرانییە بەڵگەدارەکانی مافی مرۆڤ لەپاڵ مێژووی فراوانتری کۆمەڵایەتی و کولتووریی ناوچەکەدا دادەنێن. [6]

بە خوێندنەوەی پێشەکیی گشتیی کوردستان و ڕێبەرەکەی ناوچە دراوسێیەکە، باشووری کوردستان (باشوور)، بەردەوام بن.