Doğu Kürdistan (Rojhelat)

Kürtçede Rojhelat olarak bilinen Doğu Kürdistan, İran’ın batısındaki ve kuzeybatısındaki Kürt kültür bölgesini ifade eder. Bu coğrafi kullanımda Rojhelat doğu anlamına gelir; Rojava ise Kürdistan’ın Suriye’deki batı bölümünü ifade eder. Rojhelat kültürel ve coğrafi bir addır; İran’da tek bir idari birime karşılık gelmez. İran’ın Kürdistan adlı eyaletinden de daha geniştir. [1] [2]

Eyalet sınırlarını aşan bir coğrafya

Uramanat olarak da yazılan Hewraman, açık bir örnek sunar. UNESCO listesindeki kültürel peyzajı, Zagros Dağları’nda Kürdistan ve Kirmanşah eyaletlerinin bazı kesimlerine yayılır. Teraslı köyler ve bahçeler, hayvancılık ve farklı yükseltiler arasındaki mevsimlik hareketlilik, toplulukların dağ koşullarına nasıl uyum sağladığını gösterir. UNESCO bu peyzajı 2021’de Dünya Mirası Listesi’ne ekledi. [2]

Bu tür yerler, mimariyi gündelik işle buluşturur. Basamaklı bir köy yalnızca çarpıcı bir manzara değildir: evleri, yolları, tarlaları ve su kullanımı, orada yaşayan insanların şekillendirdiği bir peyzajın parçalarıdır. Tarihi, geçmişin tek bir noktasında donmuş bir kültürü değil, hem sürekliliği hem de değişimi içerir. [2]

Diller ve müzik yaşamı

İran’daki Kürt kültür yaşamı dilsel açıdan çeşitlidir. Iranica’nın Kirmanşah anlatısı, Goranice konuşan toplulukların yanı sıra kuzeybatıda Soraniceyi, yani Orta Kürtçeyi; eyaletin büyük bölümünde ise Güney Kürtçesini tanımlar. Hewramice de eyalet ve ülke sınırlarını aşar. Bu örüntüler, eyalet sınırlarının yerel dillerin bütün çeşitliliğini anlamak için neden yetersiz bir rehber olduğunu gösterir. [3]

Sine (Sanandaj), Kürt müzik yaşamının önemli bir merkezidir. 2019’da Müzik Şehri olarak UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na katıldı. UNESCO, müzisyenlerin, festivallerin ve çalgı yapımının yanı sıra kasnaklı bir vurmalı çalgı olan defi öne çıkarır. Müzik, bölgeyi siyasi tarihinin yanı sıra yaratıcı üretimi üzerinden anlamanın da bir yoludur. [4]

Mahabad ve modern siyasi tarih

1946’da merkezi Mahabad’da bulunan kısa ömürlü Kürt cumhuriyetini Qazi Muhammed yönetti. Ortaya çıkışı, savaş sırasında İran’ın kuzeyindeki Sovyet varlığıyla ve ardından gelişen siyasetle bağlantılıydı. İran hükûmetinin yeniden hâkimiyet kurmasıyla Aralık 1946’da yıkıldı. Mahabad, Kürt öz yönetiminin tarihinde önemli bir dönem olmaya devam eder; ancak kısa süreli varlığı, kalıcı bir bağımsız devletle karıştırılmamalıdır. [5]

Daha yakın bir tarihte, Jina Mahsa Amini’nin Eylül 2022’de polis gözetimindeyken ölümü, Kadın, Yaşam, Özgürlük sloganıyla ülke çapında protestoları tetikledi. BM Gerçekleri Araştırma Misyonu, Eylül 2024 güncellemesinde gözaltındaki fiziksel şiddetin ölümüne yol açtığını bildirdi ve anlamlı bir hesap verebilirliğin hâlâ bulunmadığını belirtti. Bu bulgular, belgelenmiş insan hakları sorunlarını bölgenin daha geniş toplumsal ve kültürel tarihiyle yan yana getirir. [6]

Okumayı sürdürmek için Kürdistan’a genel bakış sayfamıza ve komşu bölgeyi anlatan Güney Kürdistan (Başûr) rehberine göz atın.