Rojhilatê Kurdistanê (Rojhilat)

Rojhilatê Kurdistanê, ku bi Kurdî Rojhilat tê naskirin, behsa herêma çandî ya Kurdî ya li rojava û bakurrojavayê Îranê dike. Di vê bikaranîna erdnîgarî de Rojhilat aliyê rojhilat diyar dike; Rojava jî behsa parçeya rojavayî ya Kurdistanê ya li Sûriyeyê dike. Rojhilat navekî çandî û erdnîgarî ye, ne yekeyeke îdarî ya yekane ya Îranê ye. Ew herwiha ji parêzgeha Îranê ya bi navê Kurdistanê berfirehtir e. [1] [2]

Erdnîgarî li her du aliyên sînorên parêzgehan

Hewraman, ku Uramanat jî tê nivîsandin, nimûneyeke zelal pêşkêş dike. Erdnîgariya wê ya çandî ya ku di lîsteya UNESCO de ye li çiyayên Zagrosê, li hin beşên parêzgehên Kurdistan û Kirmanşahê ye. Gund û baxçeyên qat bi qat, xwedîkirina sewalan û koça demsalî di navbera bilindahiyên cuda de nîşan didin ku civak çawa xwe li gor şertên çiyayî guncandine. UNESCO di 2021 de ev erdnîgarî xiste Lîsteya Mîrata Cîhanê. [2]

Cihên wiha avahîsaziyê bi karê rojane ve girê didin. Gundekî pêlikî tenê dîmeneke balkêş nîne: mal, rê, zevî û bikaranîna ava wî beşên erdnîgariyeke ne ku bi mirovên li wir dijîn hatiye şekildan. Dîroka wî hem berdewamî hem guhertinê digire nav xwe, ne çandek e ku li xalekê di rabirdûyê de cemidiye. [2]

Ziman û jiyana muzîkê

Jiyana çandî ya Kurdan li Îranê ji aliyê zimanî ve cihêreng e. Danasîna Iranica ya Kirmanşahê behsa Soranî, an Kurdiya Navendî, li bakurrojavayê û Kurdiya Başûrî li piraniya parêzgehê, ligel civakên ku Goranî diaxivin, dike. Axaftina Hawramî jî sînorên parêzgehî û navneteweyî derbas dike. Ev belavbûn nîşan dide ku sînorên parêzgehan çima rêbereke lawaz a tevahiya zimanên herêmî ne. [3]

Sine navendeke girîng a jiyana muzîkê ya Kurdan e. Ew di 2019 de wek Bajara Muzîkê tevlî Tora Bajarên Afirîner a UNESCO bû. UNESCO ligel muzîkjen, festîval û çêkirina amûran bal dikişîne ser defê, daholeke çarçoveyî. Muzîk rêyek e ji bo fêmkirina herêmê bi xebata afirîner û herwiha bi dîroka siyasî. [4]

Mehabad û dîroka siyasî ya nûjen

Di 1946 de komara Kurdî ya kurtjiyan a bi navenda Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve dihate rêvebirin. Derketina wê bi hebûna Sovyetê ya di dema şer de li bakurê Îranê û siyaseta piştre ve girêdayî bû. Di Kanûna Pêşîn a 1946 de, dema desthilatdariya hikûmeta Îranê vegeriya, ew hilweşiya. Mehabad di dîroka xwerêveberiya Kurdan de bûyereke girîng dimîne, lê hebûna wê ya kurt divê bi dewleteke serbixwe ya mayînde re neyê tevlihevkirin. [5]

Di dema nêzîktir de, mirina Jîna Mehsayê Emînî di girtîgehê ya polîsan de di Îlona 2022 de protestoyên li seranserê welêt bi dirûşma Jin, Jiyan, Azadî dest pê kir. Di nûvekirina xwe ya Îlona 2024 de, Mîsyona Lêgerîna Rastiyan a Neteweyên Yekbûyî ragihand ku şîdeta laşî di dema girtinê de bûbû sedema mirina wê û nebûna berdewam a berpirsiyariyeke biwate vedigot. Ev encam fikarên li ser mafên mirovan ên bi belgeyan hatine tomarkirin ligel dîroka berfirehtir a civakî û çandî ya herêmê didin nîşandan. [6]

Xwendinê bi nêrîna me ya giştî ya Kurdistanê û rêbera herêma cîran a Başûrê Kurdistanê (Başûr) bidomînin.