Başûrê Kurdistanê (Başûr)

Başûrê Kurdistanê, an Başûr, navê erdnîgarî yê Kurdî ya welatê Kurdan ê li bakurê Iraqê ye. Di nav wê de, Herêma Kurdistanê ya Iraqê herêmeke federal a naskirî ye ku xwedî damûdezgehên xwe ye. Her du nav bi hev re li hev tên, lê ji aliyê îdarî ve ne heman wateya tam in: civakên Kurd û cihên ku wek beşek ji Başûrê Kurdistanê tên danasîn li derveyî rêveberiya herêmê jî hene. [1] [2]

Bajar û erdnîgariya îdarî

Herêma Kurdistanê ji parêzgehên Hewlêr, Silêmanî, Dihok û Helebceyê pêk tê. Hewlêr paytexta herêmê ye. Nêrîna giştî ya erdnîgarî ya serokatiya herêmê van parêzgehan bi awayekî eşkere ji deverên nakok ên li derveyî rêveberiya herêmê cuda dike. Dema xwendina nexşeyên dîrokî, îdiayên siyasî an danasînên cihên wek Kerkûkê, di ber çavan de girtina vê cudahiyê bingehîn e. [2]

Dîmenên herêmê deverên çiyayî û newalan, herwiha navendên bajarî û herêmên çandiniyê digirin nav xwe. Navê Kurdî yê bajarekî dikare ligel nivîsandineke din a Îngilîzî xuya bike: Erbil bi navê Hewlêr jî gelek tê naskirin. Navên cihan dikarin xwendevanan bi zimanê herêmî ve girê bidin, bêyî ku wateya îdarî ya nexşeyekê biguherînin.

Pêşketina xwerêveberiyê

Alûziyên piştî Şerê Kendavê yê 1991 rê li xwerêveberiya Kurdan vekirin. Hilbijartinên parlamentoyê yên 1992 bûn sedema avakirina damûdezgehên rêveberiya herêmî. Piştre serdemeke dijwar hat ku di nav de pevçûnên di navbera partiyên Kurd de û nakokiyên bi Bexdayê re hebûn. Avakirina damûdezgehan pêşketineke mezin bû, lê cudahiyên siyasî di nav civaka Kurd de ji holê ranekir. [2]

Destûra Iraqê ya 2005 di xala 117 de herêmê bi awayekî fermî yê federal nas kir. Xala 121 desthilatên herêmî diyar dike, lê xala 140 behsa Kerkûk û deverên din ên nakok dike. Naskirina federal û serxwebûn du rêkxistinên siyasî yên cuda ne: di wê çarçoveya destûrî de Herêma Kurdistanê beşek ji Iraqê ye. [3]

Bîranîna şîdetê û parastina mîratê

Dîroka nûjen kampanyaya Enfalê ya hikûmeta Iraqê ya 1988 jî dihewîne. Lêkolîna Human Rights Watch, ku li ser tomarên hikûmetê û şahidiyên saxmayiyan ava bû, gihîşt encama ku ew kampanya jenosîd bû. Wêranî, windabûn û koçkirina bi zorê bandor li jiyana malbatan li seranserê Kurdistana Iraqê kirin. Ev ezmûn hêjayî tomarkirina bi baldarî ne, wek beşek ji dîroka herêmê. [4]

Tomarên çandî ji şer û siyasetê berfirehtir in. UNESCO di 2014 de Kela Hewlêrê xiste Lîsteya Mîrata Cîhanê. Girê wê yê arkeolojîk û avahiyên mayî serdemên peyhev ên cihbicihbûnê diparêzin; ew bîra serdanvanan tînin ku jiyana bajarî ya îroyîn li ser dîrokeke pir dirêjtir ava ye. [5]

Vegerin nêrîna giştî ya berfirehtir a Kurdistanê, Rojhilatê Kurdistanê (Rojhilat) bidin berhev, an bi xwarinên Kurdî kevneşopiyên xwarinê yên herêmê keşif bikin.