Kurdistan

Kurdistan welatê dîrokî û çandî ye ku bi gelê Kurd ve tê girêdan. Herêma sereke ya wê li hin beşên başûrrojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê, rojavayê Îranê û bakurê Sûriyeyê belav dibe. Ew herêmeke bi erdnîgarî û civakên curbicur e, ne dewleteke serwer a yekane ye ku di asta navneteweyî de hatiye naskirin. Ji ber vê yekê nexşeyên çandî yên Kurdistanê û nexşeyên herêmên di bin desthilatdariya hikûmetan de bersiva pirsên cuda didin. [1]

Çiya, deşt û girêdan

Çiyayên Torosê yên rojhilatî û çiyayên Zagrosê yên bakurî, ligel newal, erdên bilind û deştên Mezopotamyaya bakurî, taybetmendiyên berbiçav ên herêmê ne. Çem û rê van hawîrdoran bi hev ve girê didin. Çiyayan li cihbicihbûn û dîroka siyasî bandor kiriye, lê jiyana Kurdan di bajarok, bajar û herêmên çandiniyê de jî heye. Koçberiyê li pir derveyî herêmê civakên Kurd ava kirine; lewma nexşeyeke welat her cihê ku Kurd lê dijîn nîşan nade. [1]

Navên çar parçeyan

Di bikaranîna erdnîgarî ya Kurdî de gelek caran navê çar parçeyan tê gotin: Bakur, an aliyê bakur, ji bo herêmên li Tirkiyeyê; Başûr, an aliyê başûr, ji bo yên li Iraqê; Rojhilat, an aliyê rojhilat, ji bo yên li Îranê; û Rojava, an aliyê rojava, ji bo yên li Sûriyeyê. Van navên aliyan nêrîna Kurdî ya welatê berfirehtir diyar dikin. Ew ne çar beşên îdarî yên hevta ne ku xwedî desthilatên wekhev an sînorên çandî yên sabît bin. [2]

Kurdistan û Herêma Kurdistanê ya Iraqê

Herêma Kurdistanê ya Iraqê herêmeke federal a diyar e. Xala 117 ya Destûra Iraqê ya 2005 wê û desthilatên wê yên heyî nas dike. Navê berfirehtir ê Kurdistanê cihên derveyî wê herêmê jî digire nav xwe. Herwiha, behsa herêmeke çandî ya Kurdî divê wek delîla wê neyê dîtin ku kîjan hikûmet bajarokeke diyar bi rê ve dibe. [3]

Herêmeke bi gelek dîrokên herêmî

Ziman û çanda herêmî bi rêkûpêk di nav sînorên dewletan de bi cih nabin. Lêkolîna Iranica li ser Kirmanşahê, bo nimûne, ligel Goranî behsa cureyên Kurdî yên navendî û başûrî dike û diyar dike ku herêmên ku Hawramî tê de tê axaftin sînorê Îran–Iraqê derbas dikin. Nasnameyeke Kurdî ya hevpar dikare ligel van cudahiyên zimanî hebe. [4]

Cihên dîrokî jî çend qatên rabirdûyê diparêzin. Kela Hewlêrê li ser girekî cihbicihbûnê ye ku bi Arbelaya kevnar ve tê girêdan, lê piraniya rêkxistina bajarî ya wê ya ku îro xuya dike serdema Osmanî nîşan dide. Ev qat beşên dîroka cihê ne; divê ew di îdiaya wê de neyên tevlihevkirin ku hemû nifûsên kevnar xwedî heman nasnameya nûjen bûne. [5]

Herêmên Başûrê Kurdistanê (Başûr) û Rojhilatê Kurdistanê (Rojhilat) keşif bikin, an di rêbera me ya xwarinên Kurdî de kevneşopiyên jiyana rojane nas bikin.