باشووری کوردستان (باشوور)

باشووری کوردستان، یان باشوور، ناوی جوگرافیی کوردیی نیشتمانی کوردە لە باکووری عێراق. لەناو ئەم ناوچەیەدا، هەرێمی کوردستانی عێراق هەرێمێکی فیدراڵیی دانپێدانراوە کە دامەزراوەی تایبەتی خۆی هەیە. ئەم دوو ناوە تا ڕادەیەک یەکتری دەگرنەوە، بەڵام لە ڕووی کارگێڕییەوە هاوواتای تەواو نین؛ کۆمەڵگە و شوێنە کوردییەکان کە بە بەشێک لە باشووری کوردستان دادەنرێن، لە دەرەوەی دەسەڵاتی کارگێڕیی هەرێمیش هەن. [1] [2]

شارەکان و جوگرافیای کارگێڕی

هەرێمی کوردستان پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە لەخۆ دەگرێت. هەولێر پایتەختی هەرێمە. پێشەکیی جوگرافیی سەرۆکایەتیی هەرێم بە ڕوونی ئەم پارێزگایانە لە ناوچە جێناکۆکەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی کارگێڕیی هەرێم جیا دەکاتەوە. لەبەرچاوگرتنی ئەم جیاوازییە لە کاتی خوێندنەوەی نەخشە مێژووییەکان، بانگەشە سیاسییەکان یان وەسفی شوێنەکانی وەک کەرکووکدا پێویستە. [2]

دیمەنەکانی هەرێم ناوچە شاخاوییەکان و دۆڵەکان لەخۆ دەگرن، هەروەها ناوەندە شارستانییەکان و ناوچە کشتوکاڵییەکان. لە دەقی ئینگلیزیدا، لەوانەیە ناوی کوردیی شارێک لە تەنیشت شێوازێکی تری نووسینی ناوەکەدا بێت؛ ئەربیل بە هەولێریش بەرفراوان ناسراوە. ناوی شوێنەکان دەتوانێت خوێنەر بە زمانە ناوخۆییەکەوە ببەستێتەوە، بەبێ گۆڕینی مانای کارگێڕیی نەخشەکە.

پەرەسەندنی خۆبەڕێوەبردن

ئاڵۆزییەکانی دوای جەنگی کەنداوی 1991 ڕێگایان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد کردەوە. هەڵبژاردنی پەرلەمانیی ساڵی 1992 بووە هۆی دروستبوونی دامەزراوەکانی حوکمڕانیی هەرێمی. دوای ئەوە سەردەمێکی سەخت هات کە ناکۆکیی نێوان پارتە کوردییەکان و هەروەها ململا‌نێ لەگەڵ بەغدا لەخۆ دەگرت. دامەزراندنی دامەزراوەکان پێشکەوتنێکی گرنگ بوو، بەڵام ناکۆکیی سیاسیی ناو کۆمەڵگەی کوردیی لەناو نەبرد. [2]

دەستووری عێراق لە ساڵی 2005دا، لە ماددەی 117، بە فەرمی دانی بە هەرێمدا وەک هەرێمێکی فیدراڵی نا. ماددەی 121 دەسەڵاتەکانی هەرێم دیاری دەکات، لە کاتێکدا ماددەی 140 باس لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی تر دەکات. دانپێدانانی فیدراڵی و سەربەخۆیی دوو ڕێکخستنی سیاسیی جیاوازن؛ لە چوارچێوەی ئەو دەستوورەدا، هەرێمی کوردستان بەشێکە لە عێراق. [3]

بیرهێنانەوەی توندوتیژی و پاراستنی میرات

مێژووی هاوچەرخ هەروەها هەڵمەتی ئەنفالی حکومەتی عێراق لە ساڵی 1988دا لەخۆ دەگرێت. لێکۆڵینەوەکەی ڕێکخراوی چاودێریی مافی مرۆڤ، کە پشت بە بەڵگە حکومییەکان و شایەتیی ڕزگاربووان دەبەستێت، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە هەڵمەتەکە جینۆساید بووە. وێرانکاری، ونکردن و ئاوارەکردنی زۆرەملێ ژیانی خێزانەکانی سەرانسەری کوردستانی عێراقیان شێوە پێ دا. ئەم ئەزموونانە شایانی بەڵگەکردنی وردن وەک بەشێک لە مێژووی ناوچەکە. [4]

تۆماری کولتووری لە جەنگ و سیاسەت فراوانترە. یونسکۆ لە ساڵی 2014دا قەڵای هەولێری خستە لیستی میراتی جیهانییەوە. گردە شوێنەوارناسییەکە و ئەو بینایانەی کە ماونەتەوە، سەردەمە یەک‌لەدوای‌یەکەکانی نیشتەجێبوون دەپارێزن و سەردانکەران بیر دەخەنەوە کە ژیانی شارستانیی هاوچەرخ لەسەر بناغەی مێژوویەکی زۆر درێژتر وەستاوە. [5]

بگەڕێنەوە بۆ پێشەکیی گشتیی کوردستان، بەراوردی بکەن لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات)، یان نەریتە خواردنییەکانی ناوچەکە بناسن لە ڕێگای خواردنە کوردییەکان.