Yapay zekâ, tarihçilerin malzemeyi daha hızlı işlemesine yardımcı olabilir; ancak hız, doğrulukla aynı şey değildir. Özellikle kayıtların diller, sınırlar, özel koleksiyonlar ve birbiriyle çelişen siyasi arşivler arasında dağıldığı Kürt tarihinde, yapay zekânın en güvenli rolü kanıtların yardımcısı olmak, asla onların yerine geçmemektir.
Özenle kullanıldığında yapay zekâ, el yazısı notları aranabilir hâle getirebilir, bir görüşmenin ilk deşifresini çıkarabilir, araştırılacak isimler ve tarihler önerebilir ve binlerce sayfanın düzenlenmesine yardımcı olabilir. Dikkatsiz kullanıldığında eksik bir ayrıntı uydurabilir, belirsiz bir çeviriyi kesin bir ifadeye dönüştürebilir veya bir alıntıyı ona anlam veren kaynaktan koparabilir.
Yapay zekânın gerçekten yardımcı olabileceği alanlar
Deşifre ve optik karakter tanıma
Taranmış gazeteler, mektuplar ve resmî belgeler, metinleri çıkarılana kadar zor aranır. Optik karakter tanıma yararlı bir ilk taslak üretebilir; konuşmayı metne çevirme ise sözlü tarih kayıtlarının deşifresini hızlandırabilir. Her iki çıktı da nihai kabul edilmemelidir. Modelin eğitim verisi sınırlı olduğunda veya kaynak hasarlı olduğunda Kurmanci, Sorani, Zazaca, Türkçe, Arapça, Farsça, Ermenice ve Rusça isimlerin, yer adlarının, tarihlerin ve sözcüklerin yanlış okunma olasılığı özellikle yüksektir.
Çalışma Yardımcısı Olarak Çeviri
Makine çevirisi ön eleme için değerlidir; araştırmacının hangi belgelerin uzman ilgisini hak ettiğine karar vermesine yardımcı olabilir. Sessizce yayımlanmış çeviri hâline gelmemelidir. Lehçe, siyasi terminoloji, tarihsel adlar ve kültüre özgü ifadeler, dili akıcı konuşan bir gözden geçirici gerektirir. Sorumlu bir arşiv, çevirinin yanında özgün metni korur ve her sürümü kimin veya neyin ürettiğini belirtir.
Kişileri, Yerleri ve Olayları Dizine Almak
Yapay zekâ, bir dizin veya zaman çizelgesi için varlıklar, tarihler ve ilişkiler önerebilir. Büyük bir koleksiyonla çalışırken bu yararlıdır; ancak çıkarılan her bilginin geldiği sayfaya, görüntüye, kayıt zaman damgasına veya katalog kaydına geri işaret etmesi gerekir. Üretilmiş bir özette kaynak konumu olmayan isim, kanıt değil, araştırma ipucudur.
Riskler yalnızca teknik değil, yöntemle de ilgilidir
En bilinen risk halüsinasyondur: Model, kaynakta bulunmayan ama makul görünen bir ayrıntı üretebilir. Daha incelikli bir risk, sahte kesinliktir. Tarihsel kanıtlar çoğu zaman belirsizlik, hasarlı metin, çelişen tanıklık ve tartışmalı tarihler içerir. Bir yapay zekâ sistemi, kuşkuyu koruması açıkça istenmedikçe bu belirsizliği akıcı nesre dönüştürme eğilimindedir.
Tekrarlanabilirlik de önemlidir. Aynı komut, ayrı çalıştırmalarda farklı sözcükler, eksiltmeler veya sınıflandırmalar üretebilir. Bu nedenle yapay zekâ destekli araştırma, tek bir etkileyici sonuca dayanmamalıdır. Bağımsız AI News & Updates’in yapay zekâ araçlarını değerlendirme çerçevesi, tekrarlanan testlere, izlenebilir kanıtlara, açıklanan sınırlamalara ve düzeltme kayıtlarına dayanan uygulamalı bir yaklaşımı açıklar. Bu ilkeler dijital tarih çalışmalarına da iyi uyarlanır: Girdiyi koruyun, aracı ve tarihi kaydedin, önemli görevleri tekrarlayın ve insan kararlarının izini tutun.
Kürt arşivleri için sorumlu bir iş akışı
- Önce özgün kaynağı koruyun. En yüksek kaliteli taramayı, fotoğrafı veya kaydı değiştirmeden saklayın. İşlemek için çalışma kopyaları oluşturun.
- Kaynak kökenini kaydedin. Bir yapay zekâ aracı kullanmadan önce koleksiyonu, sahibini, katalog numarasını, tarihi, dili, fiziksel konumu ve erişim koşullarını not edin.
- Makine üretimi metni etiketleyin. Ham optik karakter tanıma çıktısını veya deşifreyi, insan tarafından gözden geçirilmiş sürümden ayırın. Kayıt tutmadan özgün çıktının üzerine asla yazmayın.
- Hassas alanları doğrulayın. İsimleri, tarihleri, yer adlarını, alıntıları ve can kaybı sayılarını kaynak görüntüye veya kayda göre kontrol edin. Başka yerlerde tekrar edilmesi en olası ayrıntılar tam da bunlardır.
- İhtiyatlı dil kullanın. Kanıt kesinliği desteklemediğinde “muhtemelen”, “bildirildiğine göre”, “belirsiz” ve “tartışmalı” gibi sözcükleri koruyun.
- Yaşayan insanları koruyun. Sözlü tarihler özel, travmatik veya siyasi açıdan hassas malzeme içerebilir. Yapay zekâ devreye girdiğinde de rıza, erişim kısıtlamaları ve güvenli saklama ilkeleri geçerlidir.
- Düzeltme izini yayımlayın. Bir deşifre, çeviri veya kimlik tespiti değişirse neyin neden değiştiğini kaydedin.
Araç seçmeden önce sorulacak sorular
Araştırmacılar, malzemenin saklanıp saklanmadığını, model eğitiminde kullanılıp kullanılmadığını, alt yüklenicilerle paylaşılıp paylaşılmadığını veya toplandığı yargı alanının dışında depolanıp depolanmadığını bilmelidir. Aracın arşivdeki gerçek dilleri, alfabeleri ve kaynak kalitesini nasıl ele aldığını da sınamalıdır; temiz İngilizce metinle hazırlanmış gösterişli bir sunuma güvenmemelidir.
Yararlı bir pilot çalışma küçük ve ölçülebilirdir: On temsilî sayfa veya beş dakikalık ses seçin, iki kez deşifre edin, çıktıları insan tarafından gözden geçirilmiş bir referansla karşılaştırın ve tarihsel anlamı değiştirebilecek her hatayı kaydedin. Yaygın sözcüklerde zaman kazandıran ama isimleri veya tarihleri tekrar tekrar bozan bir sistem, ortadan kaldırdığından daha fazla iş yaratabilir.
İlke
Yapay zekâ, kanıt zincirini zayıflatmak yerine güçlendirerek Kürt tarih malzemesine erişimi genişletmelidir. Nihai yayın, okurun özgün kaynağı, makine destekli katmanı ve insanın editoryal kararını ayırt etmesine imkân vermelidir. Bu katmanlar görünür olduğunda otomasyon, hafızayı korumaya ve düzenlemeye yardımcı olabilir. Gizlendiklerinde akıcı çıktı, yeni bir yanlış bilgi kaynağı olabilir.
Editoryal açıklama: Kurdish History’nin editörü, AI News & Updates’i de yayımlar. Bağlantısı verilen yöntem, tekrarlanabilirlik ve kanıt izleme ilkeleri arşiv çalışmalarını doğrudan ilgilendirdiği için eklenmiştir.