16 Nisan 1987’de Irak uçakları, Kürt köyleri Balisan ve Şeyh Vasan’a kimyasal silahlarla saldırdı. Saldırıyı anmak, orada yaşayan insanlara, topluluklarının uğradığı yıkıma ve sağ kalanların koruduğu kanıtlara dikkat göstermeyi gerektirir. İnsan Hakları İzleme Örgütü, bu olayları 1988 Enfal harekâtı öncesinde tırmanan devlet şiddeti çerçevesinde ele alır. Araştırmanın Balisan vadisine ilişkin anlatımını okuyun.
Saldırıyı kronolojisi içinde ele almak
Bu olaylar, Halepçe’ye yönelik kimyasal saldırıdan yaklaşık bir yıl önce, 1987’de yaşandı. İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün kronolojisi, Kuzey Irak’ın diğer yerlerinde 15 Nisan’da kimyasal saldırılar yapıldığını; ardından 16 Nisan’da Balisan ve Şeyh Vasan’a hava saldırısı düzenlendiğini kaydeder. İlk resmî Enfal taarruzunu ise ayrıca Şubat 1988’e tarihler. Bu tarihleri birbirinden ayırmak, farklı toplulukların deneyimlerini tek bir olay içinde sıkıştırmadan şiddetin sıralamasını açıklamaya yardımcı olur. Kaydedilen kimyasal saldırıların kronolojisine başvurun.
Sağ kalanların hatırladıkları
Kürdistan Hafıza Programı tarafından kaydedilen Salam Hüseyin Aziz’in tanıklığı, uçaklarla bölünen bir akşamı anlatır. Diğer ailelerle birlikte bir mağaraya sığındı. Bombardımandan sonra insanlar, tanımadıkları dumanların yarattığı tehlikeyi anlayamadı; bazıları bombaların düştüğü yerlere yaklaştı. Anlatısı, ailelerin tepelere çıkmasına yardım etmesini ve kendi başına ayrılamayan insanları bulmak için geri dönmesini tasvir eder. Salam Hüseyin Aziz’in tanıklığını okuyun.
Tanıklığı, 1988’deki daha sonraki bir kimyasal saldırıyı da anlatır. Sağ kalanların anlatıları okunurken veya paylaşılırken bu ayrım önemlidir: Bir görüşme birden fazla olayı kapsayabilir ve tanıklığın ilerleyen bölümlerinde hatırlanan deneyimler otomatik olarak başlangıçtaki tarihe atfedilmemelidir. Özgün kayıt ve ona eşlik eden anlatım, okurların bu sıralamayı izlemesine imkân verir. Tanıklıkta 1987 ve 1988’e ilişkin ayrı anlatımları görün.
Bombardıman sonrası şiddet
İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün araştırması, sağ kalanların yaşadıklarını saldırının ötesinde de izler. Köylerin yıkılmasını, Erbil’de hastane tedavisinin kesilmesini, gözaltıları ve erkekler ile ergenlik çağındaki oğlanların kaybolmasını belgeler. En az 225, muhtemelen 400’e kadar ölüm tahmini, doğrudan ve dolaylı sonuçları içerir. Bu aralık, belirsizlikten arınmış kesin bir sayı olarak sunulmak yerine araştırmaya atfedilmelidir. Saldırı sonrasına ve tahmini kayıplara ilişkin kanıtları okuyun.
Anma ve özenli tarihçilik
Yıl dönümü, Kürdistan Bölgesi’nde kamusal anmanın bir parçası olmayı sürdürüyor. Kürdistan Bölgesi Başkanlığı, 16 Nisan 2026 tarihli mesajında Balisan, Şeyh Vasanan ve Hoşnavti vadisine yönelik saldırıyı andı; kurbanları ve ailelerini hatırladı. Böyle açıklamalar, olayın bugün nasıl anıldığını belgeler; sağ kalanların tanıklıkları ve tarihsel araştırmalar ise 1987’de neler yaşandığı hakkında farklı türde kanıtlar sunar. Başkanlığın yıl dönümü mesajını okuyun.
Bu kaynakları birlikte okumak tarihi korur, kimin anlatısının sunulduğunu belirler ve belirsizliği görünür kılar. Ayrıca toplulukları ve tanıkları, acılarını yalnızca sonraki siyasi gelişmelerin arka planı olarak ele almak yerine tarihin merkezinde tutar.
Editör notu: Kurdish History, erişilemeyen eski bir makalenin yerine bu yeni yazılmış, kaynaklara dayanan anlatımı Eylül 2026’da hazırladı. Bu metin, eski yazının kurtarılmış bir kopyası değildir.