لە 16ی نیسانی 1987، فڕۆکە عێراقییەکان بە چەکی کیمیایی هێرشیان کردە سەر گوندە کوردییەکانی باڵیسان و شێخ وەسان. یادکردنەوەی ئەو هێرشە بریتییە لە سەرنجدان بەو خەڵکەی لەوێ دەژیان، وێرانکردنی کۆمەڵگەکانیان و ئەو بەڵگانەی ڕزگاربووان پاراستوویانە. هیومن ڕایتس وۆچ ئەم ڕووداوانە لە چوارچێوەی توندتربوونی توندوتیژیی دەوڵەتدا دادەنێت کە پێش کەمپەینی ئەنفالی 1988 ڕووی دا. گێڕانەوەی لێکۆڵینەوەکە لەبارەی دۆڵی باڵیسان بخوێننەوە.
دانانی هێرشەکە لە ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوەکاندا
ئەم ڕووداوانە لە 1987 ڕوویان دا، نزیکەی ساڵێک پێش هێرشی کیمیایی بۆ سەر هەڵەبجە. ڕیزبەندیی کاتیی هیومن ڕایتس وۆچ هێرشە کیمیاییەکان لە شوێنەکانی دیکەی باکووری عێراق لە 15ی نیسان تۆمار دەکات، کە دوایان هێرشی ئاسمانی بۆ سەر باڵیسان و شێخ وەسان لە 16ی نیسان ڕووی دا. هەروەها، بە جیا شوباتی 1988 بە بەرواری یەکەم هێرشی فەرمیی ئەنفال دیاری دەکات. جیاکردنەوەی ئەو بەروارانە یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی زنجیرەی توندوتیژی، بەبێ ئەوەی ئەزموونی کۆمەڵگە جیاوازەکان لە یەک ڕووداودا کۆ بکرێتەوە. بگەڕێنەوە بۆ ڕیزبەندیی کاتیی هێرشە کیمیاییە تۆمارکراوەکان.
ئەوەی ڕزگاربووان لەبیریان مابوو
شایەتیی سەلام حوسێن عەزیز، کە بەرنامەی یادەوەریی کوردستان تۆماری کردووە، ئێوارەیەک دەگێڕێتەوە کە فڕۆکەکان ئارامییان تێک دا. ئەو لەگەڵ خێزانەکانی دیکە لە ئەشکەوتێکدا پەنای گرت. دوای بۆردومانەکە، خەڵک لە مەترسیی هەڵمە نەناسراوەکان تێنەگەیشتبوون؛ هەندێکیان نزیک بوونەوە لەو شوێنانەی بۆمبەکان تێکەوتبوون. گێڕانەوەکەی باس لە یارمەتیدانی خێزانەکان دەکات بۆ چوون بەرەو سەرەوەی چیا و گەڕانەوە بۆ دۆزینەوەی ئەو کەسانەی بەبێ یارمەتی نەیاندەتوانی بڕۆن. شایەتیی سەلام حوسێن عەزیز بخوێننەوە.
شایەتییەکەی باس لە هێرشێکی کیمیاییی دواتریش دەکات لە 1988. ئەو جیاوازییە لە خوێندنەوە یان بڵاوکردنەوەی شایەتیی ڕزگاربوواندا گرنگە: چاوپێکەوتنێک دەتوانێت چەند ڕووداوێک بگرێتەوە، و نابێت ئەو ئەزموونانەی دواتر لە شایەتییەکەدا دەگێڕدرێنەوە، بە خۆکارانە بخرێنە سەر بەرواری دەستپێکی. تۆمارە ڕەسەنەکە و ئەو گێڕانەوەیەی هاوڕێیەتی، ڕێگە بە خوێنەران دەدەن ئەو ڕیزبەندییە بەدوادا بچن. گێڕانەوە جیاوازەکانی شایەتییەکە لەبارەی 1987 و 1988 ببینن.
توندوتیژی دوای بۆردومانەکە
لێکۆڵینەوەی هیومن ڕایتس وۆچ چارەنووسی ڕزگاربووان دوای خودی هێرشەکەش بەدوادا دەچێت. وێرانکردنی گوندەکان، پچڕانی چارەسەری نەخۆشخانەیی لە هەولێر، دەستبەسەرکردن و ونبوونی پیاوان و کوڕانی هەرزەکار بە بەڵگە تۆمار دەکات. خەمڵاندنەکەی بۆ مردنی لانیکەم 225 کەس، و ڕەنگە تا 400 کەسیش، لێکەوتە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکان دەگرێتەوە. ئەو مەودایە دەبێت بدرێتە پاڵ لێکۆڵینەوەکە، نەک وەک ژمارەیەکی ورد پێشکەش بکرێت کە بە دڵنیایی تەواو سەلمێنراوە. بەڵگەکانی لەبارەی دوای هێرشەکە و خەمڵاندنی ژمارەی قوربانییان بخوێننەوە.
یادکردنەوە و نووسینی مێژوو بە وردی
ساڵڕۆژەکە هەروا بەشێکە لە یادکردنەوەی گشتی لە هەرێمی کوردستان. سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان لە پەیامەکەی 16ی نیسانی 2026دا یادی هێرشەکە بۆ سەر باڵیسان، شێخ وەسانان و دۆڵی خۆشناوەتی کردەوە و یادی قوربانییان و خێزانەکانیان کردەوە. ئەم جۆرە لێدوانانە تۆمار دەکەن کە ئەمڕۆ چۆن یادی ڕووداوەکە دەکرێتەوە؛ شایەتیی ڕزگاربووان و لێکۆڵینەوە مێژووییەکان شێوەی جیاوازی بەڵگە پێشکەش دەکەن لەبارەی ئەوەی لە 1987 ڕووی دا. پەیامی ساڵڕۆژەکەی سەرۆکایەتی بخوێننەوە.
خوێندنەوەی ئەم سەرچاوانە پێکەوە بەروارەکە دەپارێزێت، ڕوون دەکاتەوە گێڕانەوەی کێ پێشکەش دەکرێت و نادڵنیاییەکان دەخاتە بەرچاو. هەروەها هەر کۆمەڵگە و شایەتێک لە ناوەندی مێژووەکەدا دەهێڵێتەوە، بەبێ ئەوەی ڕەنجەکانیان تەنها وەک پاشخانێک بۆ پێشهاتە سیاسییەکانی دواتر مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.
تێبینیی دەستەی نووسەران: مێژووی کورد لە ئەیلوولی 2026 ئەم گێڕانەوە نوێ و پشتبەستوو بە سەرچاوەیەی ئامادە کرد بۆ جێگرتنەوەی بابەتێکی پێشووی بەردەستنەبوو. ئەمە کۆپییەکی دۆزراوەی دەقە پێشوەکە نییە.