توران شا کوڕی ئەیوب، برای گەورەی سەلاحەدین، یارمەتیی فراوانکردنی دەسەڵاتی ئەیوبییەکانی لە دەرەوەی میسر و سووریا دا. ناسراوترین دەستکەوتی هەڵمەتی سەربازی بۆ یەمەن لە 1174 بوو. وەسفکردنی وەک هاوپەیمانە شاراوەکەی سەلاحەدین ئاماژە بە کەمناسراویی ڕێژەیی ئەمڕۆی دەکات، بەڵام ڕۆڵەکەی ئاشکرا بوو: فەرماندە، پارێزگار و ئەندامی بنەماڵەی حوکمڕان بوو. ژیاننامەی TDV.
سێ میر کە ناوێکیان هاوبەش بوو
ئەو برایەی لێرەدا باسی دەکرێت لە 1180 مرد. سەلاحەدین کوڕێکیشی بە ناوی توران شا هەبوو کە ژیانی سیاسیی درێژی لە سووریا لە 1260 کۆتایی هات. کەسێکی سێیەم، توران شا کوڕی ساڵح ئەیوب، بوو بە سوڵتانی میسر و لە 1250 کوژرا. ئەم پیاوانە هی نەوەی جیاواز بوون. نابێت داگیرکردنی یەمەن، بەرگریی حەڵەب لە ماوەی هێرشی مەغۆلدا و کۆتا جێنشینیی ئەیوبی لە میسر تێکەڵ بکرێن و بخرێنە ناو یەک ژیانەوە. ژیاننامەی کوڕەکەی سەلاحەدین ئۆتەنکایا، ل.835–836 ژیاننامەی TDV.
بنەماڵەیەک کە دەسەڵاتی ناوچەیی بنیات دەنێت
ئەیوبییەکان بنەماڵەیەک بوون بە ڕەچەڵەکی کوردی، کە سەرهەڵدانەکەیان لە ناو دامەزراوە سەربازی و سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕووی دا. پێگەی سەلاحەدین تا ڕادەیەک بەو خزمانەوە بەستراو بوو کە فەرماندەیی و حوکمڕانیی خاکەکانیان بەدەستەوە بوو. ئەو چوارچێوە بنەماڵەییە یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەوە دەدات کە بۆچی توران شا لە ماوەی ژیانی سیاسییەکەیدا لە چەند ناوچەیەک دەر دەکەوێت. یارمەتیی دامەزراندن و بەڕێوەبردنی بنەماڵەیەکی دەدا، نەک وەک سەرکێشێکی تەنها بە پرۆژەیەکی نەتەوەیی جیاوازەوە کار بکات. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا.
ژیاننامەکەی جەنگیز تۆمار توران شا پێش هەڵمەتی یەمەن لە خزمەتی بنەماڵەکەدا دەخاتەڕوو، لەوانە فەرماندەییەکان لە سووریا و میسر. سەلاحەدین داهات و خاکی بەهاداری لە میسر بۆ دیاری کرد. بۆیە جووڵەی دواتری بەرەو باشوور لە پێگەیەکەوە بوو لە ناو نوخبەی حوکمڕاندا. فراوانکردنی ئەو بەرپرسیارێتییانە بوو کە پێشتر وەک میرێکی پلەبەرزتر بەڕێوەی دەبردن. ژیاننامەی TDV.
هەڵمەتی سەربازیی یەمەن لە 1174
یەمەن یەک دەوڵەتی یەکگرتوو نەبوو کە لە چاوەڕوانیی داگیرکردندا بێت. لێکۆڵینەوەکەی عەلی ساڵح مانی ئەلعەمری لە سەرچاوە یەمەنییەکان هێزە ناوخۆییە ڕکابەرەکان و دیمەنێکی سیاسیی پەرشوبڵاوی پێش هەڵمەتەکە وەسف دەکات. ئەو جیاوازییە گرنگە: سوپایەک کە دەچووە ناو ئەم ناوچەیە دەبوو ڕووبەڕووی حوکمڕانی دیاریکراو ببێتەوە و پەیوەندییە ناوخۆییەکان لە ڕێگەی دانوستانەوە ڕێک بخات. پێشڕەویی هەڵمەتەکە تەنها بە بڕیارەکانی دەرباری سەلاحەدین ڕوون ناکرێتەوە، کە دوور بوو لەو شوێنانەی داگیر دەکران. لێکۆڵینەوەکەی ئەلعەمری.
هێزەکانی توران شا زەبیدیان گرت و کۆتاییان بە حوکمڕانیی مەهدییەکان لەوێ هێنا، پاشان بەندەرە گرنگەکەی عەدەنیان گرت. لێکۆڵینەوەکەی بەدرەدین باسۆگوی مامەڵە لەگەڵ ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا وەک هەڵبژاردەی سیاسی و ئابووریی پەیوەست بە یەکتر دەکات. کۆنترۆڵی عەدەن دەرفەتی دەستگەیشتن بە داهاتی بازرگانی و ڕێگاکانی بەستنەوەی دەریای سوور بە زەریای هیند دەڕەخساند. بەم شێوەیە، سەرکەوتنی سەربازی دەیتوانی پشتگیریی کارگێڕییەکی نوێ بکات و پەیوەندییەکان لەگەڵ میسر بەهێز بکات. باسۆگوی، ل.249–252.
بۆچی ئەیوبییەکان بەدوای یەمەندا بوون؟
هۆکارەکان هەر بابەتی لێکدانەوەی مێژوویین. باسۆگوی ئەو گێڕانەوانە بەراورد دەکات کە جەخت لە ڕەوایی ئایینی، داهاتی توران شا، هاندانی شاعیر عومارە ئەلیەمانی یان پەناگەیەکی ئەگەردار دەکەن ئەگەر پەیوەندییەکان لەگەڵ نورەدین خراپتر ببنایە. ئەو بۆچوونی وایە کە تێکەڵەیەک لە بەرچاوگرتنە ستراتیژی و ئابوورییەکان، باشتر لە هەر چیرۆکێکی تاک، هەڵمەتەکە ڕوون دەکاتەوە. گفتوگۆکەی سەبارەت بە عەدەن جەخت لە بەهای پاراستنی داهاتی شارێکی بازرگانی دەکات. ئەمانە لێکدانەوەی بەڵگەکانن، نەک لێدوانێکی بەجێماو کە سەلاحەدین تێیدا یەک هۆکاری یەکلاکەرەوە دیاری بکات. باسۆگوی، ل.249–252.
تۆمەتە ئایینییەکان لە تۆمارە مێژووییەکاندا پێویستیان بە وریایی هەیە. ناونانی ڕکابەرێک بە لادەر لە باوەڕی ڕەسمی دەیتوانی داگیرکردن بۆ پشتگیرانی ڕەوا بکات. دەبێت ئەو زمانە وەک بۆچوونێکی سیاسی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، نەک وەک وەسفێکی ڕاستەقینەی تەواوی کۆمەڵگەیەک وەرگیرێت. باسۆگوی، ل.249–252.
حکومەت دوای ڕۆیشتنی فەرماندەکە
توران شا جێگرانی لە یەمەن بەجێ هێشت و لە 1176 گەڕایەوە سووریا. دواتر دەسەڵاتی لە دیمەشق بەدەستەوە بوو و پاشان گەڕایەوە میسر و لە 1180 لە ئەسکەندەریە مرد. بۆیە ژیانی سیاسییەکەی لە یەک هەڵمەتی سەربازی تێپەڕی. ئەو کارگێڕییانەی یارمەتیی دامەزراندنیانی دابوو دەبوو کار بکەن لە کاتێکدا میرە پلەبەرزەکەیان لە شوێنێکی تر بوو؛ ڕێکخستنێک کە دەسەڵات و ئامانجەکانی جێگرە ناوخۆییەکان دەکرد بە شتێکی بەتایبەت گرنگ. ژیاننامەی TDV.
لێکۆڵینەوەیەک کە زانکۆی مووسڵ بڵاوی کردووەتەوە، ناکۆکیی نێوان پارێزگارەکانی زەبید و عەدەن دوای مردنی وەسف دەکات، کە دواتر دەستێوەردانی سەلاحەدین و ئەندامێکی تری بنەماڵەکە، توغتەکین، بەدوادا هات. زنجیرە گشتییەکە ڕوون دەکاتەوە کە داگیرکردن یەکگرتوویی بەردەوامی دەستەبەر نەدەکرد. هێشتنەوەی یەمەن لە ناو ناوچەی کاریگەریی سیاسیی ئەیوبی پێویستی بە دانانی بەرپرسی زیاتر و کاری سەربازی هەبوو. مێژووی دواتری بنەماڵەکە لەوێ هی ئەو جێنشینانەشە، لە تەنیشت ئەو فەرماندەیەی لە 1174 ڕێگاکەی کردەوە. لێکۆڵینەوەی زانکۆی مووسڵ.
خوێندنەوەی هەڵمەتەکە لە ڕوانگەی یەمەنەوە
توێژینەوەکەی ئەلعەمری سەرنج بۆ کێشەیەکی تێڕوانین ڕادەکێشێت: تۆمارە مێژووییە گشتییەکان کە لە دەوری کاروباری میسر و سووریا نووسراون، زۆرجار ناردنی هەڵمەتێک تۆمار دەکەن بەبێ ئەوەی بە وردییەکی هاوشێوە بەدواداچوون بۆ ڕووداوە ناوخۆییەکان بکەن. گێڕانەوە یەمەنییەکان ڕێگە بە لێکۆڵینەوەیەکی تەواوتر دەدەن لەوەی دوای گەیشتنی سوپاکە چی ڕووی دا. ئەمە هۆکارێکی کردارییە بۆ ئەوەی توران شا تەنها لە ڕێگەی ژیاننامەی سەلاحەدینەوە نەخوێنینەوە. نابێت ئەزموونی ناوچەیەکی داگیرکراو لە پشت ژیانی سیاسیی ئەو حوکمڕانەدا ون بێت کە فەرمانی داگیرکردنەکەی دا. لێکۆڵینەوەکەی ئەلعەمری.
سەرچاوەیەکی گرنگ تۆمارە مێژووییەکەی ئیبن حاتمە، کە جی. ڕێکس سمیس بە ناونیشانی The Ayyubids and Early Rasulids in the Yemen («ئەیوبییەکان و ڕەسوولییە سەرەتاییەکان لە یەمەن») بۆ چاپ ئامادەی کردووە. بڵاوکەرەوەکە وەسف دەکات کە داپۆشینی کتێبەکە لە داگیرکردنی یەمەن لەلایەن براکەی سەلاحەدینەوە تا ئەو ماوەیە درێژ دەبێتەوە کە ڕەسوولییەکان جێگەی دەسەڵاتدارە ئەیوبییەکانی خۆیان دەگرنەوە. مەوداکەی یارمەتیی ئەوە دەدات هەڵمەتی 1174 وەک سەرەتای مێژوویەکی ناوچەیی درێژتر ببینرێت. گرنگیی بەردەوامی توران شا لەو پەیوەندییەی نێوان فراوانبوونی بنەماڵەیەک و پێشکەوتنی سیاسیی دواتری یەمەندایە. تۆمارە مێژووییەکەی ئیبن حاتم.
خوێندنەوەی پەیوەندیدار
لە بنەماڵەی ئەیوبی و پێگەکەی لە مێژووی کورددا بکۆڵەوە.
تێبینیی دەستەی نووسەران: مێژووی کورد لە ئەیلوولی 2026 ئەم گێڕانەوە نوێ و پشتبەستوو بە سەرچاوەیەی ئامادە کرد بۆ جێگرتنەوەی بابەتێکی پێشووی بەردەستنەبوو. ئەمە کۆپییەکی دۆزراوەی دەقە پێشوەکە نییە.