ئەشڕەف موسا کوڕی مەنسور ئیبراهیم کۆتا میری ئەیوبی بوو کە حوکمی حیمسی، لە سووریای ئێستا، کرد. لە 1246 میرنشینەکەی بە میرات بۆ مایەوە و لە 1263 مرد، بەڵام ئەو بەروارانە پچڕانێکی گەورە دەشارنەوە: حوکمڕانێکی تری ئەیوبی حیمسی لێ سەندەوە و ئەو لە ماوەی هێرشی مەغۆلەکاندا دووبارە بەدەستی هێنایەوە. ژیانی سیاسییەکەی بە سێ جیهانی سیاسیدا تێپەڕی: میرنشینە ئەیوبییە ڕکابەرەکان، داگیرکاریی مەغۆل و دەوڵەتی سەرهەڵداوی مەملوک. هیرشلەر، ل.118 تێڕوانینی گشتی و سەرچاوەکانی ویکیپیدیا.
کام ئەشڕەف موسا؟
پێویستە ناوەکە بە پاشخانە تەواوەکەیەوە بخوێندرێتەوە. حوکمڕانی حیمس کوڕی مەنسور ئیبراهیم بوو. ئەو کەسێکی جیاواز بوو لە ئەشڕەف موسای پێشوو کە بە دیمەشقەوە پەیوەستە و لەو منداڵەش کە ئەشڕەف موسا ناوی بوو و لە میسر بوو بە سوڵتانێکی تەنها بە ناو. ئەمە زیاترە لە جیاکردنەوەی نازناوی هاوشێوە. لە گێڕانەوەکانی هەڵمەتی 1251دا، میری حیمس لەگەڵ سوپای سووریا دەر دەکەوێت، لە کاتێکدا سوڵتانە گەنجە میسرییەکە لە قاهیرە دەمێنێتەوە. تێکەڵکردنی ژیاننامەکانیان یەک کەس دەخاتە هەردوو لای ململانێکەوە. ئۆتەنکایا، ل.835–836 ژیاننامەی هاوناوەکە لە TDV.
ئەیوبییەکان لە بنەماڵەیەکی کوردەوە هاتبوون، بەڵام خاکەکانیان لە ڕێگەی سیستەمێکی سیاسیی فراوانتری سەدەکانی ناوەڕاستەوە بەڕێوە دەبران. ئار. ستیڤن هەمفریز هاوپەیمانییەکی بنەماڵەیی وەسف دەکات: میرەکان کۆنترۆڵی خاکی خۆیان دەکرد، لە کاتێکدا کاریگەریی حوکمڕانێکی پلەبەرزتر بە سەرچاوە سەربازییەکان و پەیوەندییەکانەوە بەستراو بوو. بۆیە ڕەچەڵەکی هاوبەش بەرژەوەندیی هاوبەشی دەستەبەر نەدەکرد. حیمس دەیتوانی سەر بە هەمان بنەماڵەی حەڵەب بێت و لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی لکاندن لەلایەن دراوسێکەیەوە ببێتەوە. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا.
میرات و ئەو کەسانەی لە پشت تەخت بوون
گەیشتنی حوکمڕانێک بە تەخت واتای ئەوە نەبوو کە بە تەنها حوکم دەکرد. کۆنڕاد هیرشلەر موخلیسەدین ئیبراهیم، ئەندامێکی بنەماڵەی بەنوو قەرناس، وەک وەزیر و ئەو نایبەی بەکردەوە لەبری ئەشڕەف حوکمی دەکرد دەناسێنێت. ژیانی پیشەیی پێشووی ئەو زیندانیکردن لە ژێر حوکمڕانێکی پێشووی حیمس، ئازادبوون لە ژێر مەنسور ئیبراهیم و بەرەوپێشچوون لە کارگێڕیی شارەکەی لەخۆ گرتبوو. ئەو زنجیرەیە شتێک ئاشکرا دەکات کە لیستێکی میرەکان لێی دەفەوتێت: بەڕێوەبردنی میرنشینێک بە بەرپرسە ئەزمووندارەکانیشەوە بەستراو بوو کە ژیانی پیشەییەکانیان دەیتوانی دوای گۆڕینی حوکمڕانیش بەردەوام بێت. هیرشلەر، ل.118.
بەڵگەکانی هیرشلەر هەروەها یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەوە دەدەن کە بۆچی دەبێت جێنشینیی حیمس وەک ڕووداوێکی دامەزراوەیی بخوێندرێتەوە، نەک تەنها میراتێکی بنەماڵەیی. کوڕی مەنسور نازناوەکەی وەرگرت، لە کاتێکدا کارگێڕێکی جێکەوتوو یارمەتیی بەکارهێنانی دەسەڵاتی دا. پەیوەندیی نێوان میرەکە و بەرپرسەکانی لە تەنیشت دانوستانەکانی لەگەڵ حوکمڕانە دراوسێکان گرنگ بوو. ئەمە ڕاستکردنەوەیەکی بەسوودە بۆ ئەو مێژووانەی هەر بڕیارێک بە کردەوەی سەربەخۆی یەک سەروەر وەسف دەکەن. هیرشلەر، ل.118.
لەدەستدانی حیمس لە 1248
ناسیر یوسفی حەڵەب بە زیانی حوکمڕانەکانی تری ئەیوبی دەسەڵاتی خۆی فراوان کرد. گرتنی حیمس لەلایەن ئەوەوە لە 1248، کە لە ژیاننامە زانستییەکەی جەنگیز تۆماردا بە بەڵگە تۆمار کراوە، ئەشڕەفی لە پۆستی باوکی لابرد. ئەشڕەف دواتر لەبری ئەوە حوکمی تەل بەشیر کرد. لەدەستدانی حیمس پێگەی وەک میر نەسڕییەوە، بەڵام ئەو سەرچاوە و خاکەی لەبەردەستیدا بوو گۆڕی. لێسەندنەوەی دەسەڵاتەکەی پاشخانێکی پێویستە بۆ گەڕانی دواتری بەدوای هاوپەیماندا دژی ناسیر. ژیاننامەی TDV تێڕوانینی گشتی و سەرچاوەکانی ویکیپیدیا.
جەنگ دژی حوکمڕانەکانی میسر
سەرەڕای ئەوە، ئەشڕەف بەشداریی هەڵمەتی ناسیر دژی میسر کرد. لە 1251، لە نێو ئەو میرە ئەیوبییانەدا بوو کە لە کورا لەگەڵ سوپای سووریا بوون، ئەو شوێنەی هێزەکانی ئەیبەک لە کۆتاییدا سەر کەوتن. لێکۆڵینەوەکەی ئۆتەنکایا ناوی ئەشڕەف لە نێو دیلەکانی دوای شکستەکەدا دەهێنێت. ئەم ڕووداوە نیشان دەدات چەند سەختە ئەو ماوەیە لە ڕێگەی بەرەی هەمیشەیی هاوڕێ و دوژمنەوە وەسف بکرێت: ئەو میرەی حیمسی گرتبوو دەیتوانی سەرکردایەتیی هاوپەیمانییەکیش بکات کە حوکمڕانە لابراوەکەی تێیدا خزمەتی دەکرد. ئۆتەنکایا، ل.835–836.
هاوپەیمانیی مەغۆل و گەڕاندنەوەی دەسەڵات
لەگەڵ گەشەکردنی هێزی مەغۆلەکان دەرفەتێکی جیاواز دەرکەوت. بایارسایخان داشتۆندۆگ تۆمار دەکات کە ئەشڕەف لە 1253–1254ەوە نامەگۆڕینەوەی لەگەڵیان بەردەوام کرد و بە هیوای گەڕاندنەوەی پۆستەکەی هانی دەستێوەردانی هولاکوی لە سووریا دا. لە ماوەی هێرشی 1260دا، هولاکو پێشوازیی لێ کرد و حیمسی بۆ گەڕاندەوە. هەروەها نازناوێکی فراوانتری دەسەڵاتی بەسەر سووریادا وەرگرت. ئەمانە پاداشت بوون لە چوارچێوەی ڕێکخستنێکی مەغۆلیدا، نەک دووبارە دروستکردنەوەی پاشایەتییەکی ئەیوبیی سەربەخۆ. داشتۆندۆگ، ل.136.
جیاوازیی نێوان نازناوێک و ئەو دەسەڵاتەی لە پشتیەتی لێرەدا بنەڕەتییە. گەڕاندنەوەی ئەشڕەف بە داگیرکەرێکی دەرەکییەوە بەستراو بوو کە سوپاکەی کۆنترۆڵی بارودۆخەکەی دەکرد. بۆیە هاوپەیمانییەکەی کاریگەریی گەورەی هەبوو، بەڵام نابێت وەک ئەوە وەسف بکرێت کە ئەو فەرماندەی هێرشی مەغۆلەکان بووبێت. پەیوەندییە بە بەڵگە تۆمارکراوەکە میرێکی ناوخۆیی بێبەشکراو لە دەسەڵات نیشان دەدات کە لە ڕێگەی پشتگیریی ئیمپراتۆرییەتەوە بەدوای گەڕاندنەوەی دەسەڵاتیدا دەگەڕێت. هەروەها نیشان دەدات هێرشەکە لە تەنیشت شەڕ و گەمارۆدان، دانوستانی لەگەڵ نوخبە ناوچەییەکانیش لەخۆ گرتووە. داشتۆندۆگ، ل.136.
حیمس لە ژێر دەسەڵاتی باڵای مەملوکدا
سەرکەوتنی مەملوکەکان لە عەین جالوت لە 1260 هاوسەنگییەکەی دووبارە گۆڕی. ئەشڕەف حیمسی لە ژێر دەسەڵاتی باڵای مەملوکدا هێشتەوە، لەبری ئەوەی وەک حوکمڕانێکی پشتگیریکراوی مەغۆل بەسەر سووریادا بەردەوام بێت. لە 1263 مرد و حیمس کەوتە ژێر کارگێڕیی ڕاستەوخۆی مەملوک. گێڕانەوە ژیاننامەییە باوەکە ئەم گواستنەوە کۆتاییە بە نەبوونی میراتگرێکەوە دەبەستێتەوە. وەسفکردنی وەک کۆتا میری ئەیوبیی حیمس ئاماژە بەو جێنشینییە ناوخۆییە دەکات؛ واتای ئەوە نییە کە هەموو لقێکی بنەماڵەکە لەگەڵ ئەودا کۆتایی هاتووە. تێڕوانینی گشتی و سەرچاوەکانی ویکیپیدیا ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا.
ژیانی سیاسییەکەی چی ئاشکرا دەکات
گرنگیی ئەشڕەف لەو بارودۆخە گۆڕاوەدایە کە تێیدا میرێک دەیتوانی پۆستەکەی بپارێزێت. دەسەڵاتی بەمیراتماو، بەرپرسە ئەزمووندارەکان، هاوپەیمانی لەگەڵ خزمەکان و ملکەچبوون بۆ هێزە بەهێزترەکان هەموویان گرنگ بوون. گەڕاندنەوەی دەسەڵاتەکەی بۆ ماوەیەکی کورت بنەماڵەیەکی ناوخۆیی پاراست، بەڵام ئەوە لە چوارچێوەی سیستەمە ئیمپراتۆرییە یەک‌لەدوای‌یەکەکاندا کرا. خوێندنەوەی ئەم گۆڕانانە پێکەوە گێڕانەوەیەکی وردتر لە کۆتایی حیمسی ئەیوبی دەدات، لەبری چیرۆکێکی سادەی سەربەخۆیی بێپچڕان یان ونبوونی لەناکاو.
خوێندنەوەی پەیوەندیدار
لە بنەماڵەی ئەیوبی و پێگەکەی لە مێژووی کورددا بکۆڵەوە.
تێبینیی دەستەی نووسەران: مێژووی کورد لە ئەیلوولی 2026 ئەم گێڕانەوە نوێ و پشتبەستوو بە سەرچاوەیەی ئامادە کرد بۆ جێگرتنەوەی بابەتێکی پێشووی بەردەستنەبوو. ئەمە کۆپییەکی دۆزراوەی دەقە پێشوەکە نییە.