ئیمپراتۆریای ئەیووبی: بنەماڵە کوردییەکەی سەلاحەدین و گەورەترین دەوڵەتی کوردی لە مێژوودا (1171–1341)

پێشەکی

ئیمپراتۆریای ئەیووبی گەورەترین و بەهێزترین و کاریگەرترین دەوڵەتی کوردی بوو لە مێژوودا. سەلاحەدین، سەلاحەدین یووسف کوڕی ئەیووب، لە ساڵی 1171 دامەزراندی. ئەو بنەماڵەیەی لە قاهیرە دامەزراند، میسر و سووریا و جەزیرە و حیجاز و یەمەنی لە ژێر یەک بنەماڵەی کوردی موسڵمانی سوننەدا یەک خست، لە ساڵی 1187 خاچپەرەستانی لە قودس دەرکرد، شکست بە سێ هێرشی یەک لە دوای یەکی مەسیحی بۆ سەر خاکی پیرۆز هێنا و سەرکردایەتیی سەدەیەک و نیو دەستکەوتی تەلارسازی و زانستی و سیاسیی کرد کە شێوەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستیان دیاری کرد. لە لوتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی سەلاحەدین و براکەی ئەلعادل، قلمڕەوی ئەیووبی لە تونسەوە تا کەنداوی فارس و لە بەرزاییەکانی ئەنادۆڵەوە تا کەناری ئۆقیانووسی هیندی لە یەمەن درێژ بووەوە.

بەڵام ئەیووبییەکان کورد بوون. نەجمەدین ئەیووب، باوکی سەلاحەدین، و ئەسەدەدین شێرکۆ، مامی، لە دوین لەدایک بوون؛ هەمان شارە ئەرمەنییەکەی کوردە شەدادییەکان دوو سەدە پێشتر حوکمیان کردبوو. لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانیدا لەدایک بوون. بنەماڵەی ئەیووبی لە ڕێگەی خزمەتکردنی سەرکردە جەنگاوەرە تورکمانە زەنگییەکانی مووسڵ و حەلەبەوە هەڵکشا، بەڵام بەپێی ناساندنی خۆیان و شایەتیی یەکدەنگی تۆمارنووسە مێژووییە عەرەبی و فارسی و فڕەنگییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، هەر بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد مانەوە. سەلاحەدین بەناوبانگترین کورد بوو لە مێژووی جیهاندا. ئەو ئیمپراتۆریایەی دامەزراند لوتکەی دەستکەوتی سیاسیی کورد بوو لە جیهانی ئیسلامیدا.

ئەمە چیرۆکی ئەو ئیمپراتۆریایەیە؛ ڕەچەڵەکەکەی لە خاکە هۆزییە هەزبانییەکانی قەفقاز، چەسپاندنی لە سەردەمی سەلاحەدین، سەردەمە زێڕینەکەی لە سەردەمی ئەلعادل و ئەلكامل، لقە ناوچەییە زۆرەکانی لە دیمەشق و حەلەب و حیمس و حەما و جەزیرە و یەمەن و ئاوا بوونە درێژەکەی کە تەنها کاتێک کۆتایی هات دوا والیی ئەیووبی لە ساڵی 1341 لە دەسەڵات کەوت. لە ماوەی زیاتر لە 170 ساڵدا، بنەماڵەی ئەیووبی ئەوەی کرد کە هیچ قەوارەیەکی سیاسیی دیکەی کوردی پێش ئەو یان دوای ئەو نەیکردووە: ئیمپراتۆریایەکی ئیسلامیی بە گرنگیی جیهانی بنیاتی نا و حوکمی کرد.

ڕەچەڵەک: بنەماڵەی ئەیووبی لە دوینەوە بۆ تکریت

بنەماڵەی ئەیووبی لە قەفقازەوە هاتبوو. باوباپیرەکەی بنەماڵەکە کە ناوەکەیان لەوەوە هاتووە، ئەیووب، بە ناوی تەواوی نەجمەدین ئەیووب کوڕی شادی، لە نزیکەی ساڵی 1100 لە شاری دوین لەدایک بوو؛ پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکە کە لە ساڵی 951 بنکەی محەمەد کوڕی شەداد بوو، دامەزرێنەری بنەماڵەی شەدادیی کورد. شادی کوڕی مەروان، باوکی، لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانی هاتبوو؛ هەمان کۆمەڵە هۆزییەکەی میرە شەدادییەکانی قەفقازی لێ سەریان هەڵدا. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکە بە بەردەوامی لە تۆمارە مێژووییە عەرەبییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا پشتڕاست کراوەتەوە، ئیبن خەلیکان و ئیبن ئەلئەثیر و ئەبوو شامە، هەروەها لە نووسینەکانی تۆمارنووسە مێژووییە فڕەنگییە هاوسەردەمەکان و لە توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکاندا. هیچ گومانێکی جددیی مێژوویی نییە کە ئەیووبییەکان کورد بوون.

بنەماڵەکە لە دەیەی 1130ەکاندا لە دوینەوە بەرەو باشوور کۆچی کرد، بەهۆی ئەو دەرفەتانەی بۆ پیاوە سەربازییە کوردەکان هەبوو لە خزمەتی هێزە تورکمانە هەڵکشاوەکانی جەزیرە و عێراقدا. ئەیووب و براکەی ئەسەدەدین شێرکۆ، «شێری باوەڕ» کە بە کورتەباڵایی و توندوتیژی و یەکچاوێتی بەناوبانگ بوو، چوونە خزمەتی سەلجوقی و سەرئەنجام والییەتی تکریتیان پێ بەخشرا؛ شارێکی ستراتیژیی سەر دیجلە کە کۆنترۆڵی پەڕینەوەی ڕووبارەکەی دەکرد لە نێوان مووسڵ و بەغدادا. لە تکریت، لە نزیکەی ساڵی 1137 یان 1138، سەلاحەدین، سەلاحەدین یووسف، لەدایک بوو. لە ماوەی چەند ساڵێکدا بنەماڵەکە تکریتی لەدەست دا، دوای ئەوەی شێرکۆ پیاوێکی کوشت بۆ بەرگری لە شەرەفی ژنێک و هەردوو براکە دەرکران، و چوونە خزمەتی زەنگیی مەزن؛ ئەتابەگە تورکمانەکەی مووسڵ کە دەبوو بە یەکەم ڕکابەری مەزنی موسڵمانی دەوڵەتە خاچپەرەستەکان.

لەو کاتەوە بنەماڵەی ئەیووبی لەگەڵ زەنگییەکان هەڵکشا. نەجمەدین ئەیووب لە سەردەمی زەنگیدا بوو بە والیی بەعلەبەک و دواتر لە سەردەمی کوڕەکەی زەنگی، نوورەدین، بوو بە والیی دیمەشق. شێرکۆ بوو بە یەکێک لە متمانەپێکراوترین فەرماندە سەربازییەکانی نوورەدین. بنەماڵەی ئەیووبی، کە لە ڕەچەڵەکی هۆزیدا کورد و لە ئاییندا سوننە و لە کولتووری ئیداریدا عەرەبی بوو، لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیکی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕادەهێنرا. کاتی ئەوان لە میسر هات.

شێرکۆ لە میسر: داگیرکردنی خەلافەتی فاطمی (1163–1169)

لە دەیەی 1160ەکاندا، خەلافەتی فاطمیی میسر، ڕکابەرە شیعەکەی خەلافەتی عەباسیی سوننەی بەغدا، لە هەڵوەشاندنەوەی کۆتاییدا بوو. وەزیرە ڕکابەرەکان بۆ دەسەڵات شەڕیان دەکرد؛ پاشایەتیی خاچپەرەستی قودس لە سەردەمی ئەمالریک Iدا بە دووبارە هێرشی دەکردە سەر دەلتای نیل؛ نوورەدینی حەلەب سوور بوو میسر نەکەوێتە دەست خاچپەرەستان یان ڕکابەرێکی شیعەی بەهێزبوو. سێ جار لە نێوان ساڵانی 1164 و 1169دا، نوورەدین سوپای ڕەوانەی میسر کرد لە ژێر فەرماندەییی شێرکۆدا، لەگەڵ سەلاحەدین، برازای گەنجی، وەک یەکێک لە جێگرەکانی.

هەڵمەتی سێیەم سەرکەوت. لە کانوونی دووەمی 1169 شێرکۆ چووە قاهیرە و وەک وەزیری ئەلعادید، خەلیفەی فاطمی، دانرا. تەنها دوو مانگ دواتر بەهۆی زۆرخۆرییەوە مرد و خەلیفەی فاطمی، کە بەدوای ئەفسەرێکی گەنج و کەمتەجرووبەی کورددا دەگەڕا بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی بکات، سەلاحەدین، برازای شێرکۆی، وەک وەزیری نوێ دانا. هەڵبژاردنەکە دەبوو مێژووی جیهانی ئیسلامی بگۆڕێت.

سەرهەڵدانی سەلاحەدین: لە وەزیرەوە بۆ سوڵتان (1169–1174)

سەلاحەدین سی و یەک ساڵە بوو کاتێک لە ئاداری 1169 پۆستی وەزیری میسری وەرگرت. لە ماوەی پێنج ساڵدا خەلافەتی فاطمیی هەڵوەشاندەوە، بە ناوی نوورەدینەوە خۆی بە سوڵتانی میسر ڕاگەیاند، لە ژێر ئاڵای بنەماڵەی خۆیدا بنەماڵەیەکی نوێی فەرمانڕەوای دامەزراند و دەستی بە چەسپاندنی کۆنترۆڵی سووریا کرد کە دەیکرد بە فەرمانڕەوا موسڵمانە باڵادەستەکەی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست.

گۆڕانەکە لە ناوخۆوە دەستی پێ کرد. سەلاحەدین سوپای میسری ڕێک خستەوە، لەبری کارگێڕە شیعە فاطمییەکان بەرپرسە سوننەکانی دانا کە بە کەسی خۆی وەفادار بوون و زەمینەی شۆڕشێکی ئایینیی ئامادە کرد. لە ئەیلوولی 1171، کاتێک ئەلعادید، دوا خەلیفەی فاطمی، تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بوو، سەلاحەدین فەرمانی دا نوێژە گشتییەکانی هەینی لە قاهیرە بە ناوی خەلیفەی سوننەی عەباسی لە بەغداوە بکرێن، لەبری ئیمامە شیعە فاطمییەکە کە لە سەرەمەرگدا بوو. ئەلعادید چەند ڕۆژ دواتر مرد. خەلافەتی فاطمی، دوو سەد و شەست و دوو ساڵ فەرمانڕەواییی شیعە بەسەر میسردا، لەگەڵ ئەودا کۆتایی هات. میسر جارێکی دیکە بووە سوننە. سەلاحەدین داڕێژەری ئەو گۆڕانە بوو.

لە ساڵی 1174 نوورەدین لە دیمەشق مرد و میراتگرێکی یازدە ساڵەی بەجێ هێشت. سەلاحەدین بە خێرایی جووڵایەوە. ڕەوانەی سووریا بوو، لە هەمان ساڵدا دیمەشقی گرت و لە دەیەی دواتردا خاکە زەنگییەکانی یەک لە دوای یەک ملکەچ کرد؛ حیمس و حەما و بەعلەبەک و حەلەب، کە لە ساڵی 1183 گیرا، و سەرئەنجام زۆربەی جەزیرە و دیاربەکر. لەگەڵ عیسمەتەدین خاتون، بێوەژنی نوورەدین، هاوسەرگیریی کرد بۆ ڕەواییبەخشین بە دەستگرتنی بەسەر میراتی زەنگیدا. تا ناوەڕاستی دەیەی 1180ەکان سەلاحەدین خاوەنی ئیمپراتۆریایەک بوو کە لە قاهیرەوە تا مووسڵ و لە دەریای ناوەڕاستەوە تا حیجاز درێژ بووەوە. ڕێگا کرابووەوە بۆ ئەو هەڵمەتەی ناوبانگی مێژووییی ئەوی دیاری دەکرد: گرتنەوەی قودس.

حەتین و قودس: گرتنەوە (1187)

لە 4ی تەممووزی 1187 سوپای سەلاحەدین ڕووبەڕووی سوپای گای دە لوزینیان، پاشای قودس، بووەوە لە دوو گردەکەی ناسراو بە شاخەکانی حەتین لە جەلیل. سوپای خاچپەرەستان، ڕەنگە 20,000 پیاو کە زۆربەی هێزی سەربازیی پاشایەتیی قودسی لەخۆ دەگرت، بە فێڵ ڕاکێشرابووە تەختایییەکی بێئاو لە ژێر خۆری تەممووزی جەلیلدا و لە ناو بردرا. گای گیرا. سوارە چەکدارە تەمپلەر و هۆسپیتاڵەرەکان کە لە شەڕەکە ڕزگاریان بووبوو، ئێعدام کران. خاچی ڕاستەقینە، پیرۆزترین یادگاریی پاشایەتیی خاچپەرەست، گیرا. پایەی سەربازیی دەوڵەتە خاچپەرەستەکان لە دواینیوەڕۆیەکی تاکدا شکا.

لە هەفتەکانی دواتردا سوپای سەلاحەدین سەرانسەری خاکی پیرۆزی بڕی و عەکا و سەیدا و بەیرووت و یافا و عەسقەلان و تۆرۆن و سەرئەنجام، لە 2ی تشرینی یەکەمی 1187، خودی قودسی گرت. هەشتا و هەشت ساڵ دوای ئەوەی هەڵمەتی یەکەمی خاچپەرەستان لە ساڵی 1099 دانیشتووانە موسڵمانەکانی قودسی کۆمەڵکوژ کرد، شارە پیرۆزەکە گەڕایەوە ژێر فەرمانڕەواییی موسڵمان. هەڵسوکەوتی سەلاحەدین لەگەڵ دانیشتووانە مەسیحییەکان بە بەزەیی بەناوبانگ بوو: ئەوانەی دەیانتوانی فیدیە بدەن، ڕێگەیان پێ درا لەگەڵ موڵک و ماڵەکانیان بڕۆن؛ ئەوانەی نەیاندەتوانی، بە تێچووی کەسیی خۆی ڕێگای سەلامەتی پێ بەخشرا. کلیسای گۆڕی پیرۆز پارێزرا. ڕێگە درا سەردانی پیرۆزی مەسیحی بەردەوام بێت. جیاوازییەکە لەگەڵ خوێنڕشتنی هەڵمەتی یەکەمی خاچپەرەستان لە ساڵی 1099 بە ئەنقەست بوو و بوو بە یەکێک لە ڕاستییە دیاریکەرەکانی مێژووی دەریای ناوەڕاست لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرەستان کە پاشاکانی ئینگلتەرا، ڕیچاردی شێردڵ، و فەڕەنسا، فیلیپ II، و ئیمپراتۆریای ڕۆمیی پیرۆز، فریدریک باربارۆسا، لە وەڵامدا دەستیان پێ کرد، هەندێک لە کەنارەکەی گرتەوە؛ لە هەموو گرنگتر عەکا لە ساڵی 1191. بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لە گرتنەوەی قودس. پەیمانی ڕەملە لە ئەیلوولی 1192 دەسەڵاتی سەلاحەدینی بەسەر شارە پیرۆزەکەدا چەسپاند و کۆتایی بە هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرەستان هێنا. سەلاحەدین شەش مانگ دواتر، لە 4ی ئاداری 1193، لە دیمەشق مرد، ماندوو بە بیست ساڵ شەڕ. لە گۆڕخانەیەکدا نێژرا لە تەنیشت مزگەوتی ئەمەوی، کە گۆڕەکەی هێشتا تا ئەمڕۆ لەوێیە.

کوڕەکانی سەلاحەدین: دابەشبوون و شەڕی ناوخۆ و بنیادنەوە (1193–1200)

سەلاحەدین پێش مەرگی ئیمپراتۆریاکەی لە نێوان کوڕەکانیدا دابەش کردبوو؛ بڕیارێکی چارەنووسساز لە چوارچێوەی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە دابەشکردن تێیدا نزیکەی هەمیشە دەبوو بە هۆی شەڕی ناوخۆ. ئەفزەڵ، گەورەترینیان، دیمەشق و پۆستی باڵای وەرگرت. ئەلعەزیز عوسمان میسری وەرگرت. ئەززاهیر غازی حەلەبی وەرگرت. میرنشینە بچووکترەکان دران بە کوڕ و براکانی دیکە. لە ماوەی ساڵێک دوای مەرگی سەلاحەدین، براکان شەڕیان لەگەڵ یەکتر دەکرد.

قەیرانەکە بە هەڵکشانی برا بچووکە زۆر لێهاتووترەکەی سەلاحەدین چارەسەر کرا، ئەلعادل I، کە خاچپەرەستان بە سەفادین دەیانناسی. ئەلعادل بۆ سی ساڵ جێگری سەرەکیی سەلاحەدین بوو و لە سەرانسەری خاکە ئەیووبییەکاندا ڕێزی زۆری هەبوو. بە تێکەڵەیەک لە لێهاتووییی سەربازی و ئارامگرتنی سیاسی و دیپلۆماسیی بنەماڵەیی، ئەلعادل بە هێواشی کوڕە ناکۆکەکانی سەلاحەدینی ملکەچ کرد و ئیمپراتۆریاکەی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەک خستەوە. تا ساڵی 1200 ئەو سوڵتانە بێڕکابەرەکە بوو، لە قاهیرە و دیمەشقەوە حوکمی خاکێکی دەکرد کە لانیکەم هێندەی خاکی سەلاحەدین فراوان بوو. کەسایەتیی سیت ئەلشام، خوشکە گەورەکەی سەلاحەدین و ئەلعادل و پشتیوانێکی سەرەکیی دامەزراوە ئایینییەکان لە دیمەشق، سروشتە بەهێزەکەی تۆڕی بنەماڵەییی دەوڵەتی سەرەتاییی ئەیووبی بەرجەستە دەکات.

ئەلعادل و ئەلكامل: لوتکەی ئەیووبی (1200–1238)

فەرمانڕەواییەکانی ئەلعادل (1200–1218) و کوڕەکەی ئەلكامل (1218–1238) نوێنەرایەتیی لوتکەی سیاسی و کولتووریی ئیمپراتۆریای ئەیووبی دەکەن. پێکەوە بۆ نزیکەی چل ساڵ فەرمانڕەوایییان کرد، سەرکردایەتیی گەورەترین فراوانیی خاکی ئیمپراتۆریاکەیان کرد، شکست بە هێرشە یەک لە دوای یەکەکانی خاچپەرەستان هێنا و قاهیرە و دیمەشقیان کرد بە شارە پێشەنگەکانی جیهانی موسڵمانی سوننە.

ئەلعادل دەسەڵاتی چەسپاند. دەسەڵاتی ناوەندگەرای بەسەر بنەماڵەی ئەیووبیدا گەڕاندەوە، تۆڕێکی میرنشینە ناوچەییەکانی ڕێک خست کە کوڕەکانی و کوڕەکانی برا یان خوشکەکانی حوکمیان دەکرد؛ دیمەشق لە سەردەمی ئەلموعەزەم عیسادا، جەزیرە لە سەردەمی ئەلوەحەد ئەیووبدا و مەیافارقین لە سەردەمی ئەلموزەفەر غازیدا، و بنەما دامەزراوەییەکانی فەرمانڕەواییی درێژخایەنی ئەیووبیی بەهێز کرد. لە ساڵی 1218 لە کاتی گەمارۆی دمیاتدا بە دەستی هەڵمەتی پێنجەمی خاچپەرەستان مرد و تەختەکەی بۆ کوڕەکەی، ئەلكامل، بەجێ هێشت.

فەرمانڕەواییی بیست ساڵەکەی ئەلكامل شاهکارێکی دەوڵەتداریی ئەیووبی بوو. لە ساڵی 1221 لە دمیات شکست بە هەڵمەتی پێنجەمی خاچپەرەستان هێنا و شارە گیراوەکەی گرتەوە بە تێکەڵەیەک لە فشاری سەربازی و لافاوە یارمەتیدەرەکەی نیل. لە هەڕەشەیەکی مەزنی مەغۆلی لە سنووری ڕۆژهەڵاتیی خۆی ڕزگاری بوو، کاتێک سوپاکانی چەنگیزخان ئیمپراتۆریای خوارەزمییان وێران کرد. بەناوبانگترین کاری، دانوستاندن بۆ پەیمانی یافا بوو لەگەڵ فریدریک II، ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز، لە ساڵی 1229؛ ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسیی سەرسوڕهێنەر کە هەڵمەتی شەشەمی خاچپەرەستانی فریدریک تێیدا بە ئاشتی و بێ شەڕ قودسی گرتەوە لە بەرامبەر ئاشتەواییەکی دە ساڵەدا. گرتنەوەی قودس بە دەستی مەسیحییەکان لە ساڵی 1229 لەلایەن بەشەکانی جیهانی موسڵمانەوە بە توندی ڕەخنەی لێ گیرا، بەڵام هەژمارەکەی ئەلكامل، کە بوونێکی ئاشتییانەی فڕەنگی لە قودس لە هەڵمەتێکی خوێناویی دیکەی خاچپەرەستان باشترە، لە ڕووی ستراتیژییەوە دروست دەرچوو. قودس لە ساڵی 1244 بەبێ خوێنڕشتنی گەورە گەڕایەوە ژێر فەرمانڕەواییی موسڵمان.

پشتیوانیی کولتووریی ئەلكامل و براکانی قاهیرە و دیمەشقی گۆڕی. قەڵای قاهیرە کە سەلاحەدین دەستی پێ کردبوو، تەواو و فراوان کرا؛ مەدرەسە و نەخۆشخانە و خانەقای سۆفیی نوێ لە سەرانسەری ئیمپراتۆریاکەدا دروست کران؛ ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، تۆمارنووسە مەزنە مێژووییەکە، وەک بەرپرسێکی مەیافارقین خزمەتی کرد کە مێژووەکەی لەبارەی مەروانی و جەزیرە تۆمارەکانی مێژووی کوردی سەدەکانی ناوەڕاستی پاراست. زانایان، لە مەیمونیدس لە قاهیرەوە تا ئیبن جوبەیر لە دیمەشق، لە ژینگە فرەنەتەوەییە ئەیووبییەکەدا گەشەیان کرد.

ئەلساڵح ئەیووب و شۆڕشی مەملووکی (1240–1250)

مەرگی ئەلكامل لە ساڵی 1238 دەستی بە هەڵوەشاندنەوە درێژەکەی دەسەڵاتی ناوەندیی ئەیووبی کرد. دوای زنجیرەیەک فەرمانڕەواییی کورت کە ناکۆکییان لەسەر بوو، کوڕەکەی ئەلساڵح ئەیووب وەک فەرمانڕەوا باڵادەستە ئەیووبییەکە سەری هەڵدا. فەرمانڕەواییی ئەلساڵح (1240–1249) سەخت و کاریگەر بوو. لە بەرامبەر هەڕەشە بەردەوامەکانی خاچپەرەستان و سوپا پەنابەرە خوارەزمییەکان کە لە مەغۆلەکان هەڵدەهاتن، هێزێکی نوێی ناوەندیی سەربازیی پێک هێنا: مەملووکە بەحرییەکان؛ سەربازە کۆیلە تورکییە قپچاقەکان کە بنکەکەیان لە دوورگەی ڕەوزە بوو لە نیل و بە ڕاهێنان کران بە هێزێکی هەڵبژاردەی بێوێنە لە ڕووی کوالێتییەوە. مەملووکە بەحرییەکان لە ساڵی 1250 لە شەڕی مەنسورە شکست بە هەڵمەتی حەوتەمی خاچپەرەستانی لووی IXی فەڕەنسا دەهێنن؛ چەند هەفتەیەک دواتریش ئەلموعەزەم تورانشا، کوڕ و جێنشینی ئەلساڵح، لە فارەسکوور دەکوژن، دەسەڵات بۆ خۆیان دەگرن و کۆتایی بە سوڵتانەتی ئەیووبیی میسر دەهێنن.

کودەتای مەملووکیی ساڵی 1250 یەکێکە لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی مێژووی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. مەملووکە بەحرییەکان شەجەر ئەلدوڕ، بێوەژنی ئەلساڵح، وەک سوڵتانێکی تەنها بە ناو دانا؛ پاشان ئەیبەک، مێردە مەملووکەکەی؛ پاشان ئەیووبییەکی منداڵی دەسەڵاتبەناو، ئەڵئەشرەف موسا؛ سەرئەنجام لە ساڵی 1257 تەواو وازیان لە ڕواڵەتە ئەیووبییەکە هێنا. مەملووکە بەحرییەکان بۆ دوو سەدە و نیوی دواتر حوکمی میسر و سووریا دەکەن، لە ساڵی 1260 لە عەین جالوت شکست بە مەغۆلەکان دەهێنن، لە ساڵی 1291 دوا خاچپەرەستان دەردەکەن و دەبن بە هێزە موسڵمانە سوننە باڵادەستەکەی دەریای ناوەڕاست لە کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاستدا. سوڵتانێکی ئەیووبی دروستی کردبوون و ئەوانیش کۆتاییان بە سوڵتانەتی ئەیووبی هێنابوو.

لقە سوورییەکان: دیمەشق و حەلەب و حیمس و حەما

تەنانەت کاتێک میسر لە ساڵی 1250 کەوتە دەست مەملووکەکان، بنەماڵەی ئەیووبی لە ڕێگەی تۆڕێکی میرنشینە ناوچەییەکانەوە حوکمی سەرانسەری سووریا و جەزیرەی بەردەوام کرد؛ ئەمە بەرگەگرترین شێوەی ماوەی بنەماڵەکە بوو.

دیمەشق. لقی دیمەشق سەرەتا بە دەستی ئەلموعەزەم عیسا بوو (1218–1227)؛ بەرگریکەرە مەزنەکەی قودس و بونیاتنەری مەدرەسە و پشتیوانی کولتووری کە ژیاننامە جیاوازەکەی لە وتارە هاوتەریبەکەی ناسینی ئەلموعەزەم عیسادا تۆمار کراوە. دواتر بە دەستی کوڕەکەی ئەلنەسیر داود و چەندین داواکاری دیکەی تەختی ئەیووبی بوو. قۆناغە کۆتاییە ئاڵۆزەکەی بنەماڵەکە لە سووریا کەسایەتییەکانی وەک ئەلمەلک ئەلساڵح ئیسماعیلی لەخۆ دەگرت، کە فەرمانڕەواییەکەی کە ناکۆکیی لەسەر بوو پارچەپارچەبوونی بنەماڵەکەی دوای سەلاحەدینی ڕەنگ دەدایەوە. دوا ئەیووبیی مەزن کە بنکەکەی لە دیمەشق بوو، ئەلنەسیر یووسف بوو، کوڕی نەوەی سەلاحەدین، کە لە دەیەی 1240ەکانەوە تا مەرگی لە ساڵی 1260 حوکمی حەلەب و دیمەشقی دەکرد.

حەلەب. لقی حەلەب ئەززاهیر غازی، کوڕی سەلاحەدین، دامەزراندی و لە سەردەمی نەوەکانیدا بەردەوام بوو، لەوانە ئەلعەزیز محەمەد کوڕی غازی، تا ئەلنەسیر یووسف حەلەب و دیمەشقی لە ژێر یەک فەرمانڕەواییدا یەک خست. حەلەب لە سەردەمی ئەیووبییەکاندا ناوەندێکی سەرەکیی زانستی حەنەفی و شافعی بوو و قەڵا و مزگەوتە مەزنەکانی شارەکە بیناسازیی فراوانی ئەیووبییان تێدایە.

حیمس. لقی حیمس محەمەد کوڕی شێرکۆ، کوزینی سەلاحەدین، دامەزراندی و بە درێژاییی زنجیرە درێژەکەی نەوەکانی بەردەوام بوو، لەوانە ئەلمەنسور ئیبراهیم، نەوەیەکی شێرکۆ کە لە سەرەتای سەدەی سێزدەیەم حوکمی حیمسی دەکرد. ئەیووبییەکانی حیمس وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە مەملووکی تا سەدەی چواردەیەم مانەوە. وتارێکی تەواوکەری ژیاننامەی دامەزرێنەرەکە پارێزراوە بە ناوی محەمەد کوڕی شێرکۆ: دامەزرێنەری بنەماڵەی ئەیووبیی کوردی حیمس.

حەما. لقی حەما، کە ئەلموزەفەر I عومەر، کوڕی برا یان خوشکی سەلاحەدین، دامەزراندی و لە ئەلموزەفەر I عومەر: توندترین فەرماندەی سەلاحەدینیشدا ژیاننامەی هەیە، درێژخایەنترین میرنشینی ئەیووبی بوو. ئەیووبییەکانی حەما وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە مەملووکی بە درێژاییی سەدەی سێزدەیەم و تا سەدەی چواردەیەم حوکمیان کرد. لە ژێر سوڵتانەتی مەملووکیدا، ئەبوولفیدا (ئەبوولفێدا)ش لەوان بوو؛ میرە زانا ئەیووبییەکە، جوگرافیناس و مێژوونووس و سوڵتانی حەما لە ساڵانی 1310–1331، یەکێک لە بیرمەندە مەزنە ئیسلامییەکانی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست. بنەماڵەکە لە ساڵی 1341 کۆتایی هات بە دوورخستنەوەی ئەفزەڵ محەمەد، دوا والیی ئەیووبیی حەما. ململانێی مێژووییەکە بۆ دەسەڵات کە سروشتی لقی سەرەتاییی حەمای دیاری کرد، لە وتارەکەی لەبارەی ئەلمەنسور I محەمەددا تۆمار کراوە.

لقەکانی جەزیرە و دیاربەکر

لە جەزیرە و دیاربەکر، ناوچە سنوورییەکانی میزۆپۆتامیای سەروو و ئەنادۆڵ کە سەلاحەدین لە دەیەی 1180ەکاندا لە دەست زەنگییەکانی دەرکرد، بنەماڵەی ئەیووبی چەندین میرنشینی درێژخایەنی دامەزراند کە ناوەندەکانیان مەیافارقین بوو، سیلوانی ئەمڕۆ و پایتەختی پێشووی مەروانی، هەروەها حیسن کەیفا، حەسەنکێف، و ماردین و قەڵاکانی دەوروبەریان.

لقی مەیافارقین بە تایبەتی بەرچاو بوو. لە سەردەمی ئەلوەحەد ئەیووبدا دامەزرا، کوڕی ئەلعادل کە لە میراتی ئەلمەلک ئەلوەحەدیشدا ژیاننامەی هەیە، و لە سەردەمی ئەلموزەفەر غازیدا بەردەوام بوو. ئەیووبییەکانی مەیافارقین ڕاستەوخۆ حوکمی ناوچەی ناوەندیی بنەماڵەی مەروانیی کوردی پێشوویان دەکرد؛ بەمە بازنەیەکی مێژووییی سەرسوڕهێنەر تەواو بوو کە دوو بنەماڵەی فەرمانڕەوای کورد لە ماوەی دوو سەدەدا حوکمی هەمان پایتەختی میزۆپۆتامیای سەروویان کرد. کەسایەتیی ئەڵئەشرەف موسا نوێنەرایەتیی میرە ئەیووبییە جەزیرییەکە دەکات کە دواتر هەڵکشا و حوکمی دیمەشقی کرد؛ ئەمە جووڵانی ئەندامانی بنەماڵەکە لە نێوان میرنشینە ئەیووبییەکاندا نیشان دەدات.

کەسایەتییە ئەیووبییە دیارەکانی دیکەی پەراوێزەکانی جەزیرە و سووریا بریتین لە سەعدەدین ئەلحومەیدی، والییەکی بەعلەبەکی سەدەی سێزدەیەم؛ عیزەدین ئوسامە، کەسایەتییەکی ستراتیژیی ئەیووبی لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم؛ فەڕوخ شا، فەرماندە ئەیووبییەکە کە لە فەڕوخ شا: فەرماندەی متمانەپێکراوی سەلاحەدینیشدا هەیە، بەرگریکەری متمانەپێکراوی دیمەشقی سەلاحەدین؛ و ئەلعادل II، سوڵتانە میسرییەکەی فەرمانڕەواییی کورت کە لەدەستدانی دەسەڵاتەکەی بۆ براکەی ئەلساڵح ناسکیی جێنشینیی کۆتاییی ئەیووبی نیشان دەدات.

لقی یەمەنی و جێنشینیی ڕەسوولی

لە ساڵی 1182 سەلاحەدین براکەی توغتەکین کوڕی ئەیووبی ڕەوانە کرد، کە بە سەیف ئەلئیسلامیش ناوی دەبرا، بۆ ئەوەی یەمەن بخاتە ناو بازنەی دەسەڵاتی ئەیووبی. هەڵمەتەکانی توغتەکین زەبید و سەنعا و عەدەنیان گرت و یەمەنیان وەک باشووریترین لقی بنەماڵە کوردییەکە خستە ناو ئیمپراتۆریای ئەیووبی. سوڵتانەتی ئەیووبیی یەمەن لە ساڵی 1182 تا 1229 مایەوە، کاتێک بنەماڵە فەرمانڕەواکەی بە ئارامی گۆڕا بۆ بنەماڵەیەکی نوێی فەرمانڕەوا، ڕەسوولییەکان، لە ڕێگەی دانانی عومەر کوڕی ڕەسوول، فەرماندەیەکی ئەیووبی، وەک والیی ناوخۆیی. ڕەسوولییەکان تا ساڵی 1454 حوکمی یەمەنیان دەکرد و بۆ زیاتر لە دوو سەدە دوای کەوتنی قاهیرە بە دەست مەملووکەکان، بەشێکی بەرچاوی میراتی ئیداریی ئەیووبییان لە باشووری ڕۆژئاوای نیمچەدوورگەی عەرەبستان پاراست.

بنەماڵەی سەلاحەدین و تۆڕە کوردییەکە

لە دەرەوەی لقە فەرمییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوا، سەلاحەدین ئیمپراتۆریاکەی لە ڕێگەی تۆڕێکی پتەوی بنەماڵەیی و هۆزیی کوردییەوە بنیاتی نا. نەجمەدین ئەیووب، باوکی، کە لە میراتی نەجمەدین ئەیووبیشدا ژیاننامەی هەیە، ناوی خۆی بە بنەماڵەکە بەخشی. شێرکۆ، مامی، میسری پێ بەخشی. سیت ئەلشام، خوشکی، کە لە سیت ئەلشام: خاتوونی دەرباری ئەیووبیی کوردیشدا ژیاننامەی هەیە، پشتیوانێکی سەرەکیی ئایینی بوو لە دیمەشق. ئەلموزەفەر I عومەر، متمانەپێکراوترین کوڕی برا یان خوشکی، حەمای گرت. فەڕوخ شا، زاواکەی، بەرگریی لە سنووری دیمەشق کرد.

ناسنامەی کوردیی سەلاحەدین شتێک بوو کە بە ئەنقەست گەشەی پێ دەدا. سەربازی کوردی لە هاوپەیمانییە هۆزییەکانی هەزبانی و شازەنجان و حومەیدی و بەرزیکانی کۆ دەکردەوە؛ هەمان کۆمەڵە کوردییەکانی سەدەکانی پێشوو کە بنەماڵە فەرمانڕەواکانی حەسنەوەیی و مەروانی و شەدادی لێیانەوە سەریان هەڵدا. ڕێزی لە کەسایەتییە ئایینییە کوردەکان دەگرت؛ بەناوبانگترینیان پیاوە پیرۆزە ئێزدییەکە، شێخ مەند، بوو کە بەپێی ئەوەی ڕاگەیەنراوە سەلاحەدین دانی پێدا نابوو وەک میری کوردەکان. پەیوەندییە کوردییە کەسییەکانی ڕاگرت کە لە میسرەوە تا قەفقاز درێژ دەبوونەوە. سوپای ئەیووبی لە لوتکەی دەسەڵاتی ئەودا پێکهاتە کوردی و تورکی و عەرەبییەکانی لەخۆ دەگرت کە لە ژێر فەرماندەییی گشتیی کوردیدا ڕێک خرابوون.

ئەم ڕاستییە دژوازییە مێژووییەکەی ڕێڕەوی ژیانی سەلاحەدین نیشان دەدات: ئەو بنەماڵەیەی دامەزراند، سەرەڕای ناسنامە کوردییەکەی، لە کولتووری ئیداریدا تەواو عەرەبی بوو، لە زمانی تۆمارە مێژووییەکانی دەرباریدا عەرەبی بوو و لە چوارچێوە ئایینییەکەی پەرەی پێ دەدا عەرەبی بوو. ئیمپراتۆریای ئەیووبی بنەماڵەیەکی کورد بوو کە حوکمی جیهانێکی عەرەبیی دەکرد. کوردبوونی بنەماڵەکە کەسی و بنەماڵەیی و هۆزی بوو، لە پێکهاتەی فەرماندەییی سەربازی و سیاسەتی بنەماڵەییدا پارێزراو، لەبری شتێک کە بەسەر کولتوور یان دامەزراوەکانی ئیمپراتۆریاکەدا بسەپێنرێت.

کۆتایی لە سووریا: ئەلنەسیر یووسف و مەغۆلەکان (1250–1260)

دوای ئەوەی مەملووکەکان میسریان لە ساڵی 1250 گرت، خاکە سوورییە ئەیووبییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەلنەسیر یووسفدا یەک خران؛ کوڕی نەوەی سەلاحەدین کە لە حەلەب و دواتر لە دیمەشقەوە حوکمی دەکرد. ئەلنەسیر یووسف هەوڵی دا سەرکردایەتیی هاوپەیمانییەکی میرە سوورییەکان بکات دژ بە مەملووکەکان، بەڵام پێگە سیاسییەکەی لاواز بوو و خاکەکەی لە نێوان دوو هەڕەشەی زۆر گەورەی دەرەکیدا گیرابوو: مەملووکەکان لە باشوور و مەغۆلەکان لە ڕۆژهەڵات.

ڕەشەبای مەغۆلی لە ساڵانی 1259–1260 هەڵیکرد. هۆلاکوخان، نەوەی چەنگیزخان و برای قوبلایخان، سەرکردایەتیی سوپای ڕۆژئاواییی ئیلخانییە مەغۆلییەکانی کرد بە ناو ئێران و عێراقدا. بەغدا لە شوباتی 1258 کەوت و خەلافەتی عەباسی کۆتایی پێ هات. حەلەب لە کانوونی دووەمی 1260 کەوت. دیمەشق لە ئاداری 1260 کەوت. ئەلنەسیر یووسف بە کەسی خۆی خۆی ڕادەستی هۆلاکو کرد و سەرئەنجام لە ساڵی 1260 بە دەستی مەغۆلەکان ئێعدام کرا. سوڵتانەتی ئەیووبیی سووریا، کە پێشتر تەنها سایەیەکی دۆخی پێشووی خۆی بوو، کۆتایی پێ هات.

پێشڕەوی مەغۆلی تەنها بە دەستی مەملووکەکان وەستێنرا. لە شەڕی عەین جالوت لە جەلیل، لە 3ی ئەیلوولی 1260، سوپای مەملووکیی بەحری لە ژێر سەرکردایەتیی سوڵتان قوتوز و فەرماندەکەی بەیبەرسدا شکست بە هێزی هەڵمەتی مەغۆلی هێنا و بۆ ئەوبەری فورات پاشی خستەوە. مەملووکەکان حەلەب و دیمەشقیان لە مەغۆلە پاشەکشەکەرەکان گرت و هەرگیز بەرییان نەدا. سووریا بوو بە خاکی مەملووکی. ڕۆڵی بنەماڵەی ئەیووبی لە شام لە کرداردا کۆتایی هاتبوو، جگە لە میرنشینە بچووکەکانی حەما و حیمس کە لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای مەملووکیدا مانەوە.

ئاوا بوونی حەما: ئەبوولفیدا و دوا ئەیووبی (1260–1341)

میرنشینی ئەیووبیی حەما لە هەموو ئەوانی دیکە زیاتر مایەوە. لە ماوەی سێ نەوەی فەرمانڕەواییی باڵای مەملووکیدا، حەما هەر میرنشینێکی ئەیووبیی خۆبەڕێوەبەر مایەوە بە فەرمانڕەواییی ئەندامە یەک لە دوای یەکەکانی بنەماڵەکە. دیارترین ئەیووبیی کۆتاییی حەما ئەبوولفیدا — ئەبوولفێدا بوو (1273–1331)، سوڵتانی حەما لە ساڵی 1310 تا مەرگی.

ئەبوولفیدا یەکێک بوو لە زانا مەزنە ئیسلامییەکانی کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست. تەقویم ئەلبولدانەکەی، «وێنەیەکی گشتیی وڵاتەکان»، بەرهەمێکی گشتگیری جوگرافی بوو کە نەخشەی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستی لە ئیسپانیاوە تا هیندستان کێشا، بە سوودوەرگرتن لە سەرچاوە یۆنانی و عەرەبی و فارسییەکان. موختەسەر فی ئەخبار ئەلبەشەرەکەی، «مێژووی کورتی مرۆڤایەتی»، تۆمارێکی گشتیی مێژوو بوو کە بوو بە بەرهەمێکی بنەڕەتی بۆ مێژوونووسە مەملووکی و عوسمانییەکانی دواتر. ڕێڕەوی ژیانی وەک میرێکی زانا، سوڵتان و سەرباز و مێژوونووس، نوێنەرایەتیی گەشە کولتوورییەکەی نەریتی کۆتاییی ئەیووبی دەکات لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای مەملووکیدا.

ئەبوولفیدا لە ساڵی 1331 مرد. دە ساڵ دواتر، لە ساڵی 1341، جێنشینەکەی ئەفزەڵ محەمەد لە دەسەڵات لا برا و میرنشینی ئەیووبیی حەما ڕاستەوخۆ خرایە ناو سوڵتانەتی مەملووکییەوە. بنەماڵەی ئەیووبی، کە باوکی سەلاحەدین دامەزراندی، خودی سەلاحەدین بەرزی کردەوە بۆ ئاستی ئیمپراتۆریا و بۆ 170 ساڵ لە نیو دەزینە لقەکەیدا ڕاگیرا، سەرئەنجام بە کەوتنی حەما کۆتایی هات. ماوەی تەواو لە هەڵکشانی نەجمەدین ئەیووب لە تکریت لە نزیکەی 1130 تا دوورخستنەوەی ئەفزەڵ محەمەد لە حەما لە ساڵی 1341، زیاتر لە دوو سەدە لە مێژووی بنەماڵەی ئەیووبی دەگرێتەوە.

میراتی کولتووری: تەلارسازی و زانست و گەڕاندنەوەی سوننە

میراتی کولتووریی ئەیووبی لە قووڵترین و بەردەوامترین میراتەکانی هەر بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستە.

تەلارسازی. قەڵای قاهیرە کە سەلاحەدین لە ساڵی 1176 دامەزراندی، هێشتا یەکێکە لە شوێنەوارە هێماییەکانی قاهیرەی سەدەکانی ناوەڕاست و شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە. دیوارەکانی دیمەشق و قەڵای حەلەب و مزگەوت و مەدرەسەکانی حەما و حیمس و قەڵابەندییە مەزنەکانی سنووری سووریا و خاچپەرەستان، کراک دە شڤالیێ و قەڵاکانی دیکە کە ئەیووبییەکان گەمارۆیان دەدان یان ڕایان دەگرتن، هەموویان بەشێکن لە میراتی بیناسازیی بنەماڵەکە. دیوارەکانی مەیافارقین کە پێشتر نەسرەدەولەی مەروانی قەڵابەندی کردبوون و لە سەردەمی والییە ئەیووبییەکاندا نۆژەن کرانەوە، میراتە چینبەچینەکەی تەلارسازیی کوردی میزۆپۆتامیای سەروو نیشان دەدەن.

زانست. سەردەمی ئەیووبی سەردەمێکی زێڕینی زانستی سوننە بوو. بنەماڵەکە لە سەرانسەری میسر و سووریا مەدرەسەی دامەزراند، بە یەکسانی پشتیوانیی لە چوار مەزهەبە سەرەکییەکەی فقهی سوننە کرد و پشتیوانیی لە فەیلەسوف و پزیشک و مێژوونووسانی هەموو پاشخانە مەزهەبییەکان کرد. مەیمونیدس، زانا جوولەکەکە، لە قاهیرە وەک پزیشکی کەسیی ئەفزەڵ خزمەتی کرد. ئیبن جوبەیر، گەشتیارە ئەندەلووسییەکە، بە ناو خاکە ئەیووبییەکاندا گەڕا و لە ڕیحلەکەیدا گێڕانەوەیەکی ستایشکەری تۆمار کرد. ئیبن ئەلئەثیر، مێژوونووسی مووسڵ، بەشێک لە تۆمارە مەزنە مێژووییەکەی لە ژێر پشتیوانیی ئەیووبیدا نووسی. ئەبوولفیدا هەم جوگرافیاکەی و هەم مێژووە جیهانییەکەی لە دەرباری ئەیووبیی حەما نووسی.

گەڕاندنەوەی سوننە. کاریگەرترین دەستکەوتی ئایینیی ئەیووبی گەڕاندنەوەی ئیسلامی سوننە بوو بۆ میسر دوای 262 ساڵ فەرمانڕەواییی شیعەی فاطمی. هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی فاطمی بە دەستی سەلاحەدین لە ساڵی 1171، لەگەڵ پشتیوانیی دامەزراوەییی بە ئەنقەستی لە فقه و پەروەردە و ڕێوڕەسمەکانی سوننە، بە بنەڕەتی جوگرافیای ئایینیی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستی داڕشتەوە. لەو کاتەوە بۆ هەشت سەدە و نیو میسر بە زۆرینە سوننە ماوەتەوە.

کارلێک لەگەڵ خاچپەرەستان. ڕووبەڕووبوونەوەی بنەماڵەی ئەیووبی لەگەڵ دەوڵەتە خاچپەرەستەکان ئەو چوارچێوەیەیە کە سەلاحەدین تێیدا چووەتە ناو یادەوەریی مێژووییی ڕۆژئاوا. لە کۆمیدیای خواوەندیی دانتەوە، کە سەلاحەدین تێیدا لە لیمبۆ وەک بتپەرستێکی چاک دەردەکەوێت، تا تەلیسمەنی واڵتەر سکۆت، لە ناتانی دانای لێسینگ تا هۆڵیوودی هاوچەرخ، کەسایەتیی سەلاحەدین بووەتە یەکێک لە ناسراوترین فەرمانڕەوا ناڕۆژئاواییەکان لە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی ئەدەبی ڕۆژئاوادا. ئەوەی ئەم کەسایەتییە مەزنەی بەریەککەوتنی ئیسلام و مەسیحیەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کورد بوو، و ڕەچەڵەکە هۆزییەکەی بنەماڵەکەی لە هەمان بنەچەی هەزبانیی کوردی میرە شەدادییە هاوسەردەمەکانی ئانیدا بوو، یەکێکە لە ڕاستییە ناوەندییەکانی ناسنامەی مێژووییی کورد.

جێگە لە مێژووی کورددا

ئیمپراتۆریای ئەیووبی گەورەترین و درێژخایەنترین و کاریگەرترین دەوڵەتی کوردییە لە مێژوودا. هیچ قەوارەیەکی سیاسیی دیکەی کوردی، پێش ئەو یان دوای ئەو، نزیک نەبووەتەوە لە فراوانیی خاکەکەی یان گرنگیی سیاسییەکەی یان کاریگەریی کولتوورییەکەی. دەسەڵاتی بنەماڵەکە بەسەر میسر و سووریا و جەزیرە و حیجاز و یەمەندا، کە بۆ 170 ساڵ لە نیو دەزینە لقی ناوچەییدا ڕاگیرا، هەر دەوڵەتێکی دیکەی کوردی لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا سەردەمی هاوچەرخ زۆر بچووکتر پێشان دەدات.

دەستکەوتی ئەیووبی هەروەها نوێنەرایەتیی شێوەیەکی تایبەتی مێژووییی کوردی دەکات: بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە سەرکردایەتیی ئیمپراتۆریایەکی لە ڕووی کولتوورییەوە عەرەبی دەکات. کاتێک حەسنەوەییەکان حوکمی کوردە شاخاوییەکانی ناوچە ناوەندییە هۆزییەکەیان دەکرد، کاتێک مەروانییەکان حوکمی کۆمەڵگەیەکی تێکەڵی کوردی و سریانی و ئەرمەنییان دەکرد لە میزۆپۆتامیای سەروو، کاتێک شەدادییەکان دەوڵەتێکی کوردی و ئێرانی و ئەرمەنییان بەڕێوە دەبرد لە قەفقاز، ئەیووبییەکان ناسنامەی سەربازی و بنەماڵەییی کوردییان بردە دڵی جیهانی عەرەبی و کردییان بە چوارچێوەی ئیمپراتۆریایەکی عەرەبی. کوردبوونیان لە تۆڕی بنەماڵەیی و پێکهاتەی فەرماندەییی سەربازی و شێوەکانی وەفاداریی کەسیدا پارێزرا کە بنەماڵەکەیان پێکەوە ڕاگرت؛ عەرەببوونیان لە زمان و دامەزراوە و کولتوورە ئایینییەکەی ئەو ئیمپراتۆریایەدا دەربڕا کە حوکمیان دەکرد.

ئەم دژوازییە، بنەماڵەی کوردی و ئیمپراتۆریای عەرەبی، ناوەندی میراتە مێژووییەکەی ئەیووبی و جێگەکەیەتی لە یادەوەریی هاوچەرخی کوردیدا. بۆ کوردانی ئەمڕۆ، سەلاحەدین بەرزترین نموونەی دەستکەوتی کوردییە لە ئاستی مێژووی جیهاندا. ئیمپراتۆریای ئەیووبی بەڵگەی ئەوەیە کە دەسەڵاتی سیاسیی کورد جارێک شێوەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستی دیاری کردووە. تەلارسازیی قاهیرە و دیمەشق و حەلەب و قودس و مەیافارقین هێشتا مۆری ئەو بنەماڵە کوردییەی پێوەیە کە دروستیان کردن و دووبارە دروستیان کردنەوە. دامەزراوە کولتووری و ئایینییەکانی میسر و سووریای سوننە هێشتا لەسەر ئەو بنەمایانە وەستاون کە ئەیووبییەکان دایانڕشت.

گۆڕی سەلاحەدین لە دیمەشق، قەڵای قاهیرە، دیوارەکانی قودس کە نۆژەنی کردنەوە، مەدرەسەکانی دامەزراندن و دامەزراوە ئایینییە سوننەکانی پێکی هێنان؛ ئەمانە شوێنەواری کوردین لە دڵی جیهانی عەرەبیدا و هەشت سەدە دوای مەرگیشی هەر وان.

ڕیزبەندیی کاتی

نزیکەی 1100 — نەجمەدین ئەیووب لە دوین لەدایک دەبێت، قەفقاز. نزیکەی 1130 — بنەماڵەی ئەیووبی کۆچ دەکات بۆ تکریت. نزیکەی 1137/8 — سەلاحەدین لە تکریت لەدایک دەبێت. 1146 — نەجمەدین لە مووسڵ دەچێتە خزمەتی زەنگی. 1163–1169 — سێ هەڵمەتی زەنگی بۆ میسر لە ژێر سەرکردایەتیی شێرکۆدا؛ سەلاحەدین یەکێکە لە جێگرەکان. ئاداری 1169 — شێرکۆ دەمرێت؛ سەلاحەدین وەک وەزیری میسری فاطمی دادەنرێت. ئەیلوولی 1171 — سەلاحەدین خەلافەتی فاطمی هەڵدەوەشێنێتەوە؛ میسر دەبێتە سوننە. 1174 — مەرگی نوورەدین؛ سەلاحەدین دیمەشق دەگرێت و سوڵتانەتی ئەیووبی دادەمەزرێنێت. 1183 — سەلاحەدین حەلەب دەگرێت. 4ی تەممووزی 1187 — شەڕی حەتین؛ سوپای خاچپەرەستی قودس لە ناو دەبردرێت. 2ی تشرینی یەکەمی 1187 — سەلاحەدین قودس دەگرێت. 1189–1192 — هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرەستان؛ پەیمانی ڕەملە قودس لە ژێر فەرمانڕەواییی موسڵماندا دەپارێزێت. 4ی ئاداری 1193 — مەرگی سەلاحەدین لە دیمەشق. 1193–1200 — شەڕی ناوخۆ لە نێوان کوڕەکانی سەلاحەدیندا؛ ئەلعادل دەسەڵات دەچەسپێنێت. 1200–1218 — فەرمانڕەواییی ئەلعادل I؛ ئیمپراتۆریای ئەیووبی یەک دەخرێتەوە. 1218–1238 — فەرمانڕەواییی ئەلكامل؛ هەڵمەتی پێنجەمی خاچپەرەستان لە دمیات شکست دەهێنێت (1221)؛ پەیمانی یافا لەگەڵ فریدریک II بە ئاشتی قودس دەگەڕێنێتەوە (1229). 1240–1249 — فەرمانڕەواییی ئەلساڵح ئەیووب؛ پێکهێنانی هێزی مەملووکیی بەحری. 1250 — شەڕی مەنسورە؛ مەملووکە بەحرییەکان شکست بە هەڵمەتی حەوتەمی خاچپەرەستانی لووی IX دەهێنن و ئەلموعەزەم تورانشا دەکوژن؛ سوڵتانەتی مەملووکی دەست پێ دەکات. 1258 — مەغۆلەکان بەغدا تاڵان دەکەن؛ خەلافەتی عەباسی کۆتایی دێت. 1260 — مەغۆلەکان حەلەب و دیمەشق دەگرن؛ ئەلنەسیر یووسف ئێعدام دەکرێت. 3ی ئەیلوولی 1260 — شەڕی عەین جالوت؛ مەملووکەکان شکست بە مەغۆلەکان دەهێنن و سووریا دەگرن. 1310–1331 — فەرمانڕەواییی ئەبوولفیدا لە حەما؛ بەرهەمە مەزنە جوگرافی و مێژووییەکان دەنووسرێن. 1341 — ئەفزەڵ محەمەد لە حەما لە دەسەڵات لا دەبرێت؛ بنەماڵەی ئەیووبی کۆتایی دێت.

فەرمانڕەوا و کەسایەتییە سەرەکییەکانی بنەماڵەی ئەیووبی

بنەماڵەی ئەیووبی لە سەرانسەری لقە سەرەکییەکانیدا زیاتر لە سی فەرمانڕەوا و میر و فەرماندەی دیاری لێ سەریان هەڵدا. Kurdish-History.com ژیاننامەی هەریەکێک لەو کەسایەتییانەی خوارەوە لەخۆ دەگرێت.

دامەزرێنەران. نەجمەدین ئەیووب، سەردەستەکەی بنەماڵەکە کە ناوەکەیان لەوەوە هاتووە و لە میراتی نەجمەدین ئەیووبیشدا ژیاننامەی هەیە. ئەسەدەدین شێرکۆ، مامی سەلاحەدین و شێری باوەڕ و داگیرکەری میسر. سەلاحەدین (سەلاحەدین یووسف)، ئەو کەسەی ناوی بنەماڵەکە لێیەوە هاتووە و کەسایەتیی ناوەندییەکەی. سیت ئەلشام، خوشکی سەلاحەدین و پشتیوانێکی سەرەکیی ئایینی کە لە سیت ئەلشام: خاتوونی دەرباریشدا ژیاننامەی هەیە. شێخ مەند، پیاوە پیرۆزە ئێزدییەکە کە سەلاحەدین وەک میری کوردەکان ڕێزی لێ گرت.

سوڵتانەکانی میسر. سەلاحەدین (1171–1193). ئەلعەزیز عوسمان (1193–1198). ئەلعادل I (1200–1218). ئەلكامل (1218–1238). ئەلعادل II (1238–1240). ئەلساڵح ئەیووب (1240–1249)، کە لە ئەلمەلک ئەلساڵح نەجمەدین ئەیووبیشدا ژیاننامەی هەیە. ئەلموعەزەم تورانشا (1249–1250). ئەڵئەشرەف موسا (1250–1254، منداڵێکی دەسەڵاتبەناو لە ژێر مەملووکەکاندا).

سوڵتان و میرەکانی دیمەشق و حەلەب و سووریا. ئەفزەڵ کوڕی سەلاحەدین (دیمەشق، 1193–1196). ئەززاهیر غازی (حەلەب، 1186–1216). ئەلموعەزەم عیسا (دیمەشق، 1218–1227)، کە لە ناسینی ئەلموعەزەم عیسایشدا ژیاننامەی هەیە. ئەلنەسیر داود (کەرەک). ئەلعەزیز محەمەد کوڕی غازی (حەلەب). ئەلمەلک ئەلساڵح ئیسماعیل (دیمەشق). ئەلنەسیر یووسف (حەلەب و دیمەشق، دەیەی 1240ەکان–1260)، دوا سوڵتانی ئەیووبیی سووریا.

لقەکانی حەما و حیمس. ئەلموزەفەر I عومەر، دامەزرێنەری لقی حەما، کە لە ئەلموزەفەر I عومەر: توندترین فەرماندەی سەلاحەدینیشدا هەیە. ئەلمەنسور I محەمەدی حەما. ئەبوولفیدا (ئەبوولفێدا)، سوڵتانی حەما لە ساڵانی 1310–1331 و جوگرافیناس و مێژوونووس. ئەفزەڵ محەمەد، دوا والیی ئەیووبیی حەما، کە لە ساڵی 1341 لە دەسەڵات لا برا. محەمەد کوڕی شێرکۆ، دامەزرێنەری لقی حیمس، کە لە محەمەد کوڕی شێرکۆ: دامەزرێنەریشدا هەیە. ئەلمەنسور ئیبراهیم، نەوەی شێرکۆ و فەرمانڕەوای حیمس.

لقەکانی جەزیرە و مەیافارقین. ئەلوەحەد ئەیووب، فەرمانڕەوای جەزیرە، کە لە میراتی ئەلمەلک ئەلوەحەدیشدا هەیە. ئەلموزەفەر غازی، فەرمانڕەوای مەیافارقین. ئەڵئەشرەف موسا، میری جەزیرە و دواتر سوڵتانی دیمەشق.

لقی یەمەنی. توغتەکین کوڕی ئەیووب، برای سەلاحەدین و داگیرکەری یەمەن.

فەرماندە و زانا و کەسایەتییەکانی دیکە. فەڕوخ شا، فەرماندەی متمانەپێکراوی سەلاحەدین و بەرگریکەری دیمەشق، کە لە فەڕوخ شا: فەرماندەی سەربازیی متمانەپێکراوی سەلاحەدینیشدا ژیاننامەی هەیە. عیزەدین ئوسامە، کەسایەتییەکی ستراتیژیی ئەیووبی لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەم. سەعدەدین ئەلحومەیدی، والیی ئەیووبیی بەعلەبەک لە سەدەی سێزدەیەم. ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، تۆمارنووسە مەزنە مێژووییەکەی مەیافارقین، کە لە ئەحمەد کوڕی یووسف کوڕی ئەلئەزرەقی فارقییشدا ژیاننامەی هەیە.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە ئیمپراتۆریای ئەیووبی

ئایا ئەیووبییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. باوکی سەلاحەدین، نەجمەدین ئەیووب، بنەماڵەکەی دامەزراند؛ لە دوینی قەفقازدا لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانیدا لەدایک بوو. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەی ئەیووبی بە بەردەوامی لەلایەن هەموو تۆمارنووسە مێژووییە عەرەبی و فارسییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە پشتڕاست کراوەتەوە، ئیبن خەلیکان و ئیبن ئەلئەثیر و ئەبوو شامە و شەرەفخانی بەدلیسی، هەروەها لەلایەن تۆمارنووسە مێژووییە فڕەنگییە هاوسەردەمەکان و هەموو توێژینەوە زانستییە سەرەکییە هاوچەرخەکانەوە. ناسنامەی کوردیی سەلاحەدین یەکێکە لەو ڕاستییانەی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست کە بە تەواوترین شێوە بەڵگەدار کراون.

بۆچی ئەیووبییەکان کورد بوون، بەڵام ئیمپراتۆریاکە عەرەبی بوو؟ ئەیووبییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوون کە لە ڕێگەی خزمەتکردنی زەنگییە تورکمانەکانەوە لە جیهانێکی عەرەبیدا گەیشتنە دەسەڵات. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکەیان و تۆڕەکانی فەرماندەییی سەربازی و شێوەکانی کۆکردنەوەی سەربازی هۆزییان پاراست، بەڵام حوکمی کۆمەڵگەیەکیان دەکرد کە زمانەکەی عەرەبی بوو، دامەزراوە ئایینییەکانی عەرەبی و سوننە بوون و کولتوورە ئیدارییەکەی لە دەوڵەتە پێشووترەکانی فاطمی و زەنگییەوە بە میرات وەرگیرابوو. ئەنجامەکە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە حوکمی ئیمپراتۆریایەکی عەرەبیی دەکرد؛ شێوەیەک کە بە شێوەی گۆڕاو لە مەملووک و بنەماڵە فەرمانڕەوا ئیسلامییەکانی دیکەی دواتری سەدەکانی ناوەڕاستدا دووبارە دەبووەوە.

بەناوبانگترین دەستکەوتی سەلاحەدین چی بوو؟ گرتنەوەی قودس لە ساڵی 1187. دوای شکستپێهێنانی سوپای خاچپەرەستان لە شەڕی حەتین لە 4ی تەممووزی 1187، سەلاحەدین قودسی لە 2ی تشرینی یەکەمی 1187 گرت و کۆتایی بە هەشتا و هەشت ساڵ فەرمانڕەواییی خاچپەرەستان هێنا کە بە داگیرکارییە خوێناوییەکەی هەڵمەتی یەکەمی خاچپەرەستان لە ساڵی 1099 دەستی پێ کردبوو. هەڵسوکەوتە بەبەزەییەکەی لەگەڵ دانیشتووانە مەسیحییەکانی شارەکە، بە بەخشینی ڕێگای سەلامەت بە ئەوانەی نەیاندەتوانی فیدیە بدەن، لە هەردوو جیهانی موسڵمان و مەسیحیدا بوو بە ئەفسانە و بنەمای ناوبانگە بەردەوامەکەیەتی.

ئیمپراتۆریای ئەیووبی چەند گەورە بوو؟ لە لوتکەیدا لە سەردەمی سەلاحەدین و ئەلعادل I، ئیمپراتۆریای ئەیووبی لە تونسەوە لە ڕۆژئاوا تا کەنداوی فارس لە ڕۆژهەڵات و لە بەرزاییەکانی ئەنادۆڵەوە لە باکوور تا یەمەن و کەناری ئۆقیانووسی هیندی لە باشوور درێژ بووەوە. خاکە ناوەندییەکانی میسر و سووریا و جەزیرە و حیجاز و یەمەن بوون؛ ئەوەی ئەمڕۆ میسر و ئیسرائیل/فەڵەستین و لوبنان و ئوردن و سووریا و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و بەشەکانی باکووری عێراق و ڕۆژئاوای نیمچەدوورگەی عەرەبستان و یەمەنە لەخۆ دەگرت. هیچ دەوڵەتێکی دیکەی کوردی هەرگیز نزیک نەبووەتەوە لەم فراوانییە خاکییە.

ئیمپراتۆریای ئەیووبی چەندە مایەوە؟ 170 ساڵ، لە دامەزراندنی سوڵتانەت بە دەستی سەلاحەدین لە ساڵی 1171 تا دوورخستنەوەی ئەفزەڵ محەمەد لە حەما لە ساڵی 1341. سوڵتانەتی میسر بە کودەتای مەملووکیی ساڵی 1250 کۆتایی هات؛ سوڵتانەتی سووریا بە هێرشی مەغۆلیی ساڵی 1260 کۆتایی هات؛ میرنشینی حەما وەک فەرمانڕەواییەکی وابەستە بە مەملووکی تا ساڵی 1341 مایەوە. لە هەڵکشانی نەجمەدین ئەیووب لە نزیکەی 1130 تا دوورخستنەوەی ئەفزەڵ محەمەد لە ساڵی 1341، ڕێڕەوی سیاسیی بنەماڵەکە زیاتر لە دوو سەدە دەگرێتەوە.

چی کۆتایی بە ئیمپراتۆریای ئەیووبی هێنا لە میسر؟ کودەتای مەملووکیی ساڵی 1250. مەملووکە بەحرییەکان، ئەو سەربازە کۆیلە تورکییە قپچاقانەی ئەلساڵح ئەیووب وەک هێزێکی هەڵبژاردە دروستی کردن، لە مەنسورە شکست بە هەڵمەتی حەوتەمی خاچپەرەستانی لووی IXی فەڕەنسا هێنا، پاشان چەند هەفتەیەک دواتر لە فارەسکوور ئەلموعەزەم تورانشا، سوڵتانە ئەیووبییەکەیان، کوشت و دەسەڵاتیان بۆ خۆیان گرت. ئەو سوڵتانەتە مەملووکییەی دامەزراندیان بۆ 250 ساڵی دواتر حوکمی میسر و سووریای کرد.

چی کۆتایی بە ئیمپراتۆریای ئەیووبی هێنا لە سووریا؟ هێرشی مەغۆلیی ساڵانی 1259–1260. سوپای هۆلاکوخان لە کانوونی دووەمی 1260 حەلەبی گرت و لە ئاداری 1260 دیمەشقی گرت؛ ئەلنەسیر یووسف، دوا سوڵتانی ئەیووبیی سووریا، لە ساڵی 1260 بە دەستی مەغۆلەکان ئێعدام کرا. مەملووکەکان لە ئەیلوولی 1260 لە عەین جالوت شکست بە مەغۆلەکان هێنا و سووریایان بۆ خۆیان گرت؛ تەنها میرنشینە بچووکە ئەیووبییەکانی حەما و حیمس وەک فەرمانڕەوای وابەستە بە مەملووکی هێشتەوە.

میراتی هاوچەرخی سەلاحەدین چییە؟ سەلاحەدین یەکێکە لەو فەرمانڕەوا ناڕۆژئاواییانەی پێش سەردەمی هاوچەرخ کە لە یادەوەریی مێژووییی جیهاندا بە فراوانترین شێوە ستایش دەکرێن. لە بەرهەمەکانی دانتە و بۆکاچیۆ و واڵتەر سکۆت و لێسینگ و فیلمی هاوچەرخ و هێماسازیی سیاسیی هەر نەتەوەیەکی هاوچەرخی عەرەب و کورددا دەردەکەوێت کە بانگەشەی میراتەکەی دەکات. بۆ کورد، سەلاحەدین بەرزترین نموونەی دەستکەوتی مێژووییی کوردییە؛ کوردێک کە بوو بە بەناوبانگترین فەرمانڕەوای موسڵمانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست. بۆ عەرەب، نموونەی سەرکردەی دژە کۆلۆنیالیزمە. بۆ بینەرانی ڕۆژئاوا، ڕکابەرە موسڵمانە جەنگاوەرە بەڕەوشتەکەیە کە بەزەییەکەی لە قودس لە ساڵی 1187 لەگەڵ خوێنڕشتنی خاچپەرەستان لە ساڵی 1099 بەراورد دەکرێت. پەیکەرە هاوچەرخەکانی سەلاحەدین لە قاهیرە و دیمەشق و هەولێر ڕاوەستاون، کە شوێنی لەدایکبوونی لە تکریت کەمێک لە باشووری هەرێمی کوردستانە، هەروەها لە شوێنەکانی دیکەی سەرانسەری جیهانی کوردی و عەرەبی و جیهانی فراوانتری موسڵماندا.

جێگەی ئەیووبییەکان لە پشووە کوردییەکەدا لە کوێ بوو؟ ئەیووبییەکان لوتکەی پشووە کوردییەکەن. لە کاتێکدا بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییە پێشووترەکانی حەسنەوەیی و مەروانی و شەدادی و عەنازی لە سەدەکانی دەیەم و یازدەیەمدا حوکمی میرنشینە ناوچەییەکانیان کردبوو، ئەیووبییەکان مۆدێلی سیاسیی کوردییان وەرگرت، سوارەی هۆزی و حوکمڕانی بە تۆڕی بنەماڵەیی و کولتووری سەربازیی سنوور، و لە سەرانسەری میسر و سووریا و جەزیرەدا گەورەیان کردەوە بۆ ئاستی ئیمپراتۆریایی. بەڵگەی ئەوەن کە دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەیتوانی لە بەرزترین ئاستی دەوڵەتداریی ئیسلامیدا کار بکات.

ئەنجام

ئیمپراتۆریای ئەیووبی دەستکەوتە مەزنە کوردییەکەی مێژووی پێش سەردەمی هاوچەرخە. بنەماڵەیەکی کوردی قەفقاز دامەزراندی؛ سەلاحەدین بە داگیرکردنی میسر و سووریا و گرتنەوەی قودس بەرزی کردەوە بۆ ئاستی ئیمپراتۆریایی؛ بۆ 170 ساڵ لە لقە ناوچەییەکانیدا لە دیمەشق و حەلەب و حیمس و حەما و جەزیرە و یەمەن ڕاگیرا و بە شێوەی پارچەپارچە تا سەدەی چواردەیەم مایەوە. بنەماڵەکە لە گرنگترین دەوڵەتە موسڵمانە سوننەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕیز دەبەسترێت.

قەبارەکەی لە مێژووی کورددا هاوتای نییە. کاریگەریی کولتوورییەکەی بۆ چەندین سەدە ئیسلامی سوننەی لە میسر و سووریا داڕشتەوە. ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ خاچپەرەستان چووە ناو یادەوەریی ئەدەبیی هەر کولتوورێک کە لە بەریەککەوتنی مەسیحی و موسڵمان ڕاماوە. داهێنانە ئیداری و سەربازییەکانی، بە تایبەتی هێزی مەملووکیی بەحری کە دواتر جێی دەگرتەوە، ڕەوتی دوو سەدە و نیوی دواتری مێژووی میسر و سووریای دیاری کرد.

کوردیش بوو. ناسنامە هۆزییە هەزبانییەکەی بنەماڵەکە، کە لە دوینی قەفقازەوە بە تکریتدا تا قاهیرە شوێنی هەڵدەگیرێت، لە دڵی تۆڕە بنەماڵەییەکەی سەلاحەدیندا و لە بنەمای هەر لقێکی ناوچەییدایە کە بنەماڵەی ئەیووبی پێکی هێنا. ناسنامەی کوردیی هاوچەرخ ئاماژە بە ئیمپراتۆریای ئەیووبی دەکات وەک بەڵگەی توانای کورد بۆ دەستکەوتی سیاسی لە ئاستی مێژووی جیهاندا؛ تەلارسازیی قاهیرە و دیمەشق و قودس و مەیافارقین هێشتا مۆری ئەو بنەماڵە کوردییەی پێوەیە کە دروستیان کردن و دووبارە دروستیان کردنەوە.

گۆڕی سەلاحەدین لە دیمەشق، قەڵای قاهیرە، دیوارەکانی قودس کە نۆژەنی کردنەوە، مەدرەسەکانی لە سەرانسەری شام دامەزراندن و دامەزراوە ئایینییە سوننەکانی لە میسر پێکی هێنان؛ ئەمانە تەنها شوێنەواری ئیسلامی نین. شوێنەواری کوردین، لە دڵی جیهانی عەرەبیدا، هەشت سەدە دوای کۆتاییهاتنی فەرمانڕەواییی ئەو بنەماڵەیەی بونیاتی نان.

سەرچاوە و بەرهەمە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn Shaddad, al-Nawadir al-Sultaniyya wa'l-Mahasin al-Yusufiyya (ژیاننامە هاوسەردەمەکەی سەلاحەدین بە قەڵەمی دادوەرەکەی)؛ Imad al-Din al-Isfahani, al-Fath al-Qussi fi'l-Fath al-Qudsi (گێڕانەوەی شایەتحاڵ لەبارەی هەڵمەتەکەی ساڵی 1187)؛ Abu Shama, Kitab al-Rawdatayn fi Akhbar al-Dawlatayn al-Nuriyya wa'l-Salahiyya (تۆمارە مەزنە مێژووییەکەی سەدەی سێزدەیەم)؛ Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh؛ Ibn Khallikan, Wafayat al-Ayan؛ Ibn Jubayr, Rihla؛ Ibn al-Azraq al-Fariqi, Tarikh al-Fariqi (مەیافارقین)؛ Abu'l-Fida, Mukhtasar fi Akhbar al-Bashar.

سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان: Malcolm Cameron Lyons and D. E. P. Jackson, Saladin: The Politics of the Holy War (Cambridge, 1982)، ژیاننامە هاوچەرخە بنەڕەتییەکە بە ئینگلیزی؛ Anne-Marie Eddé, Saladin (Harvard, 2011)؛ R. Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 (SUNY Press, 1977)، لێکۆڵینەوە بنەڕەتییەکە لەبارەی لقە سوورییەکان؛ D. S. Richards، وتارەکانی لەبارەی سەردەمی ئەیووبی لە The Cambridge History of Egypt؛ Carole Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives (Edinburgh, 1999)؛ وتارە پەیوەندیدارەکان لە Encyclopædia of Islam (چاپەکانی 2 و 3) و Encyclopædia Iranica.

بەستەرە پەیوەندیدارەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر بۆ زیاتر لە سی وتاری ژیاننامەی ئەیووبی دەدات؛ سەلاحەدین و باوک و مامی و کوڕ و براکانی، سوڵتانە ناوچەییەکانی دیمەشق و حەلەب، دامەزرێنەرانی حەما و حیمس و مەیافارقین، داگیرکەری یەمەن، ئیبن ئەلئەزرەق تۆمارنووسە مێژووییەکە و ئەبوولفیدا میرە زاناکەی کۆتاییی ئەیووبی؛ لەگەڵ بەستەرە پەیوەندیدارەکان بۆ وتارە گشتییە هاوسەردەمەکانی پشووە کوردییەکە: حەسنەوەیی و مەروانی و شەدادی.