پێشەکی

بۆ نزیکەی دوو سەدە و نیو، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد حوکمی بەرزایی و شارە بازرگانییەکانی قەفقازی باشووری کرد. شەدادییەکان، کە موسڵمانی سوننی بوون و ڕەچەڵەکیان بۆ کوردانی هەزبانی دەگەڕایەوە، پاشای سنوورەکان و بونیاتنەری یەکێک لە مەزنترین یادگارە ماوەکانی تەلارسازیی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست بوون. ئەوان یەکەم دەوڵەتی کورد بوون کە فەرمانڕەواییی قەفقازیان کرد و یەکێک بوون لە درێژخایەنترین قەوارە سیاسییە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. لە گرتنی دوین لە ساڵی 951 بە دەستی دامەزرێنەریان، محەمەد کوڕی شەداد، تا لە دەسەڵات لادانی دوا میری شەدادیی ئانی لە ساڵی 1199 بە دەستی سوپا گورجییەکانی شاژن تامار، فەرمانڕەواییی پاشایەتییەکی تێکەڵ لە کورد و ئەرمەنی و گورجی و فارس و تورکیان دەکرد، لە خاڵی یەکگرتنی جیهانی ئیسلامی و مەسیحیدا.

شەدادییەکان تەنها بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای سنوورێکی دوور نەبوون. مزگەوتی مەنۆچەهریان لە ئانی بنیاتی نا؛ مزگەوتێک کە یونسکۆ وەک کۆنترین مزگەوت لە ناو سنوورەکانی تورکیای ئەمڕۆدا دەیناسێت. پشتیوانییان لە قەترانی تەورێز، شاعیری فارسی، کرد کە کۆنترین کۆمەڵەی شیعری فارسیی نوێی لە قەفقاز هۆنیوەتەوە. بە هاوسەرگیری لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی بەگراتیی ئەرمەنستاندا تێکەڵ بوون و لە ناو یەک نەوەدا فەرمانڕەوایانێکیان هەبوو کە ناوی ئێرانی و عەرەبی و ئەرمەنییان هەڵدەگرت. دوین و گەنجە و ئانی، سێ لە شارە مەزنەکانی ئەودیوی قەفقاز لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە بەرامبەر فشاری بیزەنتییەکان و گورجییەکان و تورکە سەلجوقییەکان و خوارەزمییەکاندا ڕاگرت.

ئەمە چیرۆکی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کوردە کە لە پەراوێزی باکووری جیهانی ئیسلامی دەوڵەتێکی بنیاتی نا، بۆ دە نەوە فەرمانڕەواییی کرد و یادگارگەلێکی بەجێ هێشت کە هەتا ئەمڕۆ هەر ماونەتەوە.

ڕەچەڵەک: هۆزێکی کوردی هەزبانی لە قەفقاز

شەدادییەکان لە ناو هەزبانییەکانەوە سەریان هەڵدا؛ یەکێک لە هاوپەیمانییە هۆزییە مەزنە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاست. هەزبانییەکان لە مێژەوە لە بەرزاییەکانی باشووری دەریاچەی ورمێ و دامێنەکانی زاگرۆس نیشتەجێ بوون. لە سەدەی نۆیەمەوە لقەکانی ئەم هاوپەیمانییە بەرەو باکوور، بۆ دۆڵی ئەرەس و قەفقازی باشوور، ڕۆیشتن؛ لەوێ دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان والییە عەرەبە لاوازبووەکان، میرە دەیلەمییە داکشاوەکان، پاشایەتییە مەسیحییەکانی ئەرمەنستان و گورجستان و ئیمپراتۆریای بیزەنتیی هەڵکشاودا پەرت بووبوو.

بنەماڵەکە ناوەکەی لە شەداد، سەرۆک و سەربنەماڵەیەکی هۆزەکە، وەرگرت؛ کوڕەکەی، محەمەد، دواتر دەسەڵاتی سیاسیی بنەماڵەکەی دامەزراند. کۆنترین سەرچاوەکانی شەدادییەکان، کە مێژوونووسی عوسمانی مۆنەجیمباشی پاراستوونی و سوودی لە مێژوویەکی ناوخۆیی بە ناوی «تاریخ الباب» وەرگرتووە کە ئێستا ون بووە، بە بێ هیچ ناڕوونییەک بنەماڵەکە بە کورد دەناسێنن. توێژینەوەی هاوچەرخ، لەوانە وتارە بنەڕەتییەکانی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام و ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، ئەم ناساندنە قبووڵ دەکات. هەرچەندە نەوەکانی دواتری شەدادییەکان ناوی ئێرانییان هەڵدەبژارد و بانگەشەیان دەکرد ڕەچەڵەکیان بۆ شا ساسانییەکان دەگەڕێتەوە، کە شێوازێکی باوی ڕەوایەتیدان بە دەسەڵات لە ناو بنەماڵە فەرمانڕەوا ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو، بنەمای هۆزییان هەر کوردی مایەوە. وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی لەبارەی دوا فەرمانڕەوای مەزنی بنەماڵەکە سەرنجی داوە، ئەبوولئەسوار شاوور تەنانەت لە کۆتاییی فەرمانڕەواییەکەشیدا «هاوسۆزیی هۆزە کوردەکانی» پاراستبوو، کاتێک دەسەڵاتی سەلجوقی لە دەوروبەری ئەو هەڵدەکشا.

بەم پێیە، شەدادییەکان بەشێک بوون لە دیاردەیەکی فراوانتر: سەرهەڵدانی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە سەدەکانی دەیەم و یازدەیەم؛ قۆناغێک کە هەندێک جار «پشووە کوردییەکە» ناوی لێ دەنرێت. هەمان سەردەم مەروانییەکانی دیاربەکر و حەسنەوەییەکان و عەنازییەکانی زاگرۆسی بەرهەم هێنا و دواتریش ئیمپراتۆریای ئەیووبیی سەلاحەدینی لێ سەری هەڵدا. شەدادییەکان باکووریترین لقی ئەم گەشە سیاسییە بەرچاوەی کورد بوون.

دامەزراندن: محەمەد کوڕی شەداد و دوین (951)

دامەزرێنەری بنەماڵەکە محەمەد کوڕی شەداد بوو، کە لە ساڵی 951 ز شارە کۆنەکەی دوینی گرت؛ پایتەختی مێژووییی ئەرمەنستانی مەسیحی و یەکێک لە ناوەندە بازرگانییە مەزنەکانی قەفقاز. لە گرتنی دوین سوودی لە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی ساجی و موسافری لە ناوچەکەدا وەرگرت و هێزێکی کوردی خستە ناو ئەو بۆشاییە سیاسییەی لە نێوان بیزەنتە و گورجستان و ئەرمەنستان و میرنشینە دەیلەمییە هەڵوەشاوەکاندا دروست بووبوو.

دەسەڵاتی محەمەد کوڕی شەداد بەسەر دویندا کورتخایەن بوو. لە ماوەی چەند ساڵێکدا، بە پەلامارێکی پێچەوانەی ئەبوولهەیجا، میری موسافری، دەرکرا و هەڵهات بۆ پاشایەتیی ئەرمەنیی ڤاسپوراکان؛ لەوێ نزیکەی ساڵی 955 لە تاراوگە مرد. بەڵام تۆوەکە چێنرابوو. سێ کوڕەکەی، لەشکەری و مەڕزوبان و فەزڵ، دواتر دەگەڕانەوە بۆ داواکردنی ئەو دەسەڵاتە سیاسییەی باوکیان بۆ ماوەیەکی کورت هەیبوو.

سەرەتای چیرۆکی شەدادییەکان چیرۆکی پەنابەران و هاوپەیمانی و داگیرکردنەوەی بە ئارامییە. براکان لای خاوەنی قەڵایەکی قەفقازی پەناگەیان دۆزییەوە، کە لە هەندێک سەرچاوەدا فاریسۆس ناوی لێ نراوە، کۆمەڵێک شوێنکەوتووی هۆزیی کوردیان کۆ کردەوە و چاوەڕێی کاتی گونجاو بوون بۆ هێرشکردن. ئەو کاتە لە ساڵی 971 هات.

چەسپاندنی دەسەڵات: لەشکەری I و گرتنی گەنجە (971)

لەشکەری کوڕی محەمەد، کە عەلی لەشکەری Iیش ناوی لێ دەبرێت، کوڕە گەورەکەی محەمەد و یەکەم فەرمانڕەوای ڕاستەقینەی شەدادی بوو. لە ساڵی 971 ز، گەنجەی گرت؛ دەوڵەمەندترین شاری موسڵمان لە ئەڕان، واتە ڕۆژئاوای ئازەربایجانی ئەمڕۆ، و کۆتایی بە دەسەڵاتی موسافری لە ناوچەکەدا هێنا. لە گەنجەوە، لەشکەری دەسەڵاتەکەی بۆ باکوور تا شەمکیر و بۆ ڕۆژهەڵات تا بەردە فراوان کرد و دەوڵەتێکی خاوەن خاکی بنیاتی نا کە کۆنترۆڵی ڕێگای بازرگانیی بەر درێژاییی ڕووباری کوڕا و ناوەندە ئایینییەکانی قەفقازی موسڵماننشینی دەکرد.

فەرمانڕەواییی لەشکەری (969–978) شێوازی شەدادییەکانی چەسپاند: سوارەی هۆزیی کورد وەک ستوونی هێزی سەربازیی بنەماڵەکە، بەڕێوەبەرایەتییەکی شارنشین بە ناوەندایەتیی گەنجە و دوین و سیاسەتێکی دەرەکی کە هێزە مەسیحی و موسڵمانەکانی ناوچەکەی دژ بە یەکتر بەکار دەهێنا. کە لە ساڵی 978 مرد، بۆ ماوەیەکی کورت براکەی مەڕزوبان کوڕی محەمەد کوڕی شەداد جێی گرتەوە؛ فەرمانڕەواییی کورتەکەی (978–985) پاشایەتییەکەی پاراست، بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو فراوانی نەکرد.

براکەی سێیەم، فەزڵ I کوڕی محەمەد، دواتر نیشانی دا کە بونیاتنەری ڕاستەقینەی بنەماڵەکەیە.

سەردەمی زێڕین: فەزڵ I کوڕی محەمەد (985–1031)

فەرمانڕەواییی چل و شەش ساڵەی فەزڵ I کوڕی محەمەد دەوڵەتی شەدادی لە میرنشینێکی سنوورییەوە کرد بە هێزێکی ناوچەیی. لە ساڵی 1022 دوینی لە بەگراتییە ئەرمەنییەکان گرتەوە و کۆنترۆڵی شەدادییەکانی بەسەر ئەو شارەدا گەڕاندەوە کە باوکی حەفتا ساڵ پێشتر بۆ ماوەیەکی کورت گرتبووی. دەسەڵاتی شەدادییەکانی بەسەر سیونیک، ناوچەیەکی شاخاوی لە باشووری ئەرمەنستان، بەشەکانی ئازەربایجان و شارۆچکە بازرگانییەکانی دۆڵی ئەرەسدا فراوان کرد. پشتیوانیی لە مزگەوتەکان و دیوارە بەرگرییەکان و پردە بەناوبانگەکانی خودائافرین بەسەر ئەرەسدا کرد؛ کارگەلی ئەندازیاری کە هەتا ئەمڕۆ پارچەگەلێکیان ماونەتەوە.

فەرمانڕەواییی فەزڵ I خاڵی لوتکەی دەوڵەتی سەرەتاییی شەدادییە. تۆمارە مێژووییە هاوسەردەمەکان باس لە پڕۆژە بیناسازییەکانی و ململانێکانی لەگەڵ بیزەنتییەکان و بەگراتییەکان و پشتیوانیی لە شاعیران و زانایان دەکەن. ئەو چوارچێوەیەکی سیاسی دروست کرد کە جێنشینەکانی بە میرات وەریان گرت و بە هێواشی لە بەرامبەر دەسەڵاتی هەڵکشاوی تورکە سەلجوقییەکاندا لە دەستیان دا. کە لە ساڵی 1031 مرد، بنەماڵەکە لە ڕووی فراوانیی خاکەوە لە لوتکەدا بوو.

کوڕەکەی ئەبوولفەتح موسا بۆ ماوەیەکی کورت (1031–1034) جێی گرتەوە، پێش ئەوەی بە دەستی کوڕەکەی خۆی بکوژرێت. لە سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا، زنجیرەیەک لە فەرمانڕەواییی کورت و توندوتیژ هەبوو؛ لەشکەری II کوڕی موسا (1034–1049) و قەیرانی کورتی جێنشینی لە سەردەمی نووشیروان کوڕی لەشکەری، کە لاوازیی پێکهاتەی سیستەمی بنەماڵەییی شەدادییەکانی ئاشکرا کرد. کوشتن و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات و شەڕی ناوخۆ بە شێوەیەکی نیگەرانکەر بوون بە دیاردەی باوی سیاسەتی ناوخۆی بنەماڵەکە. مێژوونووسانی هاوچەرخ تێبینییان کردووە کە باوبوونی توندوتیژیی ناو بنەماڵە لە نێوان شەدادییەکاندا تەنانەت بە پێوەرەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیش بەرچاو بوو.

ئەبوولئەسوار شاوور I و وەرچەرخان بەرەو سەلجوقییەکان (1049–1067)

سەقامگیری بە دەستی ئەبوولئەسوار شاوور I گەڕێندرایەوە؛ ئەو پاشا جەنگاوەرەی فەرمانڕەواییی درێژەکەی (1049–1067) وەک دووەم سەردەمی مەزنی بنەماڵەی شەدادی لە یاد ماوەتەوە. ئەبوولئەسوار، کە ناوی «شاوور»ی شێوەی بەعەرەبیکراوی ناوە ئێرانییەکەی «شاپور»ە و ئاواتە ساسانییەکانی بنەماڵەکە دەنوێنێت، پێشتر لە ساڵی 1022ەوە فەرمانڕەواییی دوینی وەک ناوچەیەکی میراتیی سەربەخۆ کردبوو. لە ساڵی 1049 گەنجەی لە برازاکەی، نووشیروان، گرت و دەوڵەتی شەدادیی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا دووبارە یەک خستەوە.

فەرمانڕەواییەکەی نائاسایی بوو. لە دەوری گەنجە قەڵابەندیی بنیاتی نا بۆ بەرەنگاربوونەوەی پەلامارەکانی ئەلانەکان لە باکوورەوە. هەڵمەتی سەربازیی دژ بە شێروانشاکان دەست پێ کرد و قەڵا و گەنجینەی گرت. دەستی لە سیاسەتی ئەرمەنی وەردا، دیپلۆماسییەکی ئاڵۆزی لەگەڵ ئیمپراتۆریای بیزەنتە بەڕێوە برد و بە هاوسەرگیری پەیوەست بە بنەماڵەی شاهانەی ئەرمەنی بوو. هەروەها، بە شێوەیەکی چارەنووسساز، یەکەم شەدادی بوو کە بە فەرمی ملکەچی دەسەڵاتی هەڵکشاوی تورکە سەلجوقییەکان بوو.

ملکەچبوونەکە لە ساڵی 1054/55 ڕوویدا، کاتێک تۆغرولبەگ، سوڵتانی مەزنی سەلجوقی، ئەبوولئەسواری وەک فەرمانڕەوایەکی ژێردەست قبووڵ کرد. لەم ساتەوە، دەوڵەتی شەدادی وەک پاشایەتییەکی وابەستە بە سەلجوقییەکان کاری دەکرد، لەبری ئەوەی هێزێکی سەربەخۆ بێت. پەیوەندییەکە سوودی هەبوو؛ کاتێک ئەلپ ئەرسەلان لە ساڵی 1064 ئانی، پایتەختی پێشووی بەگراتییەکانی گرت، شارەکەی وەک ناوچەیەکی میراتیی شەدادی دا بە بنەماڵەی ئەبوولئەسوار. بەڵام ئەمە نیشانەی کۆتاییی دەسەڵاتی سەربەخۆی کورد لە قەفقازیش بوو.

دەستکەوتە کولتوورییەکانی دەرباری شەدادی لە سەردەمی ئەبوولئەسواردا گەیشتنە لوتکە. شیعری فارسی لە دەربارەکەیدا گەشەی کرد و قەترانی تەورێز ستایشنامەگەلێکی هۆنییەوە کە هەتا ئێستاش ماونەتەوە. ناسنامەی تێکەڵی بنەماڵەکە، کە لە بنەمای هۆزیدا کوردی، لە ئاراستەی کولتووریدا ئێرانی، لە سیاسەتی هاوسەرگیریدا ئەرمەنی و لە سەر بە ئایینبوونیدا عەرەبی بوو، لە فەرمانڕەواییی ئەودا بە ڕوونترین شێوە دەربڕدرا.

لەدەستدانی گەنجە (1075)

دوای مەرگی ئەبوولئەسوار لە ساڵی 1067، بنەماڵەکە چووە قۆناغی دوا داکشانی خۆیەوە. کوڕەکەی فەزڵ II کوڕی شاوور I دەوڵەتەکەی بە میرات وەرگرت، بەڵام بە خێرایی بەشێکی زۆری دەسەڵاتەکەی لە دەست دا. لە ساڵی 1068 بۆ ماوەیەکی کورت بە دەستی گورجییەکان دیل گیرا. لەو ماوەیەدا، برا گەورەکەی ئەشۆت کوڕی شاوور گەنجەی گرت و بە ناوی خۆیەوە دراوی دروست کرد؛ بەڵام تەنها بۆ هەشت مانگ، پێش ئەوەی فەزڵ II بگەڕێتەوە و فەرمانڕەواییەکەی بگەڕێنێتەوە.

شێوازی ململانێی ناوخۆیی لەسەر جێنشینی بەردەوام بوو. فەزلون کوڕی فەزڵ، کە فەزڵ IIIیش ناوی لێ دەبرێت، لە سەرەتای دەیەی 1070ەکاندا بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییی کرد. بەڵام لە ساڵی 1075، ئەلپ ئەرسەلان، سوڵتانی سەلجوقی، فەرمانی بە سەردارەکەی، ساو تەگین، کرد گەنجە بە ڕاستەوخۆ بگرێت. میرنشینی سەربەخۆی شەدادیی گەنجە، کە زیاتر لە سەدەیەک مابووەوە، لە ناو برا. فەزڵ III لە ساڵی 1085 دوا هەوڵی دا بۆ گەڕاندنەوەی تەختەکەی و لە ڕاپەڕینێک دژ بە فەرمانڕەواییی سەلجوقیدا بۆ ماوەیەکی کورت گەنجەی گرتەوە. بەڵام سوڵتان مەلیکشاه I بە خۆی سەرکردایەتیی ئەو هەڵمەتەی کرد کە دیسان لە دەسەڵاتی لای برد. نزیکەی ساڵی 1091 لە بەغدا، لە بێناوییدا مرد.

لقی سەرەکیی شەدادی لە گەنجە کۆتایی هاتبوو. بەڵام لقێکی لاوەکی پێشتر لە ئانی دامەزرابوو و ئەو لقە بۆ سەدەیەکی دیکە بنەماڵەکەی بەردەوام ڕاگرت.

لقی ئانی: مەنۆچەهر و مزگەوتەکە

لقی ئانیی شەدادی بە دەستی مەنۆچەهر کوڕی شاوور دامەزرا، کە کوڕێکی ئەبوولئەسوار شاوور I بوو و نزیکەی ساڵی 1072 بە پشتیوانیی سەلجوقییەکان دەستی بەسەر پایتەختە کۆنەکەی بەگراتییەکاندا گرت. ئانی زیاتر لە سەدەیەک پایتەختی پاشایەتیی بەگراتیی ئەرمەنستان بوو، پێش ئەوەی لە ساڵی 1045 بیزەنتە داگیری بکات و لە ساڵی 1064 ئەلپ ئەرسەلان بیگرێت. کاتێک مەنۆچەهر گەیشت، شارەکە زیانی زۆری بەرکەوتبوو، بەڵام هێشتا شکۆدار بوو؛ شوێنی کڵێسا و کۆشک و دیوار و بازرگانی بوو.

مانەوەدارترین دەستکەوتی مەنۆچەهر بنیاتنانی ئەو مزگەوتە مەزنە بوو کە ناوی ئەوی هەڵگرتووە. مزگەوتی مەنۆچەهر، کە نزیکەی ساڵی 1072 ز بنیاتی نرا، یەکێکە لە گرنگترین یادگارەکانی پشتیوانیی کورد لە تەلارسازی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. یونسکۆ وەک کۆنترین مزگەوتی ماوە لە ناو سنوورەکانی تورکیای ئەمڕۆدا دەیناسێت. مینارە هەشتگۆشەکەی، کە بە ڕیزە جێگۆڕکێکانی بەردی بازاڵتی سوور و ڕەش دروست کراوە، ئەمڕۆ بەسەر وێرانەکانی شارە کۆنەکەدا بەرز دەبێتەوە و یەکێکە لەو چەند بینا تەواوەی ئانیی سەدەکانی ناوەڕاست کە ماونەتەوە. مزگەوتەکە یادگارێکی کوردییە لە شارێکی ئەرمەنی، کە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ئێرانیبوو لە ژێر فەرمانڕەواییی باڵای تورکدا، لە پاشایەتییەکی سنووریی فرەنەتەوەییدا بنیاتی ناوە؛ هێمایەکی تەواوی ئەو ئاڵۆزییە کولتوورییەی کە شەدادییەکان دەیاننوێند.

کوڕەکەی مەنۆچەهر، ئەبوولئەسوار شاوور II، لە سەرەتای سەدەی دوازدەیەمدا وەک فەرمانڕەوای ئانی جێی گرتەوە و دوا میری شەدادیی ئانی بوو پێش ئەوەی گورجییەکان لە ساڵی 1124 شارەکە بگرن.

داکشان لە ژێر فشاری گورجیدا (سەدەی 12)

سەدەی دوازدەیەم بۆ لقی ئانیی شەدادی سەدەیەکی دڕندانە بوو. لە ساڵی 1124، داڤید IV، پاشای گورجستان، کە بە «داڤیدی بونیاتنەر» ناسراوە، ئانیی لە ئەبوولئەسوار شاوور II گرت. ئەمە بەشێک بوو لەو فراوانبوونە مەزنەی گورجستان کە لە سەردەمی تامار، کچی نەوەکەی، سەرئەنجام گەورەترین دەوڵەتی مەسیحیی لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا دروست کرد.

شەدادییەکان بە ئاسانی وازیان لە ئانی نەهێنا. لە ساڵی 1125، فەزڵ IV، کوڕی ئەبوولئەسوار شاوور IIی لە دەسەڵات لادراو، شارەکەی گرتەوە؛ بەشێک لە ڕێگەی هاوپەیمانی لەگەڵ سوڵتانی ئەخڵاتەوە. فەزڵ IV بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییەکەی بۆ دوین و گەنجە فراوان کرد، بەڵام نەیتوانی بیانهێڵێتەوە. نزیکەی ساڵی 1130، دوای کەوتنی دوین بە دەستی قورتی، میری تورک، دەربارییەکانی کوشتیان.

براکانی، مەحمود و خوشچیکر، یەک لە دوای یەک بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەوایییان کرد، پێش ئەوەی فەخرەدین شەداد، برازای فەزڵ IV، میرنشینەکە بگرێتە دەست. فەرمانڕەواییی درێژی فەخرەدین، کە مێژوونووسان وەک درێژخایەنترین فەرمانڕەواییی میری شەدادیی سەردەمی دوای ئانی دەیناسێنن، لە دەیەکانی ناوەڕاستی سەدەی دوازدەیەمدا بنەماڵەکەی زیندوو ڕاگرت؛ تەنانەت کاتێک هێزی گورجستان لە سەردەمی دەمتریۆس I و گێۆرگی III و شاژن تاماردا هەر گەشەی دەکرد.

لە کۆتاییی سەدەی دوازدەیەمدا، میرە شەدادییەکانی ئانی بووبوون بە ژێردەستی تەختی گورجستان. فەزڵ V (فەزڵ کوڕی مەحمود) لە دوا سەردەمی بنەماڵەکەدا فەرمانڕەواییی کرد و دواتر کوڕەکەی شاهەنشاه کوڕی مەحمود جێی گرتەوە. ناوە شاهانەکەی، «شاهەنشاه»، کە بە فارسی واتای «پاشای پاشاکان» دەدات، دەنگدانەوەی ئەو وێنە ئێرانییە بوو کە بنەماڵەکە بۆ خۆی هەیبوو، تەنانەت کاتێک دەسەڵاتی سیاسیی ڕاستەقینەیان بچووک بووبووەوە بۆ تەنها شارێک کە بە باجدان ڕایاندەگرت.

کۆتاییی بنەماڵەکە: سوڵتان کوڕی مەحمود و کەوتنی ئانی (1199)

دوا فەرمانڕەوای شەدادی کە لە تۆمارە مێژووییەکاندا بەڵگەی هەیە، سوڵتان کوڕی مەحمودە؛ لە ڕێگەی تەنها بەردنووسێکەوە ناسراوە کە بەرواری 595 ک (1198–99 ز)ی لەسەرە و لەسەر دیوارەکانی ئانییە. لە ساڵی 1199، شاژن تاماری گورجستان دوا هەڵمەتی یەکلاکەرەوەی دژ بە شارەکە دەست پێ کرد، سوڵتان کوڕی مەحمودی لە دەسەڵات لادا و ئانیی دا بە بنەماڵەی مخارگردزێلی؛ خانەدانە مەسیحییەکانی ڕەچەڵەکی ئەرمەنی و گورجی کە لە سەدەی سێزدەیەمدا تا وێرانکردنی شارەکە بە دەستی مەغۆلەکان فەرمانڕەوایییان کرد.

دوای ساڵی 1199 بنەماڵەی شەدادی لە سەرچاوەکاندا ون دەبێت. دووسەد و چل و هەشت ساڵ دوای گرتنی دوین بە دەستی محەمەد کوڕی شەداد، یەکەم دەوڵەتی کورد لە قەفقاز کۆتایی هات. هەروەها دوو کەسایەتیی دیکەی شەدادی لە تۆماری Kurdish-History.comدا پارێزراون کە چیرۆکیان بە شێوەی پەرتەوازە ماوەتەوە: هەڵکشان و داکشانی فەزڵ کوڕی شاوور و فەرمانڕەواییی ئەلفەزڵ کوڕی شاوور؛ هەردووکیان پەیوەستن بە چیرۆکە فراوانترەکەی شەدادییەکان لە ئانی.

میراتی کولتووری: تەلارسازی و شیعر و ناسنامەی نێوان کولتوورەکان

شەدادییەکان تەنها فەرمانڕەوای سەربازی نەبوون. ئەوان پشتیوانی تەلارسازی و شیعر و زانستە ئیسلامییەکان بوون و یادگار و دەقەکانیان یادەوەریی کولتووریی قەفقازیان داڕشتووە.

تەلارسازی. مزگەوتی مەنۆچەهر لە ئانی مەزنترین یادگاری ماوەی بنەماڵەکەیە و یەکێکە لە گرنگترین مزگەوتەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە جیهانی فراوانتری ئیسلامیدا. پردەکانی خودائافرین بەسەر ئەرەسدا، کە لە سەرەتای سەدەی یازدەیەم لە سەردەمی فەزڵ Iدا بنیاتی نران یان فراوان کران، ڕێگا بازرگانییەکانی نێوان ئەڕان و ئازەربایجانیان بەیەکەوە بەستەوە. بەشێک لە دیوارەکانی گەنجە کە ئەبوولئەسوار لە ساڵی 1063 بۆ بەرەنگاربوونەوەی پەلامارەکانی ئەلانەکان بنیاتی نا، پارێزراوە. هەروەها دەروازە مەزنە برۆنزییەکانی گەنجە، کە دەمتریۆس I لە ساڵی 1139 بردنی بۆ گورجستان، هێشتا لە دەیری گێلاتی ماونەتەوە؛ نموونەیەکی دەگمەنی کانزاکاریی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست کە لە دەیرێکی مەسیحیدا پارێزراوە.

شیعر. قەترانی تەورێز، شاعیری فارسی کە لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەمدا گەشەی کرد، ستایشنامەی فراوانی بۆ میرە شەدادییەکان هۆنییەوە. شیعرەکانی لە کۆنترین شیعرە ماوەکانی فارسیی نوێی قەفقازن و پەنجەرەیەک بەسەر کولتووری ئەدەبیی دەرباری شەدادیدا دەکەنەوە؛ کولتوورێک کە بە فارسی دەیخوێندەوە، بە عەرەبی نوێژی دەکرد و بەسەر ئەرمەنی و گورجی و کورددا فەرمانڕەواییی دەکرد.

ناسنامەی نێوان کولتوورەکان. بنەماڵەی شەدادی ناوی سەر بە لانیکەم چوار نەریتی کولتووریی بەکار دەهێنا. دامەزرێنەری بنەماڵەکە ناوە عەرەبییەکەی محەمەدی هەڵدەگرت. کوڕەکانی لەشکەری بوون، کە لە وشەی فارسیی «سوپا»وە هاتووە، و مەڕزوبان، واتە «پارێزەری سنوور»، و فەزڵ. نەوەکانی دواتر ناوی شاهانەی فارسی و ساسانییان هەڵدەگرت؛ شاوور (شاپور) و مەنۆچەهر و نووشیروان، کە بانگەشەی بنەماڵەکەیان بۆ سەر بە میراتی شاهانەی ئێرانبوون ڕادەگەیاند. دواترتر، ناوە ئەرمەنییەکانی وەک ئەشۆت لە بنەماڵەکەدا دەرکەوتن کە هاوسەرگیری لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی بەگراتی دەنوێند. دەرباری شەدادی شوێنێک بوو کە سیاسەتی هۆزیی کوردی و کولتووری باڵای ئێرانی و دەسەڵاتی ئایینیی عەرەبی و میراتی ناوخۆییی ئەرمەنی هەموویان پێکەوە تیایدا دەژیان؛ هەندێک جار بە نائارامی، بەڵام بۆ زیاتر لە دوو سەدە.

جێگە لە مێژووی کورددا

بنەماڵەی شەدادی لە تۆمارە مێژووییەکانی کورددا جێگەیەکی تایبەتی هەیە. یەکەم دەوڵەتی کورد بوو کە فەرمانڕەواییی بەشێکی گەورەی قەفقازی باشووری کرد؛ خاکێک کە ئەمڕۆ لە ئەرمەنستان و ئازەربایجان و ڕۆژهەڵاتی تورکیادا هەڵکەوتووە. دامەزرێنەرەکانی لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانی هاتبوون و فەرمانڕەواکانی بە بێ مشتومڕ، لە توێژینەوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و هاوچەرخدا، وەک کورد ناسێنراون.

بەڵام شەدادییەکان ئەوەشمان بیر دەخەنەوە کە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە هیچ مانایەکی تەسکی نەتەوەیی فەرمانڕەواییی خاکی «کوردی»یان نەکردووە. ئەوان حوکمی دانیشتووانێکی تێکەڵ لە کورد و ئەرمەنی و ئازەری و گورجی و فارسیان دەکرد. ئاراستەی کولتوورییان بە قووڵی ئێرانی بوو؛ پشتیوانییان لە شیعری فارسی دەکرد، بانگەشەی ڕەچەڵەکی ساسانییان دەکرد و ناوی شاهانەی فارسییان هەڵدەگرت. هاوپەیمانییە سیاسییەکانیان بۆ هەموو ئاراستەیەک دەڕۆیشت: لەگەڵ مەسیحییە ئەرمەنییەکان هاوسەرگیرییان دەکرد، ملکەچی سوننییە تورکەکان دەبوون و لەگەڵ مەسیحییە گورجییەکان دەجەنگان.

ئەم شێوازە، واتە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە سەرکردایەتیی دەوڵەتێکی تێکەڵ دەکات بە پێکهاتەی بەهێزی کولتووریی ئێرانی و ناوچەییی فراوانتر، دواتر لە مێژووی کورددا دووبارە دەبووەوە. ئیمپراتۆریای ئەیووبیی سەلاحەدین سەدەیەک دواتر لە ئاستێکی زۆر گەورەتردا ئەم شێوازەی دووبارە کردەوە. مەروانییەکانی دیاربەکر، کە هاوسەردەمی شەدادییەکان بوون، لە ناوچەیەکی دیکەدا هەمان کاریان کرد. شەدادییەکان یەکەم و باکووریترین نموونەی ئەم شێوە سیاسییە تایبەتەی کوردن.

بۆ کوردانی ئەمڕۆ، میراتی شەدادی دوو لایەنی هەیە. یەکەم، بوونی مێژووییی کورد لە قەفقاز بیر دەخاتەوە؛ بوونێک کە زۆر لەمێژترە لە سنوورە سیاسییە هاوچەرخەکانی ئەرمەنستان و ئازەربایجان و تورکیا. دووەم، میراتێکی تەلارسازییە: مزگەوتی مەنۆچەهر لە ئانی هێشتا ڕاوەستاوە؛ یادگارێک کە کورد بنیاتی ناوە لە وێرانەیەکدا کە ئێستا سەر بە تورکیایە و لە خاکێکدا کە پێشتر ئەرمەنی بوو. ئەم یادگارە ئاڵۆزیی کولتووریی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاست دەنوێنێت، کە شەدادییەکان هەم دایانڕشت و هەم بە میرات وەریان گرت.

ڕیزبەندیی کاتی

نزیکەی ساڵی 951 ز — محەمەد کوڕی شەداد دوین دەگرێت و بنەماڵەکە دادەمەزرێنێت. نزیکەی ساڵی 955 — محەمەد لە تاراوگە لە ڤاسپوراکان دەمرێت. 971 — لەشکەری I گەنجە دەگرێت و کۆتایی بە دەسەڵاتی موسافری لە ئەڕان دەهێنێت. 978 — مەڕزوبان جێی براکەی دەگرێتەوە. 985 — فەزڵ I کوڕی محەمەد دەبێتە میر؛ درێژخایەنترین فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە دەست پێ دەکات. 1022 — فەزڵ I دوین دەگرێتەوە. 1031 — مەرگی فەزڵ I؛ بنەماڵەکە دەچێتە قۆناغێکی توندوتیژیی ناوخۆییەوە. 1049 — ئەبوولئەسوار شاوور I بنەماڵەکە یەک دەخاتەوە و فەرمانڕەواییەکەی دەست پێ دەکات. 1054/55 — ئەبوولئەسوار وەک فەرمانڕەوایەکی ژێردەستی سەلجوقی ملکەچی تۆغرولبەگ دەبێت. 1064 — ئەلپ ئەرسەلان ئانی دەگرێت؛ شارەکە دەدرێت بە شەدادییەکان. 1067 — مەرگی ئەبوولئەسوار شاوور I. 1068–69 — ئەشۆت بۆ ماوەیەکی کورت دەست بەسەر گەنجەدا دەگرێت. 1072 — مەنۆچەهر کوڕی شاوور لقی ئانی دادەمەزرێنێت و مزگەوتی مەنۆچەهر بنیات دەنێت. 1075 — ئەلپ ئەرسەلان گەنجە دەخاتە سەر خاکەکەی و کۆتایی بە لقی سەرەکیی شەدادی دەهێنێت. 1085 — فەزڵ III بۆ ماوەیەکی کورت گەنجە دەگرێتەوە، پێش ئەوەی مەلیکشاه سەرکوتی بکات. 1124 — داڤید IVی گورجستان ئانی دەگرێت. 1125 — فەزڵ IV ئانی دەگرێتەوە. نزیکەی ساڵی 1130 — فەزڵ IV دوای کەوتنی دوین دەکوژرێت. 1139 — دەمتریۆس Iی گورجستان پەلاماری گەنجە دەدات و دەروازە برۆنزییەکانی شارەکە دەبات بۆ گێلاتی. 1161 — گورجییەکان فەزڵ V لە ئانی دەردەکەن. 1174 — گورجییەکان ئانی دەگرن؛ بە دەستێوەردانی ئێلدیگوزییەکان دەسەڵاتی شەدادی بۆ ماوەیەکی کورت دەگەڕێتەوە. 1199 — شاژن تامار سوڵتان کوڕی مەحمود، دوا میری شەدادی، لە دەسەڵات لادەبات؛ ئانی دەکەوێتە دەست بنەماڵەی مخارگردزێلی.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی شەدادی

لە تۆمارە مێژووییەکاندا بەڵگەی بیست میری شەدادی هەیە، لە دوو لقدا: لقی سەرەکیی گەنجە و لقی لاوەکیی ئانی. Kurdish-History.com ژیاننامەی هەریەکێکیان لەخۆ دەگرێت.

لقی سەرەکیی گەنجە (951–1075): محەمەد کوڕی شەداد، دامەزرێنەر؛ لەشکەری کوڕی محەمەد، داگیرکەری گەنجە؛ مەڕزوبان کوڕی محەمەد کوڕی شەداد؛ فەزڵ I کوڕی محەمەد، بونیاتنەرە مەزنەکە؛ ئەبوولفەتح موسا؛ لەشکەری II کوڕی موسا؛ نووشیروان کوڕی لەشکەری؛ ئەبوولئەسوار شاوور I، پاشا جەنگاوەرەکە؛ فەزڵ II کوڕی شاوور I؛ ئەشۆت کوڕی شاوور، داواکەرە ڕکابەرەکە؛ فەزلون کوڕی فەزڵ.

لقی ئانی (1072–1199): مەنۆچەهر کوڕی شاوور، تەلارسازەکەی ئانی؛ ئەبوولئەسوار شاوور II؛ فەزڵ IV؛ فەخرەدین شەداد؛ فەزڵ V (فەزڵ کوڕی مەحمود)؛ شاهەنشاه کوڕی مەحمود؛ سوڵتان کوڕی مەحمود، دوا شەدادی.

ژیاننامەی دوو کەسایەتیی دیکەی تۆماری شەدادی لە هەڵکشان و داکشانی فەزڵ کوڕی شاوور و فەرمانڕەواییی ئەلفەزڵ کوڕی شاووردا خراوەتە ڕوو.

پرسیار و وەڵام: ناسینی بنەماڵەی شەدادی

ئایا شەدادییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. محەمەد کوڕی شەداد، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی هەزبانی هاتبوو. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکە لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا تۆمار کراوە، بەتایبەتی لای مۆنەجیمباشی، مێژوونووسی عوسمانی کە سوودی لە «تاریخ الباب»ی ونبوو وەرگرتووە، و هەموو بەرهەمە مەزنە هاوچەرخەکانی سەرچاوەی زانیاری، لەوانە ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام و ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، قبووڵیان کردووە.

بۆچی شەدادییەکان بانگەشەی ڕەچەڵەکی ساسانییان دەکرد؟ وەک زۆرێک لە بنەماڵە فەرمانڕەوا ئێرانی و کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، شەدادییەکان هەوڵیان دەدا بە بانگەشەی گەڕانەوەی ڕەچەڵەکیان بۆ شا ساسانییەکانی پێش ئیسلام، ڕەوایەتی بە فەرمانڕەواییەکەیان بدەن. ئەمە شێوازێکی باو بوو لە ناو دەوڵەتەکانی خاوەن کولتووری ئێرانی لە سەدەکانی دەیەم و یازدەیەمدا. هەڵبژاردنی ناوە شاهانە ساسانییەکانی وەک شاوور (شاپور) و مەنۆچەهر و نووشیروان لەلایەن شەدادییەکانەوە ئەم ئاواتە دەنوێنێت. ئەندرۆ پیکۆک، مێژوونووس، تێبینیی کردووە کە شەدادییەکان «حەزیان لەوە بوو ڕەچەڵەکیان شکۆدارتر بێت لە ڕەچەڵەکی ئەندامانی هۆزە کوردەکان»؛ ئەمە دەربڕینێکە لەبارەی ئامانجە سیاسییەکانیان، نەک ڕەچەڵەکی ڕاستەقینەیان.

پەیوەندیی شەدادییەکان لەگەڵ ئەرمەنستان چۆن بوو؟ ئاڵۆز و نزیک بوو. شەدادییەکان فەرمانڕەواییی خاکێکیان دەکرد کە پێشتر سەر بە پاشایەتییە مەسیحییە ئەرمەنییەکان بوو و بە فراوانی لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی بەگراتیی ئەرمەنی هاوسەرگیرییان دەکرد. هەندێک فەرمانڕەوای شەدادی ناوی ئەرمەنییان هەڵدەگرت، کە ئەشۆت کوڕی شاوور ڕوونترین نموونەیە. قەترانی تەورێز، شاعیری فارسیی سەدەی یازدەیەم، تەنانەت فەزلونی، میری شەدادی، بە «شکۆی بنەماڵەی بەگراتی» ناو بردووە؛ ئەمە دەنوێنێت کە ئەم دوو بنەماڵە شاهانەیە تا چەند بە قووڵی لە یەک ئاڵابوون.

مزگەوتی مەنۆچەهر چییە؟ مزگەوتێکی سەدەکانی ناوەڕاستە لە وێرانەکانی ئانی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە نزیکەی ساڵی 1072 ز مەنۆچەهر کوڕی شاوور، میری شەدادی، بنیاتی ناوە. یونسکۆ وەک کۆنترین مزگەوتی ماوە لە ناو سنوورەکانی تورکیای ئەمڕۆدا دەیناسێت. مینارە هەشتگۆشە تایبەتەکەی بە ڕیزە جێگۆڕکێکانی بازاڵتی سوور و ڕەش یەکێکە لەو یادگارانەی ئانی کە زۆرترین وێنەیان گیراوە و هەر میراتێکی گرنگی تەلارسازیی کوردی ماوەتەوە.

بۆچی بنەماڵەی شەدادی کۆتایی هات؟ چەند هۆکارێک هەبوو. توندوتیژیی ناوخۆیی لەسەر جێنشینی لە ماوەی چەند نەوەیەکدا بنەماڵەکەی لاواز کرد. هەڵکشانی تورکە سەلجوقییەکان لە ساڵی 1054ەوە شەدادییەکانی خستە ئاستی فەرمانڕەوای ژێردەستەوە. فراوانبوونی گورجستانی مەسیحی لە سەدەی دوازدەیەمدا، بەتایبەتی لە سەردەمی شاژن تامار، بە هێواشی خاکە ماوەکانی شەدادیی دەورە دا و ئەو خاکانەی خستە ناو دەسەڵاتی خۆیەوە. کەوتنی ئانی بە دەستی تامار لە ساڵی 1199 کۆتایی بە بنەماڵەکە وەک هێزێکی سیاسی هێنا.

خاکەکانی شەدادییەکان لە کوێ بوون؟ بنەماڵەکە فەرمانڕەواییی ئەڕانی دەکرد، واتە ناوچەی نێوان ڕووبارەکانی کوڕا و ئەرەس لە ڕۆژئاوای ئازەربایجانی ئەمڕۆ، و بەشەکانی ئەرمەنستان، لەوانە دوین و دواتر ئانی. لە کاتە جیاوازەکاندا نفوزەکەی بەسەر سیونیک و شەمکیر و بەردە و خاکەکانی دیکەدا فراوان کرد. سێ پایتەختە سەرەکییەکەیان، دوین و گەنجە و ئانی، لە گرنگترین شارەکانی قەفقازی باشووری سەدەکانی ناوەڕاست بوون.

پەیوەندیی شەدادییەکان لەگەڵ گورجستان چۆن بوو؟ زۆربەی کات دوژمنکارانە بوو. سوپا گورجییەکان لە سەردەمی داڤید IV لە ساڵی 1124 ئانییان گرت و دیسان لە سەردەمی دەمتریۆس Iدا گرتیانەوە. گورجستان لە ماوەی سەدەی دوازدەیەمدا بە هێواشی خاکە شەدادییەکانی خستە ناو دەسەڵاتی خۆیەوە. دەروازە برۆنزییەکانی گەنجە، کە دەمتریۆس I لە ساڵی 1139 بردنی و ئێستا لە دەیری گێلاتی لە گورجستانی ئەمڕۆدان، یادگارێکی بەرجەستەی ئەم ململانێیە درێژەی نێوان گورجییەکان و شەدادییەکانن.

میراتی شەدادییەکان لە کوردستانی ئەمڕۆدا چییە؟ شەدادییەکان لە پاڵ مەروانییەکانی دیاربەکر و حەسنەوەییەکانی زاگرۆس و ئەیووبییەکانی میسر، یەکێکن لە گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. فراوانیی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە مێژوودا تا ناو قەفقازی باشوور دەنوێنن و لە مزگەوتی مەنۆچەهری ئانیدا میراتێکی مەزنی تەلارسازییان بەجێ هێشتووە. هەروەها ئەوەشمان بیر دەخەنەوە کە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کراوە بە ڕووی جیهاندا و فرەکولتووری بوون و لە کولتووری باڵایاندا ئاراستەی ئێرانییان هەبوو؛ بە مانای هاوچەرخ، دەوڵەتی تەسکی نەتەوەیی نەبوون.

ئەنجام

بنەماڵەی شەدادی یەکەم دەوڵەتی کورد لە قەفقاز و یەکێک لە درێژخایەنترین قەوارە سیاسییە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. لە گرتنی دوین بە دەستی محەمەد کوڕی شەداد لە ساڵی 951 تا لە دەسەڵات لادانی سوڵتان کوڕی مەحمود لە ئانی لە ساڵی 1199، دە نەوەی میرە شەدادییەکان فەرمانڕەواییی پاشایەتییەکی سنوورییان دەکرد لە خاڵی یەکگرتنی جیهانە ئیسلامی و مەسیحییەکان، ناوچە کولتوورییە ئێرانی و قەفقازییەکان و ناوچە ناوەندییە هۆزییە کوردییەکان و بەرزاییە ئەرمەنی و گورجییەکاندا.

مزگەوتی مەنۆچەهریان بنیاتی نا، کە هێشتا ڕاوەستاوە. پشتیوانییان لە شیعری فارسی کرد کە کولتووری ئەدەبیی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستی داڕشت. لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی ئەرمەنی هاوسەرگیرییان کرد و ملکەچی فەرمانڕەوا تورکە سەردەستەکان بوون و لەگەڵ پاشا گورجییەکان جەنگان. لە هەموو ئەم قۆناغانەدا هەر بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد مانەوە؛ بنەماڵەیەکی هۆزیی هەزبانی کە بۆ دوو سەدە و نیو بوو بە یەکێک لە هێزە مەزنە سنوورییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست.

بۆ تۆماری مێژووییی کوردی ئەمڕۆ، شەدادییەکان خۆیان یادگارێکن: ئەوە بیر دەخەنەوە کە مێژووی کورد لە سنوورە سیاسییە هاوچەرخەکانی عێراق و ئێران و تورکیا و سووریادا سنووردار نییە و بوونی کورد لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا قووڵ و بەردەوام بوو و لە ڕووی کولتوورییەوە لێکەوتەی هەبوو.

سەرچاوە و بەرهەمە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Münejjim Bashi, Sahayef al-Akhbar (عوسمانی، نزیکەی 1700، بە سوودوەرگرتن لە Tarikh al-Babی ونبوو)؛ Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh؛ Vardan Areweltsi, Universal History (ئەرمەنی، سەدەی 13)؛ Qatran of Tabriz, Diwan (شیعری فارسی).

سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان: Vladimir Minorsky, Studies in Caucasian History (Cambridge, 1953)؛ توێژینەوەی هاوچەرخی بنەڕەتی؛ C. E. Bosworth, "Shaddadids," Encyclopædia of Islam (چاپی 2)؛ A. C. S. Peacock, "Shaddadids," Encyclopædia Iranica (ئۆنلاین)؛ Steven K. Ross، توێژینەوەکانی لەبارەی سیاسەتی سنووریی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاست؛ زنجیرەی مۆنۆگرافە زانستییەکانی پڕۆژەی Encyclopædia Iranica.

ژیاننامەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر بۆ هەموو بیست ژیاننامە تاکەکەسییەکانی شەدادی دەدات و هەم لقی سەرەکیی گەنجە و هەم لقی لاوەکیی ئانی دەگرێتەوە.