ئەبولئەسوار شاووری یەکەم کێ بوو؟
ئەبولئەسوار شاوور کوڕی فەزڵی یەکەم، بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو، نزیکەی ساڵانی 1049–1067 زایینی. سەرباز و دەوڵەتدارێکی بە توانای نائاسایی بوو و میرنشینی شەدادیی لە یەکێک لەو قۆناغانەدا بەڕێوە برد کە لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە زۆرترین داواکاریی هەبوو: ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ هەڵمەتە سەربازییەکانی بیزەنتی، هاتنی تورکە سەلجوقییەکان وەک دەسەڵاتی زاڵی ئیسلامی و ئاستەنگە ناوخۆییەکانی جێنشینییەکی جێی ململانێ. بە لێهاتوویی لەگەڵ هەموویاندا هەڵسوکەوتی کرد؛ خۆبەڕێوەبردنی کوردیی شەدادیی پاراست و لە هەمان کاتدا خۆی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی دیمەنی سیاسی گونجاند کە سەلجوقییەکان هێنایانە ئاراوە. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ناوچەی ئەڕانی باشووری قەفقازی دەکرد؛ ناوچەیەک کە شاری گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانی (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا)ی دەگرتەوە. شەدادییەکان یەکێک بوون لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست. فەرمانڕەواییی خاکێکی فرەنەتەوەیان دەکرد کە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکەی تێدا دەژیان؛ فەرمانڕەوای لێهاتوویان پێ گەیاند کە لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی، گورجی و سەلجوقیدا هەڵسوکەوتیان دەکرد و میراتێکی ماندگاری تەلارسازییان بەجێ هێشت. مێژوونووسانی کورد بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاستیان دادەنێن؛ بنەماڵەیەک کە گەیشتنی دەسەڵاتی سیاسیی کورد بۆ دوورییەکی جوگرافیاییی سەرسوڕهێنەر لە ناو قەفقازدا نیشان دەدات.
مێژوونووسانی کورد ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بە مەزنترین سەرکردەی سەربازی و سیاسیی شەدادی دادەنێن؛ پاشایەکی جەنگاوەر کە توانای جەنگان لەگەڵ بیزەنتی، بەڕێوەبردنی گواستنەوە بۆ سەردەمی سەلجوقی و پاراستنی سەروەریی کوردی لە قەفقازدا بۆ نزیکەی دوو دەیە، یەکێک لە باشترین دەستکەوتەکانی دەوڵەتداریی کورد لە سەردەمی ناوەڕاستدا نیشان دەدات.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم (1049–1067 زایینی) بەناوبانگترین فەرمانڕەوای کوردی شەدادی بوو؛ جەنگاوەر و دەوڵەتدارێک کە هاوکات لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی و سەلجوقیدا هەڵسوکەوتی دەکرد.
لە قەفقازدا ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی هەڵمەتە سەربازییەکانی بیزەنتی بووەوە و بۆ پاراستنی سەربەخۆییی شەدادی جەنگا، لە بەرامبەر یەکێک لە بەهێزترین سوپاکانی جیهانی سەردەمی ناوەڕاستدا.
دوای سەردەمی شەڕی مەلازگیرد، بە لێهاتووییی سیاسی گواستنەوە بۆ باڵادەستیی سەلجوقیی بەڕێوە برد و ئاستێکی بەرچاوی خۆبەڕێوەبردنی کوردیی پاراست.
لە وەسفی ماڵپەڕی Kurt-i-History.comدا هەم وەک فەرمانڕەوا و هەم وەک کەسایەتیی سەربازی ناسێنراوە؛ تەنها ئەوە کە لە لیستی بنەماڵەکەدا ئەم دوو پۆلەی بۆ دیاری کراوە.
مێژوونووسانی کورد بە مەزنترین سەرکردەی سەربازیی کوردی شەدادی دای دەنێن، کە فەرمانڕەواییی 18 ساڵەی ئەو پڕجووڵەترین سەردەمی بنەماڵەکە بوو.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
پاشای جەنگاوەر و گواستنەوە بۆ سەردەمی سەلجوقی
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم کوڕی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد بوو؛ بنیاتنەرە مەزنەکەی بنەماڵەکە. لەو کۆشکە کوردییەدا گەورە بوو کە باوکی لە ماوەی فەرمانڕەواییی 46 ساڵەدا پەرەی پێ دابوو. هەم خاڵە بەهێزەکانی ئەو فەرمانڕەوایییە درێژەی وەرگرت، هەم ئەو فشارە دەرەکییە ڕوو لە زیادبوونانەی کە گۆڕانکاریی سەلجوقی دروستی کردبوون. ناوبانگی سەربازیی ئەو پێش ئەوەی ببێتە فەرمانڕەوای سەرەکی چەسپابوو. کۆبوونەوەی لێهاتووییی مەیدانی شەڕ و زیرەکیی سیاسی لە ئەودا، کردی بە تواناترین سەرکردەی شەدادییەکان.
ناوی «ئەبولئەسوار» («باوکی سوارەکان») نەریتی سەربازیی شەدادی دەردەخات. فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی لە نەریتی هۆزی هەزەبانیدا بوو و لە گەنجەوە خاکی فرەنەتەوەی ئەڕانی بەڕێوە دەبرد. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو لەگەڵ ئامادەبوونی سەربازیی بیزەنتی لە قەفقازدا ڕاستەوخۆ و کەسی بوو؛ دەجەنگا و تەنها دانوساندنی نەدەکرد.
پاشخانی مێژوویی
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لە سەردەمی گۆڕانکارییەکی یەکلاکەرەوەی ڕۆژهەڵاتی نزیک لە سەردەمی ناوەڕاستدا فەرمانڕەواییی کرد. تورکە سەلجوقییەکان، دوای ئەوەی غەزنەوییەکانیان لە دەندانەقاندا شکست پێ هێنا (1040 زایینی) و بەغدایان تاڵان کرد (1055 زایینی)، بوونە دەسەڵاتی نوێی زاڵی ئیسلامی. بۆ شەدادییەکان ئەمە بە مانای گۆڕینی پەیوەندیی سەردەمی بوویی بوو بۆ پەیوەندییەکی سەردەمی سەلجوقی؛ گونجاندنێکی گرنگ کە پێویستی بە نەرمونیانیی سیاسی هەبوو.
ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا هێشتا هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆی سەربازی بوو. هەڵمەتەکانی بیزەنتی لە قەفقازدا فشارێکی بەردەوام بوون و ئەبولئەسوار شاووری یەکەم ڕاستەوخۆ ڕووبەڕوویان دەبووەوە. توانای جەنگان لەگەڵ بیزەنتی و لە هەمان کاتدا بەڕێوەبردنی گواستنەوە بۆ سەردەمی سەلجوقی، فراوانیی توانای ستراتیژیی ئەو نیشان دەدات.
پاشای جەنگاوەر و گواستنەوە بۆ سەردەمی سەلجوقی
جەنگان لەگەڵ بیزەنتی
ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لەگەڵ هێزە بیزەنتییەکان لە قەفقازدا، ڕووداوە دیارە سەربازییەکانی فەرمانڕەواییی ئەو بوون. ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی هەڵمەتە بیزەنتییەکان دەبووەوە کە هەڕەشەیان لە خاکی شەدادی دەکرد و بە سەرکردایەتیی خۆی لە مەیدانی شەڕدا، ڕێزی دۆست و دوژمنی بەدەست هێنا. دیاریکردنی دوو پۆلی «فەرمانڕەوا» و «کەسایەتیی سەربازی» بۆ ئەو لە ماڵپەڕی Kurdish-History.comدا، کە تەنها بۆ ئەو کراوە، ئەم تایبەتمەندییە دەردەخات؛ چالاکترین فەرمانڕەوای شەدادی لە بواری سەربازیدا بوو لە مێژووی بنەماڵەکەدا.
هەڵسوکەوت لەگەڵ هاتنی سەلجوقییەکان
کاتێک سوڵتانی سەلجوقی، ئەلپ ئەرسەلان، شاری ئانی، پایتەختە ئەرمەنییەکە، گرت، نزیکەی ساڵی 1064 زایینی، شەدادییەکان ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی بنەڕەتی بوونەوە: بەرگری یان ڕێککەوتن. ئەبولئەسوار شاووری یەکەم ڕێککەوتنی هەڵبژارد؛ باڵادەستیی تەنها بەناوی سەلجوقیی قبووڵ کرد و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکی کردەییی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی پاراست. ئەمە هەمان شێوازی کردەیی بوو کە لە مەروانییەکانەوە تا حەسەنەوییەکان تایبەتمەندیی دەوڵەتداریی کورد بوو: قبووڵکردنی دەسەڵاتی فەرمیی سەلجوقی و پاراستنی دەسەڵاتی ڕاستەقینەی کورد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
هەندێک جار ڕێککەوتنی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لەگەڵ سەلجوقییەکان بە ملکەچبوون وەسف دەکرێت. مێژوونووسانی کورد ئەم چوارچێوەیە ڕەت دەکەنەوە؛ ڕاستەوخۆ لەگەڵ بیزەنتی جەنگابوو و ئەو متمانەپێکراوییەی بەدەست هێنابوو کە بتوانێت لە پێگەی هێزەوە لەگەڵ سەلجوقییەکان دانوساندن بکات. ڕێککەوتنەکەی تەسلیمبوون نەبوو، بەڵکو دەوڵەتدارییەکی کردەیی بوو. سەرکەوتوو بوو و ڕێگەی بە شەدادییەکان دا دوای مردنی ئەو 130 ساڵی دیکە بەردەوام بن.
دیاریکردنی دوو پۆلی «فەرمانڕەوا + کەسایەتیی سەربازی» بۆ ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لە لیستی Kurdish-History.comدا، ئەوە دەردەخات کە ماڵپەڕەکە بە گرنگترین فەرمانڕەوای شەدادی لە ڕووی سەربازییەوەی دەناسێنێت. مێژوونووسانی کورد ئەم هەڵسەنگاندنە پشتڕاست دەکەنەوە؛ هیچ فەرمانڕەوایەکی دیکەی شەدادی بەو ڕاستەوخۆیی و سەرکەوتووییەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگە سەربازییەکانی سەردەمی خۆی نەبووەتەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم، مانەوەی بنەماڵەی شەدادییە لە مەترسیدارترین قۆناغیدا. لەگەڵ بیزەنتی جەنگا، گواستنەوە بۆ سەردەمی سەلجوقیی بەڕێوە برد و لە ماوەی 18 ساڵ ئاستەنگی نائاساییدا فەرمانڕەواییی کوردیی ئەڕانی پاراست. ئەو بنەماڵەیەی کە پاراستی، دوای مردنی ئەو 130 ساڵی دیکە دەمایەوە.
بۆ گەلی کورد، ئەبولئەسوار شاووری یەکەم پاشای جەنگاوەری بنەماڵەی شەدادییە؛ ئەو فەرمانڕەوایەی کە سەلماندی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە قەفقازدا دەتوانێت هاوکات لە بەرامبەر فشاری دوو هێزی هەرە گەورەی سەربازیی جیهانی سەردەمی ناوەڕاستدا بەرگە بگرێت. میراتەکەی بەشێکە لە نەریتی کوردیی جەنگان بۆ سەروەری لە بەرامبەر هێزێکی زۆر بەهێزتردا.
پرسیارە باوەکان
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم کێ بوو؟
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم (فەرمانڕەوایی: 1049–1067 زایینی) چالاکترین و بەناوبانگترین فەرمانڕەوای کوردی شەدادی لە بواری سەربازیدا بوو و لە سەردەمی هەڵمەتە سەربازییەکانی بیزەنتی و فراوانبوونی سەلجوقییەکاندا فەرمانڕەواییی کرد. ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی هێزە بیزەنتییەکان بووەوە و گواستنەوە بۆ باڵادەستیی سەلجوقیی بەڕێوە برد، لەگەڵ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی کوردیی شەدادی. مێژوونووسانی کورد بە مەزنترین پاشای جەنگاوەری بنەماڵەکە دای دەنێن.
بۆچی بۆ ئەبولئەسوار شاووری یەکەم هەم پۆلی فەرمانڕەوا و هەم پۆلی کەسایەتیی سەربازی دیاری کراوە؟
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم تەنها فەرمانڕەوای شەدادییە کە لە Kurdish-History.comدا هەم پۆلی فەرمانڕەوا و هەم پۆلی کەسایەتیی سەربازیی بۆ دیاری کراوە. ئەمە ئەو تایبەتمەندییە تاقانەیەی نیشان دەدات کە چالاکترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیدا. بە پێچەوانەی زۆربەی فەرمانڕەوایانی شەدادی کە بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی سیاسەت و دیپلۆماسییەوە فەرمانڕەوایییان دەکرد، ئەو ڕاستەوخۆ سەرکردایەتیی هەڵمەتە سەربازییەکانی دژی هێزە بیزەنتییەکانی دەکرد؛ کۆبوونەوەی سەرکردایەتیی مەیدانی شەڕ و دەوڵەتداریی سیاسی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.