مەنووچهر کوڕی شاوور کێ بوو؟
مەنووچهر کوڕی شاوور لە ڕووی تەلارسازییەوە بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو و نزیکەی ساڵانی 1072–1118 زایینی فەرمانڕەواییی کرد؛ نزیکەی 46 ساڵ، بە هەمان ماوەی فەرمانڕەواییی بیناسازە مەزنەکەی بنەماڵەکە، فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد. زیاتر بە بنیادنانی مزگەوتی مەنووچهر لە شاری کۆنی ئەرمەنیی ئانیدا ناسراوە (ئانیی ئەمڕۆ لە تورکیا)؛ شاهکارێکی تەلارسازیی ئیسلامی لە سەردەمی ناوەڕاستدا، کە تا ئەمڕۆ ماوەتەوە و یەکێکە لە گرنگترین یادگارەکانی میراتی کولتووریی کورد لە قەفقازدا. لە فەرمانڕەواییی ئەودا شەدادییەکان ناوەندی سەرەکیی دەسەڵاتیان لە گەنجەوە بۆ ئانی گواستەوە؛ گواستنەوەیەکی گرنگ. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ئەڕان و دواتر ئانیی کرد؛ یەکێک لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست.
مێژوونووسانی کورد مەنووچهر کوڕی شاوور بە مەزنترین پشتیوانی کولتووریی بنەماڵەی شەدادی دادەنێن؛ فەرمانڕەوایەک کە یادگارێکی بەرجەستەی لە ئانیدا بەجێ هێشتووە، کە نزیکەی هەزار ساڵ ماوەتەوە و بەڵگەی دەستکەوتی تەلارسازی و لێهاتووییی شارستانیی کوردە لە قەفقازی سەردەمی ناوەڕاستدا.
خاڵە سەرەکییەکان
مەنووچهر کوڕی شاوور (نزیکەی 1072–1118 زایینی) درێژترین فەرمانڕەواییی لە نێوان فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکانی دوای دامەزرێنەرەکەدا هەبوو؛ نزیکەی 46 ساڵ فەرمانڕەواییی کرد.
مزگەوتی مەنووچهری لە ئانی بنیات نا (لە تورکیای ئەمڕۆ)؛ یەکێک لە گرنگترین یادگارەکانی تەلارسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستدا، کە تا ئەمڕۆ هەر بە پێوەیە.
لە فەرمانڕەواییی ئەودا شەدادییەکان ناوەندی سەرەکیی دەسەڵاتیان لە گەنجەوە بۆ ئانی گواستەوە.
تابعی سەلجوقی بوو، بەڵام ئاستێکی بەرچاوی خۆبەڕێوەبردنی کولتووری و کارگێڕیی کوردیی شەدادیی پاراست.
مێژوونووسانی کورد مزگەوتی مەنووچهر بە یەکێک لە جوانترین یادگارە بەرجەستەکانی دەستکەوتی شارستانیی کورد لە جیهانی سەردەمی ناوەڕاست دادەنێن.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
مزگەوتی مەنووچهر و تەلارسازیی کوردی
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
مەنووچهر کوڕی شاوور لە قۆناغی جێی ململانێی جێنشینیی دوای شاووری یەکەمدا گەیشتە دەسەڵات و بە درێژی و بەردەوامیی فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی دواتری خۆی، وەک فەرمانڕەوای زاڵی شەدادی پێگەی جێگیر کرد. گواستنەوەی ئەو لە داواکارێکی جێی ململانێوە بۆ فەرمانڕەوایەکی درێژماوە، خۆی نیشاندەری لێهاتووییی سیاسییە.
مەزنترین میراتی لە بواری تەلارسازیدا بوو؛ مزگەوتی مەنووچهر لە ئانی، کە لە فەرمانڕەواییی ئەودا بنیات نرا، یەکێکە لە گرنگترین یادگارە ماوەکانی تەلارسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستدا. بنیادنانی لە ئانی، پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکە، ئەو شارەی شەدادییەکان دوای گرتنی گەنجە لە لایەن سەلجوقییەکانەوە دەسەڵاتیان بەسەردا گرت، توانای کوردە شەدادییەکان دەردەخات بۆ لێهاتووییی کولتووری لە ژینگەیەکی فرەئایین و فرەنەتەوەدا.
پاشخانی مێژوویی
لە فەرمانڕەواییی مەنووچهردا شەدادییەکان ناوەندی دەسەڵاتیان لە گەنجەوە بۆ ئانی گواستەوە. کاتێک سەلجوقییەکان نزیکەی ساڵی 1075 زایینی گەنجەیان گرت، شەدادییەکان لە ئانی نیشتەجێگەیەکی نوێیان دۆزییەوە؛ پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکە بە کەنیسە گەورە سەرەکییە ناوازەکەی، کۆشکەکان و ژێرخانی شارەکەیەوە. فەرمانڕەواییی ئەم شارە بە تەواوی ئەرمەنییە وەک فەرمانڕەوای کورد، پێویستی بە هەمان لێهاتووییی فەرمانڕەواییی فرەنەتەوە هەبوو کە شەدادییەکان هەمیشە نیشانیان دابوو.
مزگەوتی مەنووچهر لە شوێنێک بنیات نرا کە کەنیسە گەورە سەرەکییە ئەرمەنییەکەی ئانی لێوە دیار بوو؛ یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین بیناکانی جیهانی سەردەمی ناوەڕاست. ئەوەی فەرمانڕەوایەکی کورد لە پایتەختە ئەرمەنییەکەدا مزگەوتێکی ئیسلامیی بنیات ناوە، و ئەو مزگەوتە ماوەتەوە و بووەتە یادگارێکی ناسراوی شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ لە ئانی، بەڵگەی تێکئاڵانی قووڵی میراتی شارستانیی کورد و ئەرمەنییەکانە لە قەفقازدا.
مزگەوتی مەنووچهر و تەلارسازیی کوردی
بنیادنانی مزگەوتی مەنووچهر
مزگەوتی مەنووچهر لە ئانی، بەردەوامترین دەستکەوتی مەنووچهر کوڕی شاوورە. لە کۆتاییی سەدەی 11ی زایینیدا بنیات نرا (هەندێک سەرچاوە دەستپێکی بنیادنانی بە نزیکەی ساڵی 1072 زایینی و دواتر دیاری دەکەن)؛ بەرهەمێکی بەرجەستەی تەلارسازیی ئیسلامی لە سەردەمی ناوەڕاستدا، کە توخمەکانی نەریتە ناوخۆییەکانی تەلارسازیی ئەرمەنی لە خۆ دەگرێت. لە لێواری تەنگەی ڕووباری ئاخووریان هەڵکەوتووە و منارەکەی یەکێکە لە کۆنترین منارە ماوەکان لە قەفقازی باشووردا. لە ڕوانگەی مێژوونووسانی کوردەوە، یەکێکە لە گرنگترین یادگارە بەرجەستەکانی دەستکەوتی کولتووریی کورد لە جیهانی سەردەمی ناوەڕاستدا.
گواستنەوە لە گەنجەوە بۆ ئانی
گواستنەوەی شەدادییەکان لە گەنجەوە بۆ ئانی لە ژێر فەرمانڕەواییی مەنووچهر کوڕی شاووردا، قۆناغێکی گرنگ بوو لە مێژووی بنەماڵەکەدا. گەنجە بۆ زیاتر لە سەدەیەک پایتەختی شەدادییەکان بووبوو؛ ئانی پایتەختێکی کۆنی پاشایەتیی ئەرمەنی بوو بە تایبەتمەندیی کولتووری و تەلارسازیی بە تەواوی جیاوازەوە. توانای مەنووچهر بۆ فەرمانڕەواییی ئەم ناوەندە نوێیە، بە بنیادنانی مزگەوتێکی ئیسلامی لە ناو شارێکی ئەرمەنیدا، پاراستنی کارە کارگێڕییەکانی دەوڵەتێکی تابعی سەلجوقی و پاراستنی ناسنامەی کوردیی شەدادی لەم گواستنەوەیەدا، نەرمونیانیی سیاسی و کولتووریی بنەماڵەکە دەردەخات.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
پەیوەندیی مەنووچهر کوڕی شاوور لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی سەلجوقیدا هەندێک جار بە پلەی یەکەم وەک تابعیەت باس دەکرێت. مێژوونووسانی کورد ئاماژە دەکەن کە لە چوارچێوەی سەلجوقیدا خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاوی کولتووری و کارگێڕیی پاراست؛ مزگەوتی مەنووچهری بنیات نا، فەرمانڕەواییی ئانیی کرد و بۆ 46 ساڵ لە ناو ڕێکخستنی نوێی سیاسیی سەلجوقیدا دەربارێکی کوردیی پاراست.
گرنگیی کولتووریی مزگەوتی مەنووچهر هەندێک جار بە پلەی یەکەم لە ڕووی تەلارسازیی ئیسلامی یان ئەرمەنییەوە باس دەکرێت. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو بە یادگارێکی دەستکەوتی شارستانیی کورد پشتڕاست دەکەنەوە؛ فەرمانڕەوایەکی کورد بنیات ناویەتی، بە ناوی ئەوە و نزیکەی هەزار ساڵە بەڵگەی بەرهەمهێنانی کولتووریی کوردە لە قەفقازی سەردەمی ناوەڕاستدا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی مەنووچهر کوڕی شاوور مزگەوتی مەنووچهرە؛ یادگارێک کە نزیکەی هەزار ساڵ ماوەتەوە و ئەمڕۆ یەکێکە لە گرنگترین نموونەکانی دەستکەوتی تەلارسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستدا. فەرمانڕەواییی 46 ساڵەکەی هەروەها نیشان دەدات کە فەرمانڕەواییی کورد لە قەفقازدا دەکرا بە دەیان ساڵ فەرمانڕەواییی سەقامگیر و لێهاتوو هەژمار بکرێت، نەک تەنها بە هەڵمەتی سەربازی.
بۆ گەلی کورد، مزگەوتی مەنووچهر لە ئانی هێمایەکی بەرجەستەی دەستکەوتی شارستانیی کوردە لە جیهانی سەردەمی ناوەڕاستدا. فەرمانڕەوایەکی کورد ئەم یادگارەی لە پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکەدا بنیات نا؛ لە هێرشی مەغۆل، سەردەمی عوسمانی و سەردەمی نوێدا خۆی ڕاگرت. دیوارەکانی هێشتا بە پێوەن. ئەمە بەردەوامیی شارستانیی باوباپیرانی کوردە.
پرسیارە باوەکان
مەنووچهر کوڕی شاوور کێ بوو؟
مەنووچهر کوڕی شاوور (نزیکەی 1072–1118 زایینی) درێژترین فەرمانڕەواییی لە نێوان فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکانی دوای دامەزرێنەرەکەدا هەبوو؛ نزیکەی 46 ساڵ فەرمانڕەواییی کرد. زیاتر بە بنیادنانی مزگەوتی مەنووچهر لە ئانی ناسراوە (لە تورکیای ئەمڕۆ)؛ یەکێک لە گرنگترین یادگارەکانی تەلارسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستدا. مێژوونووسانی کورد بە مەزنترین پشتیوانی کولتووریی بنەماڵەی شەدادی دای دەنێن.
مزگەوتی مەنووچهر چییە؟
مزگەوتی مەنووچهر مزگەوتێکی ئیسلامیی سەردەمی ناوەڕاستە، کە مەنووچهر کوڕی شاوور لە شاری کۆنی ئەرمەنیی ئانیدا بنیات ناویەتی (ئانیی ئەمڕۆ لە تورکیا، نزیک سنووری ئەرمەنستان). یەکێکە لە کۆنترین منارە ماوەکان لە قەفقازی باشووردا و بەشێکە لە شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ لە ئانی. لە ڕوانگەی مێژوونووسانی کوردەوە، گرنگترین یادگاری بەرجەستەی دەستکەوتی تەلارسازیی کوردە لە قەفقازی سەردەمی ناوەڕاستدا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.