فەخرەددین شەداد کێ بوو؟
فەخرەددین شەداد فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی شەدادی کورد بوو کە لە دەوروبەری 1131–1155 ز فەرمانڕەوایی کرد؛ ماوەیەکی 24 ساڵە کە دوای لەدەستدانی ئانی درێژترین فەرمانڕەوایی بنەماڵەکە بوو. نازناوی «فەخرەددین» («شانازیی دین») نەریتی نازناوە ڕێزلێنانییەکانی سەردەمی سەلجوقی دەنوێنێت کە لە سەدەی 10ەوە تایبەتمەندیی فەرمانڕەوا کوردەکان بوو. ئەو بەشە ماوەکەی دەوڵەتی شەدادی وەک ژێردەستێکی سەلجوقی بەڕێوە دەبرد و لە سەردەمێکدا کە فراوانبوونی گورجییەکان و پەرتەوازەبوونی ناوخۆیی سەلجوقییەکان بەردەوام بوو، بوونی بنەماڵەی کوردی لە قەفقاز پاراست. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 ز) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە نزیکەی 250 ساڵ ئەڕان و دواتر ئانیی بەڕێوە برد و خۆڕاگرییەکی سیاسیی کەم‌وێنەی کوردی لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دا.
مێژوونووسانی کورد فەخرەددین شەداد بە گرنگترین فەرمانڕەوای شەدادی لە قۆناغی کۆتایی بنەماڵەکەدا دەزانن؛ فەرمانڕەوایەک کە دوای ئەوەی بنەماڵەکە هەردوو پایتەختە گەورەکەی لەدەست دا، بە فەرمانڕەواییەکی 24 ساڵە خۆڕاگریی سیاسیی کوردی نیشان دا.
خاڵە سەرەکییەکان
فەخرەددین شەداد (1131–1155 ز) لە قۆناغی دوای ئانیی بنەماڵەکەدا درێژترین ماوەی فەرمانڕەوایی لە نێو فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکاندا هەبوو؛ بۆ 24 ساڵ فەرمانڕەوایی کرد.
نازناوی «فەخرەددین» («شانازیی دین») نەریتی نازناوە ئیسلامییە ڕێزلێنانییەکانی سەردەمی سەلجوقی بۆ فەرمانڕەوا کوردەکان دەنوێنێت.
دوای ئەوەی بنەماڵەکە هەم گەنجە و هەم ئانیی لەدەست دا، ئەو وەک ژێردەستێکی سەلجوقی فەرمانڕەوایی کرد و خۆڕاگریی بنەماڵە کوردەکان نیشان دا.
فەزڵی V (فەزڵ کوڕی مەحموود) جێنشینی ئەو بوو، کە لە 1155–1161 ز فەرمانڕەوایی کرد.
مێژوونووسانی کورد بەردەوامبوونی شەدادییەکان دوای ئانی بە بەڵگەی بنەما دامەزراوەییە ڕەگداکوتاوەکانی فەرمانڕەوایی بنەماڵە کوردەکان دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
فەخرەددین شەداد ئەندامێکی بنەماڵەی فەرمانڕەوای شەدادی کورد بوو کە لە 1131 ز گەیشتە دەسەڵات، لە کاتێکدا بنەماڵەکە سەردەمی دوای ئانیی تێدەپەڕاند. فەرمانڕەواییە 24 ساڵەکەی، کە درێژترین ماوە لە قۆناغی کۆتایی بنەماڵەکەدا بوو، هەم لێهاتوویی سیاسیی ئەو و هەم خۆڕاگریی دامەزراوەیی بەردەوامی دەوڵەتی کوردی شەدادی نیشان دا.
نازناوی «فەخرەددین» نەریتی نازناوە ڕێزلێنانییە فارسی و ئیسلامییەکان دەنوێنێت کە لە سەردەمی بووییەکانەوە تایبەتمەندیی فەرمانڕەوا کوردەکان بوو. بەشی «ەددین» («ی دین») پێکهاتەیەکی باوی نازناوەکانی میرە کوردەکان لە کۆتایی سەردەمی سەلجوقیدا بوو و ئەو ڕەواییە ئایینییەی دەنوێنێت کە فەرمانڕەوا موسڵمانەکان دەیانویست بۆ خۆیان بانگەشەی بکەن.
پاشخانی مێژوویی
فەخرەددین شەداد لە سەردەمێکدا فەرمانڕەوایی کرد کە گۆڕانکاری لە قەفقاز بەردەوام بوو. شانشینی گورجی لە سەردەمی پاشا دیمیتریۆسی I (فەرمانڕەوایی: 1125–1156 ز)دا لە لووتکەی هێزی خۆی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو و نفووزی گورجی بەسەر ناوچەکەدا فراوان دەکرد. ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی بەرەو دەوڵەتە جێنشینە ڕکابەرەکان پەرتەوازە دەبوو. بۆ شەدادییەکان، ئەمە واتای دۆزینەوەی ڕێگەی خۆیان بوو لە نێوان دەوڵەتێکی بەهێزی گورجی و سەردەستە سەلجوقییەکان کە لاواز دەبوون.
24 ساڵی فەرمانڕەوایی فەخرەددین شەداد خۆی بەهێزترین شاهیدی خۆڕاگریی بنەماڵەی شەدادییە: میرنشینێکی کوردی کە هەردوو پایتەختە گەورەکەی، گەنجە و ئانی، لەدەست دابوو، هێشتا نزیکەی چارەکە سەدەیەک لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا فەرمانڕەوایی دەکرد.
24 ساڵ خۆڕاگریی کورد
فەرمانڕەوایی بەبێ پایتەختە گەورەکان
دەستکەوتی فەخرەددین شەداد بەڕێوەبردنی بنەماڵەی شەدادی بۆ 24 ساڵ بوو بەبێ پایتەختە پڕ پایەکانی گەنجە یان ئانی. بنەماڵەکە لەم ماوەیەدا ناسنامە کوردییەکەی، پێگەی ژێردەستیی سەلجوقی و جێنشینیی بنەماڵەیی خۆی پاراست. ئەم فەرمانڕەواییە پشتبەستوو بوو بە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی دامەزراوەیی، نەک بە پایەی شارە بەناوبانگەکان.
پەیوەندیی سەلجوقی و شەدادییەکان
پەیوەندیی شەدادییەکان لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی لە سەردەمی فەخرەددین شەداددا ژێردەستییەکی فەرمی بوو لەگەڵ خۆبەڕێوەبردنی کردەیی. سەلجوقییەکان پەرتەوازە دەبوون و توانایان بۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ژێردەستەکانی قەفقاز کەم دەبووەوە. فەخرەددین شەداد ئەم بوارە سیاسییەی بەکار هێنا تا فەرمانڕەوایی کوردی شەدادی بە سەربەخۆییەکی زیاترەوە بپارێزێت.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
چالاکییە سیاسی و سەربازییە دیاریکراوەکانی فەخرەددین شەداد لە ماوەی فەرمانڕەواییە 24 ساڵەکەیدا لە سەرچاوە مێژووییە ڕۆژاواییەکاندا بە فراوانی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد پێگەی ئەو وەک گرنگترین فەرمانڕەوای کۆتایی بنەماڵەکە دەسەلمێنن و تێبینی دەکەن کە فەرمانڕەواییە 24 ساڵەکەی خۆی بەڵگەیە بۆ لێهاتوویی سیاسیی ئەو.
سەدەی کۆتایی بنەماڵەی شەدادی (دەوروبەری 1124–1199 ز) هەندێک جار لەبەر بەشە پێشووتر و پڕ ڕووداوترەکانی مێژووەکەیان پشتگوێ دەخرێت. مێژوونووسانی کورد جەخت دەکەنەوە کە ئەم سەدەیەی کۆتایی فەرمانڕەوایی کوردی، لەوانە 24 ساڵەکەی فەخرەددین شەداد، هەر وەک سەردەمەکانی گەنجە و ئانی بەشێکی دانەبڕاوە لە چیرۆکی تەواوی شەدادییەکان.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی فەخرەددین شەداد بەردەوامبوونی 24 ساڵەی فەرمانڕەوایی کوردی شەدادییە دوای زیانبارترین لەدەستدانە خاکییەکانی بنەماڵەکە. ئەو نیشانی دا کە بنەماڵە کوردەکان بە لەدەستدانی پڕ پایەترین موڵک و خاکەکانیان بە سادەیی کۆتایی نایەن؛ خۆیان دەگونجێنن، خۆیان ڕادەگرن و بەردەوام دەبن.
بۆ گەلی کورد، فەخرەددین شەداد بەردەوامیی شێلگیرانەی فەرمانڕەوایی بنەماڵە کوردەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ناخۆشییەکاندا دەنوێنێت. فەرمانڕەواییە 24 ساڵەکەی لە سەردەمی دوای ئانی نموونەیەکی خۆڕاگریی سیاسیی کوردە.
پرسیارە باوەکان
فەخرەددین شەداد کێ بوو؟
فەخرەددین شەداد (دەوروبەری 1131–1155 ز) دوای لەدەستدانی ئانی درێژترین ماوەی فەرمانڕەوایی لە نێو فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکاندا هەبوو؛ وەک ژێردەستێکی سەلجوقی 24 ساڵ فەرمانڕەوایی کرد. مێژوونووسانی کورد ئەو بە گرنگترین فەرمانڕەوای قۆناغی کۆتایی بنەماڵەکە دەزانن، کە فەرمانڕەواییە چارەکە سەدەییەکەی خۆڕاگرییەکی کەم‌وێنەی بنەماڵە کوردەکان نیشان دەدات.
بنەماڵەی شەدادی دوای لەدەستدانی ئانی چەندە بەردەوام بوو؟
بنەماڵەی شەدادی نزیکەی 75 ساڵ دوای لەدەستدانی ئانی لە دەوروبەری 1124 ز بەردەوام بوو؛ بە فەرمانڕەوایی فەزڵی IV، فەخرەددین شەداد، فەزڵی V، شاهەنشاه کوڕی مەحموود و سوڵتان کوڕی مەحموود. بنەماڵەکە تەنها لەگەڵ سوڵتان کوڕی مەحموود لە دەوروبەری 1199 ز کۆتایی هات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.