ئەبولئەسوار شاووری دووەم کێ بوو؟
ئەبولئەسوار شاووری دووەم فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو کە نزیکەی ساڵانی 1118–1124 زایینی فەرمانڕەواییی کرد؛ کوڕ و جێنشینی مەنووچهر کوڕی شاوور بوو. دوا فەرمانڕەوای شەدادی بوو کە فەرمانڕەواییی ئانیی کرد (ئانیی ئەمڕۆ لە تورکیا)، پێش ئەوەی پاشای گورجی داوودی چوارەم، «داوودی بنیادنەر»، نزیکەی ساڵی 1124 زایینی شارەکە بگرێت و سەردەمی شەدادی لە ئانیدا کۆتایی پێ بهێنێت. فەرمانڕەواییی ئەو دوا بەشی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادی بوو لە پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکەدا، کە باوکی لەوێ مزگەوتە بەناوبانگەکەی مەنووچهری بنیات نابوو و لە ڕووی تەلارسازییەوە بەرجەستەترین قۆناغی بنەماڵەکەی جێگیر کردبوو. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ئەڕان و دواتر ئانیی کرد؛ یەکێک لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست.
مێژوونووسانی کورد ئەبولئەسوار شاووری دووەم بە دوا پارێزەری فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادی لە ئانی دادەنێن؛ فەرمانڕەوایەک کە ئامادەبوونی بنەماڵەکەی لە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی جیهانی سەردەمی ناوەڕاست لە ڕووی کولتوورییەوە پاراست، تا داگیرکردنی گورجی سەردەمی شەدادیی لەوێ کۆتایی پێ هێنا.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبولئەسوار شاووری دووەم (1118–1124 زایینی) دوا فەرمانڕەوای کوردی شەدادیی ئانی بوو و کوڕی بیناسازە بەناوبانگەکە مەنووچهر کوڕی شاوور بوو.
فەرمانڕەواییی ئەو کۆتایی هات کاتێک پاشای گورجی داوودی چوارەمی بنیادنەر نزیکەی ساڵی 1124 زایینی ئانیی گرت؛ بەوە سەردەمی شەدادی لە پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکەدا کۆتایی هات.
فەزڵی چوارەم جێنشینی ئەو بوو و دوای لەدەستدانی ئانی لە لایەن بنەماڵەکەوە، وەک تابعی سەلجوقی فەرمانڕەواییی کرد.
باوکی، مەنووچهر کوڕی شاوور، مزگەوتە بەناوبانگەکەی مەنووچهری لە ئانی بنیات نابوو؛ یەکێک لە گرنگترین یادگارەکانی تەلارسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستدا.
مێژوونووسانی کورد سەردەمی ئانیی شەدادییەکان (نزیکەی 1075–1124 زایینی) بە بەرجەستەترین قۆناغی بنەماڵەکە لە ڕووی تەلارسازییەوە دادەنێن.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
کەوتنی ئانی و کۆتاییی سەردەمی ئانیی شەدادییەکان
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
ئەبولئەسوار شاووری دووەم کوڕی مەنووچهر کوڕی شاوور بوو؛ مەزنترین پشتیوانی کولتووری و بیناسازی بنەماڵەی شەدادی. لە دەرباری کوردیی ئانیدا گەورە بوو؛ پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەکە کە باوکی دوای لەدەستدانی گەنجە کردبووی بە ناوەندی دەسەڵاتی شەدادی. هەم پێگەی فەرمانڕەواییی درێژی باوکی بۆ بە میرات ما، هەم ئەو پێگە سیاسییەی دەوڵەتێکی تابعی سەلجوقی کە بەرامبەر فراوانبوونی گورجی ڕۆژ بە ڕۆژ نائەمنتر دەبوو.
ناوەکەی، کە هاوبەشە لەگەڵ ناوی مەزنترین فەرمانڕەوای سەربازیی بنەماڵەکە ئەبولئەسوار شاووری یەکەم، نەریتی ناونانی شەدادی دەردەخات بۆ ڕێزگرتن لە پێشینە بەناوبانگەکان. وەک دووەم کەس کە ئەم ناوەی هەڵگرتبوو، چاوەڕوان دەکرا میراتی جەنگاوەری و سیاسیی مەزنترین جەنگاوەری بنەماڵەکە بەردەوام بکات.
پاشخانی مێژوویی
ئەبولئەسوار شاووری دووەم لە قۆناغی بووژانەوەی گورجیدا فەرمانڕەواییی کرد، لە ژێر پاشا داوودی چوارەمی بنیادنەردا (فەرمانڕەوایی: 1184–1213 زایینی؛ تێبینی: ڕەنگە فراوانبوونە چالاکەکەی تامار زووتر دەستی پێ کردبێت). شانشینی گورجی لە لووتکەی هێزی خۆیدا بوو لە سەردەمی ناوەڕاستدا و بە توندی لە قەفقازدا فراوان دەبوو. لە هەمان کاتدا ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی، فەرمانڕەوای باڵای شەدادییەکان، بە هۆی دابەشبوونە ناوخۆییەکانەوە لاواز دەبوو.
لەدەستدانی ئانی نزیکەی ساڵی 1124 زایینی بەرامبەر هێزە گورجییەکان، لێدانێکی وێرانکەر بوو بۆ بنەماڵەی شەدادی. ئانی پڕپێگەترین موڵکی شەدادییەکان بووبوو؛ پایتەختێکی کۆنی پاشایەتی کە یادگارەکانی، لەوانە مزگەوتی مەنووچهر، نوێنەرایەتیی دەستکەوتی کولتووریی بنەماڵەکەیان دەکرد. بەبێ ئانی، بنەماڵەکە بە شێوەیەکی بچووکتر و وەک تابعی سەلجوقی بەردەوام بوو.
کەوتنی ئانی و کۆتاییی سەردەمی ئانیی شەدادییەکان
فراوانبوونی گورجی و کەوتنی ئانی
گرتنی ئانی لە لایەن گورجییەکانەوە نزیکەی ساڵی 1124 زایینی، بەشێک بوو لە فراوانبوونە گەورەکەی گورجی لە ژێر شانشینی گورجیی سەردەمی ناوەڕاستدا. کەوتنی ئانی کۆتایی بە سەردەمی شەدادی لە شارەکەدا هێنا. ئەمە کۆتاییی بنەماڵەی شەدادی نەبوو؛ لە شوێنی دیکە وەک تابعی سەلجوقی بەردەوام بوون، بەڵام کۆتاییی پڕپێگەترین بەشی مێژوویان بوو. مزگەوتی مەنووچهر کە باوکی بنیات نابوو، لە ئانی مایەوە وەک دیارترین یادگاری دەستکەوتی شارستانیی کورد لەوێ.
میراتی شەدادی لە ئانی
تەنانەت دوای ئەوەی شەدادییەکان ئانییان لەدەست دا، ئەو یادگارانەی بنیاتیان نابوو مانەوە. مزگەوتی مەنووچهر، کە باوکی ئەبولئەسوار شاووری دووەم بنیاتی نابوو، لە سەردەمی گورجی، هێرشی مەغۆل، سەدەکانی دواتری ناوەڕاست و سەردەمی نوێدا خۆی ڕاگرت. ئەمڕۆ وەک یادگارێکی شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ بە پێوەیە؛ بیرخستنەوەیەکی بەرجەستەی ئەوەی کە فەرمانڕەوای کورد سەردەمێک لەم پایتەختە کۆنە ئەرمەنییەدا فەرمانڕەوایییان کردووە و بینایان بنیات ناوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
وەڵامە سەربازی و سیاسییە دیاریکراوەکانی ئەبولئەسوار شاووری دووەم بەرامبەر هەڕەشەی گورجی، لە سەرچاوە ماوەکاندا بە فراوانی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو وەک دوا فەرمانڕەوای شەدادیی ئانی پشتڕاست دەکەنەوە و دەناسێنن کە لەدەستدانی شارەکە لە لایەن ئەوەوە ئەنجامی هێزی سەربازیی زاڵی گورجی بوو، نەک شکستی کەسی.
بەردەوامبوونی بنەماڵەی شەدادی دوای لەدەستدانی ئانی، لە ڕێگەی فەزڵی چوارەم، فەخرەددین شەداد و فەرمانڕەواکانی دواترەوە، نەریتی بنەماڵەییی کورد دەردەخات بۆ خۆڕاگری لەگەڵ لەدەستدانی خاکدا. دەوڵەتە کوردییەکان بە گونجان خۆیان ڕاگرت، نەک بە چەسپان بە پێگە لەدەستچووەکانەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەبولئەسوار شاووری دووەم کۆتاییهێنانە بە سەردەمی ئانیی شەدادییەکان. لەدەستدانی ئانی لە لایەن ئەوەوە بەرامبەر گورجییەکان کۆتایی بە پڕپێگەترین بەشی مێژووی بنەماڵەکە هێنا، بەڵام ئەو یادگارانەی باوکی لەوێ بنیاتی نابوون، لە سەرووی هەموویانەوە مزگەوتی مەنووچهر، وەک بەڵگەیەکی بەردەوامی دەستکەوتی شارستانیی کورد مانەوە.
بۆ گەلی کورد، ئەبولئەسوار شاووری دووەم و سەردەمی ئانیی شەدادییەکان نوێنەرایەتیی هەموو قووڵاییی ئامادەبوونی شارستانیی کورد دەکەن لە قەفقازی سەردەمی ناوەڕاستدا. فەرمانڕەوای کورد لە پایتەختە ئەرمەنییەکاندا مزگەوتیان بنیات نا، فەرمانڕەواییی دانیشتووانی فرەنەتەوەیان کرد و یادگاری تەلارسازییان بەجێ هێشت کە نزیکەی هەزار ساڵ دوای ئەوان هەر مانەوە. ئەمە ئەو میراتەیە.
پرسیارە باوەکان
ئەبولئەسوار شاووری دووەم کێ بوو؟
ئەبولئەسوار شاووری دووەم (نزیکەی 1118–1124 زایینی) دوا فەرمانڕەوای کوردی شەدادیی ئانی بوو و کوڕی بیناسازە بەناوبانگەکە مەنووچهر کوڕی شاوور بوو. فەرمانڕەواییی کرد تا هێزە گورجییەکان نزیکەی ساڵی 1124 زایینی ئانییان گرت. مێژوونووسانی کورد بە دوا پارێزەری سەردەمی ئانیی شەدادییەکان دای دەنێن.
دوای شەدادییەکان چی بەسەر ئانیدا هات؟
دوای گرتنی ئانی لە لایەن گورجییەکانەوە نزیکەی ساڵی 1124 زایینی، ئانی کەوتە ژێر فەرمانڕەواییی گورجی وەک بەشێک لە فراوانبوونی شانشینی گورجیی سەردەمی ناوەڕاست لە قەفقازدا. دواتر هێرشەکانی مەغۆل لە سەدەی 13دا شارەکەیان وێران کرد. ئەمڕۆ ئانی شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و مزگەوتی مەنووچهر، کە فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکە مەنووچهر کوڕی شاوور بنیاتی ناوە، یەکێکە لە گرنگترین یادگارە ماوەکانی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.