شاهەنشاه کوڕی مەحموود کێ بوو؟
شاهەنشاه کوڕی مەحموود فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی شەدادی کورد بوو کە لە دەوروبەری 1164–1174 ز فەرمانڕەوایی کرد. ناوی «شاهەنشاه»، کە نازناوێکی دێرینی ئێرانییە بە واتای «پاشای پاشایان» و ئیمپراتۆرە گەورە هەخامەنشی و ساسانییەکانی فارس هەڵیان دەگرت، پڕواتاترین ناوی هەموو بنەماڵەی شەدادییە. ئەوەی میرێکی کورد لە سەدەی 12دا ئەم نازناوە وەک ناوی کەسیی خۆی هەڵبگرێت، میراتە ئێرانییە قووڵە کولتوورییەکە دەنوێنێت کە لە ناسنامەی کورددا ڕەگی داکوتاوە؛ ڕەنگە هەروەها ئامانجی بنەماڵەکەی بێت بۆ سەلماندنی ڕەچەڵەکێکی پڕ پایە لە سەردەمی کۆتایی بنەماڵەکەدا. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 ز) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە نزیکەی 250 ساڵ ئەڕان و دواتر ئانیی بەڕێوە برد و خۆڕاگرییەکی سیاسیی کەم‌وێنەی کوردی لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دا.
مێژوونووسانی کورد شاهەنشاه کوڕی مەحموود بە کەسایەتییەک دەزانن کە خودی ناوەکەی پەیوەندیی قووڵی نێوان شارستانیەتی کوردی و نەریتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی دەنوێنێت، و فەرمانڕەواییە 10 ساڵەکەی بەشێک بوو لە بەشی کۆتایی مێژووی بنەماڵەی شەدادی کە هێشتا بەردەوام بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
شاهەنشاه کوڕی مەحموود (1164–1174 ز) میرێکی کوردی شەدادی بوو کە ناوی «شاهەنشاه» واتای «پاشای پاشایان» دەگەیەنێت؛ نازناوە ئیمپراتۆرییە دێرینە ئێرانییەکە.
ناوەکەی پەیوەندیی قووڵی نێوان شارستانیەتی کوردی و میراتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی دەنوێنێت.
ئەو ئەندامی لقی مەحموودی بنەماڵەی شەدادی بوو؛ نەوەی کۆتایی فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە.
سوڵتان کوڕی مەحموود، کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەکە (دەوروبەری 1174–دەوروبەری 1199 ز)، جێنشینی ئەو بوو.
مێژوونووسانی کورد فەرمانڕەواییە 248 ساڵەکەی بنەماڵەی شەدادی بە یەکێک لە بەرچاوترین دەستکەوتەکانی شارستانیەتی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
«پاشای پاشایان» و میراتی ئیمپراتۆریی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
شاهەنشاه کوڕی مەحموود ئیمپراتۆریانەترین ناوی مێژووی بنەماڵەی شەدادی هەڵدەگرت. «شاهەنشاه»، واتە پاشای پاشایان، نازناوی ئیمپراتۆرە گەورە هەخامەنشییە فارسییەکان (داریوش، خەشایارشا و ئەردەشێر) و ئیمپراتۆرە ساسانییەکان بوو کە جیهانی ئێرانیی پێش ئیسلامیان بەڕێوە بردبوو. بەکارهێنانی وەک ناوی کەسی لەلایەن میرێکی کوردی شەدادی لە سەدەی 12 زدا ئەو میراتە کولتوورییە ئێرانییە قووڵە دەنوێنێت کە لە ناو ناسنامەی کورددا بەردەوام بوو.
ئەو ئەندامێکی لقی مەحموودی بنەماڵەی شەدادی بوو؛ ئەو هێڵە بنەماڵەییەی بەسەر نەوەی کۆتایی بنەماڵەکەدا زاڵ بوو. فەرمانڕەواییە 10 ساڵەکەی نەریتی فەرمانڕەوایی کوردی شەدادی لە قەفقازدا بەردەوام کرد، لە قۆناغی پێش کۆتایی بنەماڵەکەدا.
پاشخانی مێژوویی
شاهەنشاه کوڕی مەحموود لە سەردەمی بەردەوامبوونی فراوانبوونی شانشینی گورجی لە ژێر دەسەڵاتی گیۆرگیی III (فەرمانڕەوایی: 1156–1184 ز) و سەرەتای فەرمانڕەواییە بەناوبانگەکەی شاژن تامار (1184–1213 ز)دا فەرمانڕەوایی کرد. ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی پەرتەوازە دەبوو و ئەو چوارچێوە سیاسییەی تەسک دەکردەوە کە شەدادییەکان لە ناویدا وەک ژێردەست کار دەکرد.
بنەماڵەی شەدادی لە سەردەمی شاهەنشاهدا دەوڵەتێکی کوردی بوو کە بچووک ببووەوە، بەڵام مابووەوە. توانایان بۆ فەرمانڕەوایی بۆ 10 ساڵی دیکە لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا، و دواتر فەرمانڕەواییە 25 ساڵە کۆتاییەکەی سوڵتان کوڕی مەحموود، ڕەگ و ڕیشە قووڵە دامەزراوەییە کوردییەکان نیشان دەدات کە لە دەیەکانی کۆتاییدا بنەماڵەکەیان ڕاگرت.
«پاشای پاشایان» و میراتی ئیمپراتۆریی کورد
گرنگیی ناوی شاهەنشاه
نازناوی «شاهەنشاه» لە نەریتی کولتووریی ئێرانیدا کێشێکی زۆر گەورەی هەیە. ئەمە نازناوی فەرمیی ئیمپراتۆرە هەخامەنشی و ساسانییەکان بوو؛ فەرمانڕەوایانی یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکانی جیهانی دێرین. بەکارهێنانی وەک ناوی کەسی لەلایەن میرێکی کورد لە سەدەی 12 زدا دەربڕینی میراتی کولتووری و ئامانجەکانە. مێژوونووسانی کورد لەم ناوەدا پەیوەندیی قووڵی نێوان گەلی کورد و نەریتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی دەبینن؛ پەیوەندییەک کە بە مادەکان و هەخامەنشییەکان و پارتییەکان و ساسانییەکاندا تێدەپەڕێت.
نەوەی کۆتایی بنەماڵەکە
شاهەنشاه کوڕی مەحموود دووەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەی شەدادی بوو لە کۆتاییەوە. فەرمانڕەواییە 10 ساڵەکەی ئەو و فەرمانڕەوایی جێنشینەکەی، سوڵتان کوڕی مەحموود (25 ساڵ)، کۆتا 35 ساڵی بنەماڵەکەیان پێک دەهێنا. ئەم دوو فەرمانڕەوا کۆتاییە پێکەوە ماوەیەکی درێژتریان فەرمانڕەوایی کرد لە هەموو ماوەی فەرمانڕەوایی زۆرێک لە بنەماڵەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. شەدادییەکان بە سادەیی کاڵ نەبوونەوە؛ تا کۆتایی خۆیان ڕاگرت.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
چالاکییە سیاسییە دیاریکراوەکانی شاهەنشاه کوڕی مەحموود بە فراوانی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد پێگەی ئەو وەک دووەمین فەرمانڕەوای شەدادی لە کۆتاییەوە دەسەلمێنن و تێبینی دەکەن کە خودی ناوەکەی لە ڕووی مێژووییەوە گرنگترین بەشی ئەو میراتەیە کە لە ئەو تۆمار کراوە.
بەکارهێنانی «شاهەنشاه» وەک ناوی کەسی، لەبری نازناوێکی بنەماڵەیی، مامەڵەی نەریتی ناونانی کورد لە سەدەی 12دا لەگەڵ میراتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی دەنوێنێت. مێژوونووسانی کورد ئەمە بە بەڵگەی بەردەوامیی قووڵی کولتووری لە نێوان شارستانیەتی دێرینی ئێرانی و کولتووری سیاسیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەزانن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شاهەنشاه کوڕی مەحموود ناوەکەی و فەرمانڕەواییە 10 ساڵەکەیەتی؛ ئەو دووەمین فەرمانڕەوای یەکێک لە بەرچاوترین بنەماڵە کوردەکانی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست بوو لە کۆتاییەوە. ناوەکەی نەریتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی لە ناو تۆماری بنەماڵە کوردەکاندا دەپارێزێت.
بۆ گەلی کورد، ناوی شاهەنشاه کوڕی مەحموود بیرخەرەوەی قووڵایی میراتە شارستانییەکەی کوردە. میرێکی کورد کە نازناوی ئیمپراتۆرە دێرینە فارسییەکانی هەڵدەگرت و دوو سەدە و نیو دوای دامەزراندنی بنەماڵەکەی لە قەفقاز فەرمانڕەوایی دەکرد؛ ئەمە چیرۆکێکە لە قووڵایی شارستانیەت.
پرسیارە باوەکان
شاهەنشاه کوڕی مەحموود کێ بوو؟
شاهەنشاه کوڕی مەحموود (دەوروبەری 1164–1174 ز) دووەمین فەرمانڕەوای کوردی شەدادی بوو لە کۆتاییەوە؛ ناوی «شاهەنشاه» («پاشای پاشایان») نەریتی ئیمپراتۆریی دێرینی ئێرانی دەنوێنێت. ئەو ئەندامی لقی مەحموودی بنەماڵەی شەدادی بوو و پێش کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەکە، سوڵتان کوڕی مەحموود، هات.
«شاهەنشاه» واتای چییە؟
«شاهەنشاه» نازناوێکی دێرینی ئێرانییە بە واتای «پاشای پاشایان» (شاه = پاشا، شاهەنشاه = پاشای پاشایان). ئەمە نازناوی فەرمیی ئیمپراتۆرە هەخامەنشییە فارسییەکان (داریوشی I و خەشایارشا) و ئیمپراتۆرە ساسانییە فارسییەکان بوو. بەکارهێنانی وەک ناوی کەسی لەلایەن میرێکی کوردی شەدادی لە سەدەی 12دا ئەو میراتە کولتوورییە ئێرانییە قووڵە دەنوێنێت کە لە شارستانیەتی کورددا ڕەگی داکوتاوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.