فەزڵی V (فەزڵ کوڕی مەحموود) کێ بوو؟
فەزڵی V، کە بە فەزڵ کوڕی مەحموودیش ناسراوە، فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی شەدادی کورد بوو کە دوای ماوەی درێژی فەرمانڕەوایی فەخرەددین شەداد، لە دەوروبەری 1155–1161 ز فەرمانڕەوایی کرد. ئەو لە نەوەی کۆتایی فەرمانڕەوا کوردە شەدادییەکان بوو و لە کاتێکدا فەرمانڕەوایی کرد کە بنەماڵەکە چووبووە دەیەکانی کۆتایی خۆی، پێش ئەوەی لەگەڵ سوڵتان کوڕی مەحموود لە دەوروبەری 1199 ز کۆتایی بێت. ناوی باوکی، «مەحموود»، ئاماژە بۆ لقێکی بنەماڵەی شەدادی دەکات کە لە ڕێگەی کەسێک بە ناوی مەحموودەوە دێتەوە؛ ئەمە لقبوونە ئاڵۆزەکەی بنەماڵەکە لە قۆناغی کۆتاییدا دەنوێنێت. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 ز) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە نزیکەی 250 ساڵ ئەڕان و دواتر ئانیی بەڕێوە برد و خۆڕاگرییەکی سیاسیی کەم‌وێنەی کوردی لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دا.
مێژوونووسانی کورد فەزڵی V بە بەشێک لە بەشە کۆتاییەکانی چیرۆکی شەدادییەکان دەزانن؛ فەرمانڕەوایەک کە لە دەیەی 1150دا، وەک یەکێک لە نەوەی کۆتایی میرە کوردە شەدادییەکان، بوونی بنەماڵەکەی پاراست.
خاڵە سەرەکییەکان
فەزڵی V (فەزڵ کوڕی مەحموود)، لە دەوروبەری 1155–1161 ز، میرێکی کوردی شەدادی لە سەردەمی کۆتایی بنەماڵەکەدا بوو.
ئەو جێنشینی فەخرەددین شەداد بوو کە ماوەیەکی درێژ فەرمانڕەوایی کردبوو، و وەک ئەندامێکی لقی مەحموودی بنەماڵەی شەدادی فەرمانڕەوایی کرد.
دوای فەرمانڕەواییە نزیکەی 6 ساڵەکەی بۆشاییەک هەبوو و پاشان فەرمانڕەواییەکانی شاهەنشاه کوڕی مەحموود و سوڵتان کوڕی مەحموود هاتن.
بنەماڵەی شەدادی کە ئەو ئەندامی بوو، لە دەوروبەری 951 زەوە قەفقازی بەڕێوە دەبرد؛ تا سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو زیاتر لە 200 ساڵی تێپەڕاندبوو.
مێژوونووسانی کورد هەموو بنەماڵەی شەدادی، لەگەڵ فەرمانڕەوا کۆتاییەکانی، بە یەکێک لە بەرچاوترین دەستکەوتە سیاسییە کوردییەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
لقی مەحموود و سەردەمی کۆتایی بنەماڵەکە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
فەزڵی V کوڕی مەحموود لە ڕێگەی لقی مەحموودەوە ئەندامی بنەماڵەی شەدادی بوو؛ هێڵێکی بنەماڵەیی جیاواز لە لقە پێشووترەکانی فەزڵ و شاوور کە بەسەر مێژووی بنەماڵەکەدا زاڵ بووبوون. سەرهەڵدانی لقی «مەحموود» لە دەیەکانی کۆتایی بنەماڵەکەدا لقبوونی سروشتیی بنەماڵە دەنوێنێت کە لە ماوەی زیاتر لە 200 ساڵ فەرمانڕەوایی بنەماڵەییدا ڕووی دا.
ئەو لە 1155 ز گەیشتە دەسەڵات، دوای فەرمانڕەواییە درێژ و جێگیرەکەی فەخرەددین شەداد. دوای ماوەی 6 ساڵەی فەرمانڕەواییەکەی بۆشاییەک هەبوو، پێش ئەوەی شاهەنشاه کوڕی مەحموود لە 1164 ز دەسەڵات بگرێت؛ ئەمە ئاماژە بۆ سەردەمێکی ناڕوونی لە جێنشینی یان گواستنەوەی دەسەڵات دەکات.
پاشخانی مێژوویی
فەزڵی V لە سەردەمی بەردەوامبوونی پەرتەوازەبوونی ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی و فراوانبوونی دەسەڵاتی گورجی لە قەفقازدا فەرمانڕەوایی کرد. دۆخی سیاسیی سەردەمەکەی بە شێوەیەکی ڕۆژ لە ڕۆژ زیاتر بەهۆی ئەم دوو هێزەوە داڕێژرا: فراوانبوونی گورجی لە باکوورەوە و لاوازیی سەلجوقی لە باشوور و ڕۆژهەڵاتەوە.
بنەماڵەی شەدادی لە سەردەمی فەزڵی Vدا دەوڵەتێکی کوردی بوو کە بچووک ببووەوە، بەڵام هێشتا کاری دەکرد و لە ماوەی زیاتر لە دوو سەدە بەڕێوەبردنی قەفقازدا ناسنامە سیاسییەکەی پاراستبوو. خۆڕاگریی دامەزراوەیی بنەماڵەکە تایبەتمەندیی سەرەکیی ئەم قۆناغەی کۆتایی بوو.
لقی مەحموود و سەردەمی کۆتایی بنەماڵەکە
لقبوونی بنەماڵە لە فەرمانڕەواییەکی درێژخایەندا
دەرکەوتنی لقی «مەحموود» لە دەیەکانی کۆتایی بنەماڵەی شەدادیدا ئەنجامێکی سروشتیی زیاتر لە 200 ساڵ جێنشینیی بنەماڵەییە. بنەماڵە درێژخایەنەکان ناچار دەبن بە چەندین هێڵی بنەماڵەیی دابەش بن، کاتێک کوڕ و نەوە و خزمە دوورترەکان بانگەشەی خۆیان بۆ جێنشینی دەخەنەڕوو. ناوی باوکی فەزڵی V، «کوڕی مەحموود»، ئەم لقبوونە دەنوێنێت؛ ئەو هێڵێکی بنەماڵەیی جیاوازی لە هی فەخرەددین شەداد، پێشینی خۆی، دەنوێند.
بەردەوامی لە گواستنەوەی دەسەڵاتدا
فەرمانڕەواییە 6 ساڵەکەی فەزڵی V بەردەوامیی بنەماڵەی شەدادی لە گواستنەوەیەکی دیکەی سەرکردایەتیدا پاراست. بۆشاییەکەی نێوان فەرمانڕەوایی ئەو (کۆتایی هاتووە لە دەوروبەری 1161 ز) و هی شاهەنشاه کوڕی مەحموود (دەستی پێ کردووە لە دەوروبەری 1164 ز) ئاماژە بۆ سەردەمێکی ناڕوونی دەکات، بەڵام بنەماڵەکە لێی دەرچوو و مایەوە؛ تایبەتمەندییەک کە بە درێژایی مێژووی شەدادییەکان هەبوو.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
چالاکی و دەستکەوتە سیاسییە دیاریکراوەکانی فەزڵی V بە فراوانی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد پێگەی ئەو لە زنجیرەی جێنشینیی شەدادیدا دەسەلمێنن و لە هەمان کاتدا دان بە سنوورداریی تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئەم سەردەمەی کۆتایی دەدەن.
سەردەمی کۆتایی بنەماڵەی شەدادی، لە لەدەستدانی ئانی (دەوروبەری 1124 ز) تا کۆتایی بنەماڵەکە (دەوروبەری 1199 ز)، هەندێک جار تەنها بە پاشکۆیەکی مێژووی «ڕاستەقینە»ی شەدادیی سەردەمەکانی گەنجە و ئانی دادەنرێت. مێژوونووسانی کورد ئەم چوارچێوەیە ڕەت دەکەنەوە: 75 ساڵ فەرمانڕەوایی بەردەوامی کوردی لە هەر پاشخانێکی مێژووییدا دەستکەوتێکی گرنگە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی فەزڵی V بەشداریی ئەوە لە بەردەوامبوونی بنەماڵەی شەدادی لە دەیەکانی کۆتاییدا. فەرمانڕەواییە 6 ساڵەکەی نەریتی بنەماڵە کوردەکانی لە گواستنەوەیەکی دیکەدا پاراست و زەمینەی بۆ فەرمانڕەوا کۆتاییەکانی بنەماڵەکە ئامادە کرد.
بۆ گەلی کورد، فەزڵی V بەشێکە لە چیرۆکی تەواوی شەدادییەکان. ئەو بنەماڵەیەی تا سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو زیاتر لە 200 ساڵ قەفقازی بەڕێوە بردبوو، بە لەدەستدانی پایتەختە پڕ پایەکانی بە سادەیی نەوەستا؛ خۆی ڕاگرت، خۆی گونجاند و بەردەوام بوو. ئەو خۆڕاگرییە نموونەیەکە بۆ خۆڕاگریی شارستانیی کورد.
پرسیارە باوەکان
فەزڵی V کێ بوو؟
فەزڵی V (فەزڵ کوڕی مەحموود)، لە دەوروبەری 1155–1161 ز، میرێکی کوردی شەدادی لە سەردەمی کۆتایی بنەماڵەکە و لە لقی مەحموودی بنەماڵەکە بوو. جێنشینی فەخرەددین شەداد بوو، کە ماوەیەکی درێژ فەرمانڕەوایی کردبوو، و پێش شاهەنشاه کوڕی مەحموود هات. مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە نەریتی تەواوی بنەماڵەی شەدادی دەزانن.
کۆتا فەرمانڕەوا شەدادییەکان کێ بوون؟
کۆتا فەرمانڕەوا شەدادییەکان فەزڵی V (فەزڵ کوڕی مەحموود، دەوروبەری 1155–1161)، شاهەنشاه کوڕی مەحموود (دەوروبەری 1164–1174) و سوڵتان کوڕی مەحموود (دەوروبەری 1174–دەوروبەری 1199) بوون. هەموویان لە لقی مەحموودی بنەماڵەی شەدادی بوون و وەک نەوەی کۆتایی بنەماڵەکە پێش کۆتاییهاتنی لە دەوروبەری 1199 ز فەرمانڕەواییان کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.