کوردستان دەبێتە وڵات؟

وەڵامی خێرا: کوردستان دەبێتە وڵات؟

هەڵسەنگاندن: زۆر ئەگەردارە، بەڵام لە ئایندەی نزیکدا نا. کورد گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهانن؛ بە خەمڵاندن 30–40 ملیۆن کەس کە لە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا بڵاو بوونەتەوە. لە کوردستانی عێراق پێشتر ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر بەڕێوە دەبەن کە پەرلەمان، هێزی چەکدار و هەناردەی نەوتی خۆی هەیە. سەربەخۆیی تەواو بەربەستی گەورەی لەبەردەمدایە، بەڵام ئاراستەی درێژخایەن، واتە ناسنامەیەکی نەتەوەیی بەردەوام، خۆبەڕێوەبردنێکی قووڵتر و ڕێکخستنێکی ناوچەیی گۆڕاو، ئاماژە بۆ دەوڵەتبوون لە کۆتاییدا دەکات؛ بە ئەگەری زۆرەوە لە کوردستانی عێراقەوە دەست پێ دەکات. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە دەبێت یان نا، بەڵکو کەی، لە کوێ و چۆن.

ناوەڕۆک

پێشەکی: بەڵێ، بەڵام بە ئاسانی نا

کورتەیەک لە مێژووی کوردستان

بۆچی کوردستان هەرگیز سەربەخۆ نەبوو

بۆچی کوردستان دەبێت سەربەخۆ بێت

کەی ئەگەری سەربەخۆبوونی کوردستان هەیە؟

چیی دیکە دەتوانێت یەکلایی بکاتەوە

پرسیار و وەڵام

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

پێشەکی: بەڵێ، بەڵام بە ئاسانی نا

ڕۆژێک وڵاتێک بە ناوی کوردستان هەبێت؟ وەڵامی ڕاستگۆیانە بەڵێیە، بە ئەگەری زۆرەوە؛ بەڵام بە ئاسانی بەدی نایەت و بە دڵنیاییەکی زۆرەوە لە ئایندەی نزیکدا نا. ئەمە یەکێکە لە پرسیارە هەرە هەستیارەکانی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەر وەڵامێک کە سەختییەکان پشتگوێ بخات، شایانی پێشکەشکردن نییە.

کورد پێشتر زۆرێک لە بنەماکانی دەوڵەتێکیان هەیە. ناسنامەیەکی قووڵ و جیاواز، زمانێکی هاوبەش بە ڕیشەی کۆن، نیشتمانێکی دیاریکراو و لە باکووری عێراق حکومەتێکی کارا هەیە کە پەرلەمانی هەڵبژێردراوی خۆی، هێزە چەکدارەکانی پێشمەرگە و کۆنترۆڵی یەدەگی بەرچاوی نەوتی هەیە. ئەوەی نییانە هەمان ئەو شتەیە کە نەتەوە دەکاتە دەوڵەت: دانپێدانان و ڕەزامەندیی ئەو دەسەڵاتانەی دەوریان داون.

ئەوە ناوەڕۆکی سەختییەکەیە. کوردستان بەسەر چوار وڵاتدا درێژ بووەتەوە: تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا؛ هەریەکەیان سەربەخۆیی کورد بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ خاکی خۆی دەزانێت. هیچ زلهێزێک هەرگیز ئامادە نەبووە پشتیوانیی دەوڵەتێکی کوردی بکات؛ خودی کوردیش لە نێوان پارتە ڕکابەرەکان و سنوورەکاندا لە ڕووی سیاسییەوە دابەش ماونەتەوە. ئەنجامەکە دۆخێکی دژبەیەکە: نەتەوەیەک کە بەشی پێویست گەورە و کۆنە بۆ ئەوەی شایانی دەوڵەتی خۆی بێت، جوگرافیا و سیاسەت جار لە دوای جار لێی بێبەش دەکەن.

بۆیە ئەم وتارە پرسیارەکە وەک بابەتێکی کات و ڕێگای گەیشتن دەبینێت، نەک تەنها ئەگەری ڕوودان. دەڕوانینە ئەوەی کوردستان چۆن دابەش کرا، بۆچی هەموو هەوڵێکی سەربەخۆیی تا ئێستا شکستی هێناوە، هۆکارەکانی ئەوەی بۆچی دەبێت سەرکەوتوو بێت و ئەو مەرجە واقیعیانەی کە لە ژێریاندا لە کۆتاییدا ڕەنگە سەربەخۆ بێت؛ بە ئەگەری زۆرەوە بە قۆناغ و بە ئەگەری زۆرەوە بە دەستپێکردن لە عێراق.

کورتەیەک لە مێژووی کوردستان

کورد گەلێکی کۆنی ئەو ناوچە شاخاوییەن کە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریای ئەمڕۆ تێیدا بە یەکتر دەگەن. زۆرجار ڕەچەڵەکیان بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا، بۆ گەلانی ناوچە بەرزەکانی زاگرۆس، دەگەڕێندرێتەوە. ناسنامەی کوردی لە مێژە بە زمان، هۆز و نیشتمانێکی شاخاوییەوە بەستراوەتەوە کە لە مێژوودا هەم پەناگە و هەم دوورەدەستی دابین کردووە. بۆ سەدەکان کورد بە دابەشکراوی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریەتی گەورە، عوسمانی و ئێران، ژیاون؛ لە ڕێگەی میرنشینە نیوەخۆبەڕێوەبەرەکانەوە بە شێوەیەکی نەرم بەڕێوە دەبران.

کارەساتی نوێی بێدەوڵەتیی کورد دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەستی پێ کرد. پەیماننامەی سێڤری 1920، کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی شکست‌خواردووی دابەش کرد، بە ڕوونی ئەگەری دەوڵەتێکی کوردی لەبەرچاو گرت. بەڵام ئەو بەڵێنە نزیکەی دەستبەجێ لەناو چوو. پەیماننامەی لۆزانی 1923، کە دوای ئەوە واژۆ کرا کە هێزەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک نەخشەکەیان دووبارە کێشایەوە، بە هیچ شێوەیەک باسێکی کوردستانی نەکرد. لە ماوەی شەوێکدا کورد بەسەر دەوڵەتە نوێکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا دابەش کران؛ دابەشکردنێک کە لەو کاتەوە سیاسەتیان دیاری کردووە.

ساتێکی کورتی دەوڵەتبوون هەبوو. لە 1946دا، بە پشتیوانیی سۆڤیەت، کورد کۆماری مەهابادی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دامەزراند. کەمتر لە ساڵێک بەردەوام بوو پێش ئەوەی هێزەکانی ئێران تێکی بشکێنن و سەرکردەکانی ئێعدام بکەن؛ نموونەیەک کە بە درێژایی سەدەکە دووبارە دەبووەوە: پەنجەرەیەکی دەرفەت لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە دەکرایەوە و دواتر کاتێک ئەو هێزانە گرنگییان پێ نەدەدا، بە توندی دادەخرا.

لە عێراق، کورد بۆ دەیان ساڵ لە ژێر حکومەتە یەک‌لەدوای‌یەکەکاندا یاخیبوون و تۆڵەسەندنەوەیان بەرگە گرت، کە لە کۆتاییدا گەیشتە هەڵمەتی جینۆسایدی ئەنفال لە کۆتایی دەیەی 1980دا، لەوانە هێرشی کیمیاییی 1988 بۆ سەر هەڵەبجە کە هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی کوشت. بەڵام هەر لە عێراقیش بوو کە کورد لە خۆبەڕێوەبردنێکی بەردەوام نزیکتر بووەوە. دوای جەنگی کەنداوی 1991، ناوچەیەکی قەدەغەی فڕین کە ڕۆژاوا جێبەجێی دەکرد، ڕێگەی بە کوردی عێراق دا ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری کردەیی دروست بکەن. ئەو خۆبەڕێوەبردنە بە فەرمی لە دەستووری 2005ی عێراقدا دانپێدانرا، کە حکومەتی هەرێمی کوردستانی دامەزراند.

جەنگی دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە 2014ەوە تا 2017، کوردی کردە یەکێک لە بەهادارترین هاوبەشەکانی ڕۆژاوا لەسەر زەوی. بە پشتبەستن بەو ناوبانگە بوو کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 25ی ئەیلوولی 2017 ڕاپرسیی سەربەخۆیی ئەنجام دا. نزیکەی 93 لەسەد دەنگیان بە بەڵێ دا. بەڵام ئەو مەترسی‌وەرگرتنە بە شێوەیەکی گەورە ئەنجامی پێچەوانەی دا: بەغدا، بە پشتیوانیی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، دەنگدانەکەی ڕەت کردەوە و لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا هێزەکانی عێراق شاری دەوڵەمەند بە نەوتی کەرکووکیان گرتەوە؛ حکومەتی هەرێمیش نزیکەی 40 لەسەدی ئەو خاکەی کۆنترۆڵی دەکرد لەدەست دا. سەرۆک مەسعود بارزانی دەستی لە کار کێشایەوە. هەروا گرنگترین چیرۆکی ئاگادارکەرەوەیە لە هەر باسێک دەربارەی دەوڵەتبوونی کورد.

بەروارە گرنگەکان

1920 — پەیماننامەی سێڤر ئەگەری دەوڵەتێکی کوردی لەبەرچاو دەگرێت.

1923 — پەیماننامەی لۆزان ئەو بەڵێنە دەسڕێتەوە؛ کورد بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش دەکرێن.

1946 — کۆمارە کورتخایەنەکە، کۆماری مەهاباد، لە ئێراندا سەرهەڵدەدات و کۆتایی دێت.

1988 — هەڵمەتی ئەنفال و هێرشە کیمیاییەکەی هەڵەبجە کوردی عێراق وێران دەکەن.

1991 — ناوچەی قەدەغەی فڕین دوای جەنگی کەنداو، ڕێگە دەڕەخسێنێت بۆ خۆبەڕێوەبردنی کردەیی کورد لە عێراق.

2005 — دەستوورە نوێکەی عێراق بە فەرمی دان بە حکومەتی هەرێمی کوردستاندا دەنێت.

2014–2017 — هێزە کوردییەکان دەبنە هاوبەشی سەرەکیی ڕۆژاوا لە جەنگی دژی داعش.

2017 — ڕاپرسیی سەربەخۆیی بە ~93% پەسەند دەکرێت؛ دواتر عێراق کەرکووک دەگرێتەوە.

2025 — پەکەکە هەڵوەشاندنەوە و چەکدانان لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتیی تورکیادا ڕادەگەیەنێت.

بۆچی کوردستان هەرگیز سەربەخۆ نەبوو

ئەگەر کورد ئەوەندە زۆر و جیاوازن، بۆچی هەرگیز دەوڵەتێکیان بەدەست نەهێناوە؟ وەڵامەکە کەمیی ئیرادە نییە، بەڵکو کۆمەڵێک بەڵێنی شکێنراو، دراوسێی دوژمنکار، دابەشبوونی ناوخۆ و جوگرافیای سەختە.

بەڵێنە شکێنراوەکە

نادادپەروەریی بنەڕەتی ئەوەیە کە لە سێڤردا بەڵێنی ڕێگایەک بۆ دەوڵەتبوون بە کورد درا و دواتر لە لۆزاندا لە مێژوو سڕانەوە. سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ لەلایەن هێزە سەرکەوتووەکانەوە کێشران، بە گرنگیدانێکی کەم بە ویستەکانی کورد؛ هەموو حکومەتێکی دواتریش ئەو سنوورانەی بە پیرۆز و دەست‌لێنەدراو داناوە.

چوار دەوڵەت کە ڕێگەی پێ نادەن

کوردستان لە نێوان تورکیا، ئێران، عێراق و سووریادا دابەش کراوە. هەریەکەیان دەترسێت سەربەخۆیی کورد لە وڵاتێکدا کوردەکانی خۆی هان بدات هەمان ڕێگا بگرنە بەر. ئەم نیگەرانییە هاوبەشە بەهێزترین هێزە دژی دەوڵەتبوونی کورد؛ هەر کاتێک بابەتەکە دێتە ئاراوە، چوار حکومەتی ڕکابەر دەکاتە بەرەیەکی یەکگرتوو. لە 2017دا، بەغدا، ئەنقەرە و تاران نزیکەی دەستبەجێ وەڵامەکەیان بۆ ڕاپرسییەکە هەماهەنگ کرد.

نەبوونی پشتیوانێکی زلهێز

دەوڵەت تەنها لە دەنگدانی خەڵکەوە لەدایک نابێت؛ پێویستی بە هاوڕێی بەهێز هەیە کە ئامادە بن دان پێیاندا بنێن و بەرگرییان لێ بکەن. کورد جار لە دوای جار وەک هاوپەیمانی مەیدانی جەنگ بەهادار بوون، دژی سەدام حوسێن و دژی داعش، بەڵام هەرگیز وەک دەوڵەتێکی چاوەڕوانی دامەزراندن نا. ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، تورکیا و ئێران هەموویان دژایەتیی ڕاپرسیی 2017یان کرد. کورد فێر بوون کە هاوپەیمانێکی باش هەمان پشتیوانی سەربەخۆیی نییە.

دابەشبوونی ناوخۆ

سیاسەتی کوردی لە مێژە لە نێوان بزووتنەوە ڕکابەرەکاندا دابەش بووە: لە عێراق، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، هەریەکەیان بە هێزی پێشمەرگە و تۆڕەکانی پشتیوانی و بەرژەوەندیی خۆیەوە. لە دیوی سنوورەکان، ئەولەویەتەکانی کورد لە عێراق، تورکیا، سووریا و ئێران زۆرجار بە توندی لە یەکتر جیاوازن. ئەم دابەشبوونانە بەشێکی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامی ڕاپرسیی 2017 بوون؛ لەدەستدانی خێرای کەرکووک بە ڕێککەوتنێکی نێوان بەغدا و باڵێکی یەکێتییەوە بەستراوەتەوە. نەتەوەیەک کە بەسەر خۆیدا دابەش بووبێت، لە پێگەی لاوازییەوە دانوستان دەکات.

جوگرافیا و نەوت

کوردستان دەستگەیشتنی بە دەریا نییە. تەنانەت کوردستانی عێراقی دەوڵەمەند بە نەوتیش ناچارە نەوتە خاوەکەی لە ڕێگەی بۆڕییەکانەوە هەناردە بکات کە بە خاکی ژێر کۆنترۆڵی تورکیا یان بەشەکانی دیکەی عێراقدا تێدەپەڕن. بەمەش ئابوورییەکەی بەردەوام بەرامبەر فشاری هەمان ئەو حکومەتانە لاوازە کە دەیەوێت لێیان سەربەخۆ بێت. دەوڵەمەندییەک کە دەبوو بنەمای سەروەری بێت، دەبێتە پەتێکی کۆنترۆڵ.

بۆچی کوردستان دەبێت سەربەخۆ بێت

پشتیوانانی سەربەخۆیی کورد، کە ژمارەیان لە ناوچەکە و لە دیاسپۆرا زۆرە، پاساوێک دەخەنە ڕوو کە پشت بە مێژوو، دادپەروەری و توانای سەلمێنراوی خۆبەڕێوەبردن دەبەستێت.

یەکەم، بنەمای مافی دیاریکردنی چارەنووس. کورد گەورەترین نەتەوەی سەر زەوین کە دەوڵەتی خۆیان نییە؛ بە زۆربەی خەمڵاندنەکان 30 تا 40 ملیۆن کەسن. داکۆکیکەران دەڵێن ئەگەر مافی دیاریکردنی چارەنووس واتایەکی هەبێت، دەبێت بۆ گەلێک بەو قەبارەیە و بە نیشتمان و ناسنامەیەکی ڕوون جێبەجێ بکرێت.

دووەم، سەدەیەک بەڵێنی شکێنراو و دڕندەیی. لە خیانەتەکەی لۆزانەوە تا چەکە کیمیاییەکانی هەڵەبجە، ئەزموونی کورد لە ژیانی ناو دەوڵەتەکانی گەلانی دیکە زۆر جار ئەزموونی سەرکوت و لە خراپترین دۆخدا جینۆساید بووە. بۆ زۆرێک لە کورد، دەوڵەتبوون ڕەفاهێکی زیادە نییە، بەڵکو مسۆگەرکردنی مانەوەیە.

سێیەم، خۆبەڕێوەبردنی سەلمێنراو. کوردستانی عێراق پێشتر کاروباری خۆی بەڕێوە دەبات: پەرلەمانێکی هەڵبژێردراو، وەزارەتەکان، هێزە ئەمنییەکان، زانکۆکان، فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتی و کەرتێکی کارای نەوت. پاساوی ئەوەی کورد ئامادە نین خۆیان بەڕێوە ببەن، بە سەختی دەتوانرێت بپارێزرێت، کاتێک لە کردەوەدا بۆ زیاتر لە سێ دەیە ئەوەیان کردووە.

چوارەم، سەقامگیریی ناوچەیی. پشتیوانان پێیان وایە کوردستانێکی دانپێدانراو و بە باشی بەڕێوەبراو دەتوانێت بنەمای سەقامگیری بێت لە ناوچەیەکی پڕ لە گۆڕان؛ هاوبەشێکی متمانەپێکراو دژی توندڕەوی، لەبری ناڕەزاییەکی بەردەوام کە ناسەقامگیری بەهێز بکات. بەم بۆچوونە، ڕەتکردنەوەی دەوڵەتبوونی کورد پرسیارەکە لەناو نابات؛ تەنها دوا دەخات.

شایستەیە بەرامبەر لایەنەکەی دیکەش دادپەروەر بین. نەیاران دەڵێن دووبارە کێشانەوەی سنوورەکان ململانێی نوێ بەڕێ دەخات، ناوچە کوردییەکان لە ناوخۆدا زۆر دابەش و لە ڕووی ئابوورییەوە زۆر وابەستەن بۆ ئەوەی بە تەنها بوەستن، و دەوڵەتە هەنووکەییەکان بەرژەوەندییەکی ڕەوایان لە یەکپارچەیی خاکی خۆیاندا هەیە. ئەمانە ناڕەزاییە گرنگەکانن و هەر ئەمانەن کە وایان کردووە سەربەخۆیی، هەرچەندە لە بنەمادا پاساوی هەبێت، لە کردەوەدا بەدەستهێنانی ئەوەندە سەخت بێت.

کەی ئەگەری سەربەخۆبوونی کوردستان هەیە؟

لێرەدا ڕاستگۆیی لە هەموو شتێک گرنگترە. وانەی 2017 ئەوەیە کە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی پێش ئەوەی مەرجەکان گونجاو بن، دەتوانێت دۆزەکە بۆ ساڵان دوا بخات. پێشبینییەکی واقیعی بە مانگ ناپێورێت، بەڵکو بە نەوەیەک؛ پەیوەستیشە بەوەی چەند شتێک لە یەک کاتدا بگۆڕدرێن.

ئەگەردارترین ڕێگا هەنگاو بە هەنگاوە، نەک گۆڕانێکی لەناکاو: نەک ڕاگەیاندنێکی تاکی سەربەخۆیی، بەڵکو قووڵکردنەوەی بەردەوامی خۆبەڕێوەبردن کە بە تێپەڕبوونی کات دەچەسپێت و دەبێتە سەروەری. زۆربەی ئەو شیکەرەوانەی پێشبینیی دەوڵەتێکی کوردی دەکەن، چاوەڕوانن سەرەتا لە عێراقەوە سەرهەڵبدات، بە پشتبەستن بەو بنەمایەی حکومەتی هەرێم پێشتر داناویەتی.

بەڵام تەنانەت لەوێش ئاراستەی کورتخایەن تێکەڵە. لە سەرەتای 2026دا، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بڕیاری دەرکرد کە کۆنترۆڵی بەغدای بەسەر دارایی حکومەتی هەرێمدا توندتر کرد، لەوانە دانی مووچەی کەرتی گشتی؛ بیرخستنەوەی ئەوەی خۆبەڕێوەبردنی کورد ئێستا لە ژێر فشاردایە، نەک لە فراوانبووندا. ناکۆکییە درێژخایەنەکانی پارتی و یەکێتی لەسەر پێکهێنانی حکومەت پێگەی دانوستانی کوردیان زیاتر لاواز کردووە. لە ماوەی کورتدا سەربەخۆیی دوورتر دەکەوێتەوە، نەک نزیکتر.

ئەو مەرجانەی بەڕاستی دەوڵەتبوون خێراتر دەکەن، دەتوانرێت بناسرێنەوە. ئاشتییەکی بەردەوام لە نێوان تورکیا و کوردەکانیدا، قووڵترین ناڕەزایی ئەنقەرە لادەبات؛ لێرەش گۆڕانێکی مێژوویی ڕوویداوە: لە 2025دا، پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، دوای بانگەوازێکی دامەزرێنەرە زیندانیکراوەکەی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، هەڵوەشاندنەوەی ڕاگەیاند و دەستی بە چەکدانان کرد، کۆتایی بە یاخیبوونێکی چوار دەیە دا. ئەگەر ئەو ئاشتییە بەردەوام بێت و ببێتە مافی سیاسی و کولتووریی ڕاستەقینە، دەتوانێت بە تێپەڕبوونی کات دوژمنایەتیی ناوچەیی نەرم بکاتەوە کە هەمیشە سەربەخۆیی کوردی بە شکست گەیاندووە.

هۆکارەکانی دیکەی خێراترکردن بریتین لە ڕێکخستنەوەی زیاتری هێزەکان لە سووریا، کە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، هێزەکانی بە سەرکردایەتیی کورد گەیشتنە ڕێککەوتنێکی یەکخستن لەگەڵ دیمەشق کە مەرجەکانی هێشتا نادڵنیان؛ ناسەقامگیریی بەردەوام لە ئێران؛ سەرهەڵدانی زلهێزێکی ئامادە بۆ پشتیوانی؛ یەکگرتوویی سیاسیی ڕاستەقینەی کورد؛ و ئابوورییەکی بەشی پێویست خۆبژێو بۆ مانەوە بەرامبەر ئەو گەمارۆ حەتمییەی کە هەر هەوڵێکی سەربەخۆیی دەیخاتە کار.

کە پێکەوەیان دابنێین، وێنەکە ئەمەیە: لە مەودای درێژی مێژوودا سەربەخۆیی زۆر ئەگەردارە، چونکە هۆکارە بنەڕەتییەکان، واتە دانیشتوانێکی زۆر و گەنج و ئاگادار لە ناسنامەی خۆی، هەروەها ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری چەسپاو، لەناو ناچن. بەڵام لە هەر خشتەیەکی کاتیی دیاریکراودا هێشتا بەڕاستی نادڵنیایە؛ ڕێگای ژیرانە ئارام و قۆناغ بە قۆناغە و لەسەر یەکگرتوویی ناوخۆ بنیادنراوە، نەک لەسەر یەک جار هەوڵێکی مەترسیدار.

چیی دیکە دەتوانێت یەکلایی بکاتەوە

چەند هۆکارێکی دیکە دیاری دەکەن دەوڵەتێکی کوردی سەرهەڵدەدات یان نا و کەی سەرهەڵدەدات؛ بە ئاسانیش دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن.

چوار کوردستانەکە لە ڕێگای جیاوازن

پڕۆژەیەکی یەکگرتووی کوردی نییە. کوردستانی عێراق، باشوور، بە خۆبەڕێوەبردنی فەرمی زۆرترین پێشکەوتنی هەیە. کوردستانی سووریا، ڕۆژاوا، لە جەنگی ناوخۆدا خۆبەڕێوەبردنێکی تایبەتی بنیادنایەوە و ئێستا لەبارەی شوێنی خۆی لە سووریای دوای ئەسەددا دانوستان دەکات. لە تورکیا، باکوور، خەبات لە مەیدانی جەنگەوە گواستراوەتەوە بۆ سیاسەت. لە ئێران، ڕۆژهەڵات، کورد ڕووبەڕووی سەرکوتی توند دەبنەوە و بۆ ڕێکخستنی ئاشکرا دەرفەتێکی کەمیان هەیە. ڕەنگە دەوڵەتێک لە یەکێک لەم ڕێگایانە زۆر پێش ئەوانی دیکە سەرهەڵبدات.

نەوت، ئابووری و توانای فشار

نەوت لە ڕووی تیۆرییەوە توانای مانەوە بە کوردستانی عێراق دەدات، بەڵام لە کردەوەدا لاوازی دەکات، چونکە ڕێگاکانی هەناردە لە دەستی نەیاراندان. خۆبژێویی ئابووری یان ڕێڕەوێکی مسۆگەرکراوی هەناردە ڕەنگە بۆ سەربەخۆیی ڕاستەقینە لە هەر دەنگدانێک گرنگتر بێت.

دیاسپۆرا و ڕای نێودەوڵەتی

دیاسپۆرایەکی گەورە و ڕێکخراوی کورد لە سەرانسەری ئەورووپا و ئەمریکای باکوور، پرسیارەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زیندوو ڕادەگرێت؛ لۆبی دەکات، پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ بە بەڵگە تۆمار دەکات و تێگەیشتنی جیهان لە دۆزی کورد شێوە پێ دەدات. کاتێک دانپێدانان دێت، بەشێکی لە پایتەختە بیانییەکان بەدەست دەهێنرێت، نەک تەنها لە چیاکان.

کێشەی دانپێدانان

لە کۆتاییدا دەوڵەتبوون پێویستی بەوەیە کە ئەوانی دیکە پەسەندی بکەن. ڕاگەیاندنێک بەبێ دانپێدانان وڵات دروست ناکات، بەڵکو ململانێیەکی بەستوو دروست دەکات. بۆیە ڕەزامەندی، یان لانیکەم قبووڵکردنی بێناڕەزایی دراوسێکان، هەروەها پشتیوانیی زلهێزەکان، ئەو سنوورە ڕاستەقینەیە کە کورد هێشتا هەرگیز نەیانبڕیوە.

پرسیار و وەڵام

کوردستان دەبێتە وڵات؟

بە ئەگەری زۆرەوە بەڵێ، بەڵام ڕەنگە لە ئایندەی نزیکدا نەبێت و ڕەنگە هەمووی بە یەک جار نەبێت. بەهێزترین چاوەڕوانی ڕێگایەکی هەنگاو بە هەنگاوە کە لە کوردستانی عێراقەوە دەست پێ دەکات، بە مەرجی گۆڕانی ناوچەیی و یەکگرتوویی کورد.

ئەمڕۆ وڵاتێک بە ناوی کوردستان هەیە؟

هیچ دەوڵەتێکی تەواو سەربەخۆی کوردستان بوونی نییە. نزیکترین نموونە هەرێمی کوردستانی عێراقە، ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر بە حکومەت، پەرلەمان و هێزی چەکداری خۆیەوە، کە لە چوارچێوەی دەستووری فیدراڵیی عێراقدا دانپێدانراوە؛ بەڵام وڵاتێکی خاوەن سەروەری نییە.

کام بەشی کوردستان زۆرترین ئەگەری ئەوەی هەیە سەرەتا سەربەخۆ بێت؟

کوردستانی عێراق، باشوور. پێشتر ئەو دامەزراوانە، خۆبەڕێوەبردنە دانپێدانراوە و سەرچاوە نەوتییانەی هەیە کە دەوڵەتێکی ئایندە پێویستی پێیانە. زۆربەی ئەو شیکەرەوانەی دەوڵەتێکی کوردی پێشبینی دەکەن، چاوەڕوانن لەوێوە دەست پێ بکات.

بۆچی ڕاپرسیی سەربەخۆیی 2017 شکستی هێنا؟

هەرچەندە نزیکەی 93 لەسەد دەنگیان بە بەڵێ دا، بەغدا دەنگدانەکەی ڕەت کردەوە و تورکیا، ئێران و حکومەتە ڕۆژاواییەکان دژایەتییان کرد. هێزەکانی عێراق دواتر کەرکووکیان گرتەوە و حکومەتی هەرێم نزیکەی 40 لەسەدی ئەو خاکەی کۆنترۆڵی دەکرد لەدەست دا. پاشەکشەیەکی سیاسی و سەربازی بوو، نەک هەنگاوێک بەرەو دەوڵەتبوون.

ژمارەی کورد چەندە؟

خەمڵاندنەکان لە نزیکەی 30 تا 40 ملیۆن کەس دەگۆڕێن، کە کورد دەکاتە گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهان. بە زۆری لە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا دەژین و دیاسپۆرایەکی بەرچاویان لە ئەورووپا و دەرەوەی ئەوێ هەیە.

چی بەسەر پەکەکەدا هات و بۆچی گرنگە؟

لە 2025دا، پارتی کرێکارانی کوردستان دوای بانگەوازێکی دامەزرێنەرە زیندانیکراوەکەی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، هەڵوەشاندنەوەی ڕاگەیاند و دەستی بە چەکدانان کرد، کۆتایی بە ململانێیەکی چەکداریی چوار دەیەی لەگەڵ تورکیا هێنا. ئەگەر پرۆسەی ئاشتیی لێکەوتوو بەردەوام بێت، دەتوانێت دوژمنایەتیی ناوچەیی کەم بکاتەوە کە لە مێژە ڕێگریی لە دەوڵەتبوونی کورد کردووە.

تورکیا هەرگیز کوردستانێکی سەربەخۆ قبووڵ دەکات؟

لە مێژوودا نا؛ تورکیا توندترین نەیاری سەربەخۆیی کورد بووە، چونکە لە کاریگەرییەکەی لەسەر ژمارە زۆرەکەی کوردەکانی خۆی دەترسێت. پرۆسەی ئاشتیی نوێ بە تایبەتی لەبەر ئەوە گرنگە کە دەتوانێت بە درێژایی ساڵانی زۆر ئەو حسابە بگۆڕێت؛ هەرچەندە قبووڵکردنی سەربەخۆیی تەواو لەلایەن ئەنقەرەوە هێشتا ئەگەرێکی دوورە.