پێشەکی
هەڵەبجە (بە کوردی: هەڵەبجە) شارێکی کوردییە لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیک سنووری ئێران. لە سەرانسەری جیهاندا بە یەکێک لە خراپترین تاوانە دڕندانەکانی کۆتایی سەدەی بیستەم ناسراوە: هێرشی چەکی کیمیایی ڕۆژی 16ی ئاداری 1988، کە هێزەکانی سەدام حوسێن لە جەریانی هەڵمەتی ئەنفالدا بە گاز هێرشیان کردە سەر شارەکە و هەزاران مەدەنییان کوشت. لە 2025دا هەڵەبجە بە فەرمی وەک نوێترین پارێزگای عێراق ناسێنرا.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ چیرۆکی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: هەڵەبجە
ناوی کوردی: هەڵەبجە
وڵات: عێراق — هەرێمی کوردستان؛ ناوەندی پارێزگای هەڵەبجە
دانیشتووان: نزیکەی 100,000–120,000 لە شار و قەزاکەدا
خەڵک: بە زۆرینەیەکی زۆر کوردن
شوێن: نزیک سنووری ئێران، نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا
دۆخ: 19ەمین پارێزگای عێراق، لە 2025دا ناسێنراوە
ناسراوە بە: هێرشە کیمیاییەکەی 1988 لە جەریانی هەڵمەتی ئەنفالدا
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوێن و جوگرافیا
هەڵەبجە لە دوورترین بەشی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراقدا هەڵکەوتووە، تەنها نزیکەی 15 کیلۆمەتر لە سنووری ئێران و نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغداوە دوورە. لە ناوچەیەکی شاخاویی زاگرۆسدایە، نزیک بەرزاییەکانی هەورامان و نەک زۆر دوور لە دەریاچەی بەنداوی دەربەندیخان. لە زۆربەی مێژووی نوێیدا قەزایەکی پارێزگای سلێمانی بووە؛ شوێنە سنوورییەکەی لە شەڕی ئێران–عێراق لە دەیەی 1980دا خستییە بەرەی پێشەوە، کە زەمینەی بۆ ئەو کارەساتە خۆش کرد کە ناوی لە سەرانسەری جیهاندا ناساند.
خەڵک و دانیشتووان
هەڵەبجە شارێکە کە بە زۆرینەیەکی زۆر دانیشتووانەکەی کوردن. پێش 1988 نزیکەی 60,000 دانیشتووی هەبوو و ناوەندێکی دیاری ڕۆشنبیری و ئایینی لە ناوچەکەدا بوو. خەمڵاندنەکانی دانیشتووانی ئێستای شار و قەزای دەوروبەری لە نزیکەی 100,000 تا 120,000 دەبن. زۆرێک لە دانیشتووان و نەوەکانیان هێشتا لەگەڵ لێکەوتە تەندروستییە درێژخایەنەکانی هێرشە کیمیاییەکە دەژین؛ شێرپەنجە، نەخۆشییەکانی هەناسەدان، کەموکوڕییە لەدایکبووییەکان و زەبری دەروونی، کە دوای چەندین دەیە هێشتا کاریگەرییان لەسەر ژیانی شارەکە هەیە.
مێژوو
هەڵەبجە بۆ ماوەیەکی درێژ ناوەندی فێربوون و ژیانی ئایینیی کوردی لە ناوچەی شارەزووردا بووە. لە سەدەی بیستەمدا، کەوتە ناو خەباتی فراوانتری کورد لە عێراق و توندوتیژیی دەوڵەتی بەعسی. لە کۆتایی دەیەی 1980دا، کە شەڕی ئێران–عێراق بەردەوام بوو، ڕژێمی عێراق هەڵمەتی ئەنفالی دەست پێ کرد؛ زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆن دژ بە کۆمەڵگە کوردییەکان کە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە جینۆساید وەسف دەکرێت و تێیدا گوندەکان وێران کران، مەدەنییەکان ئاوارە کران و چەکی کیمیایی بەکارهێنرا. هەڵەبجە، کە لە ئاداری 1988دا هێزە ئێرانییەکان و پێشمەرگەی کورد گرتیان، بووەتە بەدناوترین ئامانجی ئەو هەڵمەتە.
هێرشە کیمیاییەکەی 1988
لە ڕۆژی 16ی ئاداری 1988دا، دوای تۆپبارانی ئاسایی، فڕۆکەکانی عێراق هەڵەبجەیان بە تێکەڵەیەک ماددەی کیمیایی بۆردومان کرد؛ گازی خەردەل و ماددە عەصەبییەکان وەک سارین و تابوون. هێرشەکە، کە لە ژێر فەرماندەیی عەلی حەسەن مەجید، ناسراو بە «عەلی کیمیایی»، فەرمانی پێ درا، لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بەپێی خەمڵاندن لە 3,200 تا 5,000 کەسی کوشت، کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون، و چەندین هەزاری دیکەی بریندار و نەخۆش کرد. یەکێک بوو لە گەورەترین هێرشە کیمیاییەکان کە هەرگیز دژ بە دانیشتووانی مەدەنی ئەنجام درابن. وێنەی کوژراوەکانی هەڵەبجە لە شەقامەکاندا جیهانیان شۆک کرد، و هێرشەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک بەشێک لە هەڵمەتی جینۆسایدی ئەنفال ناسێنراوە؛ مەجید دواتر لەبەر ئەم تاوانانە و تاوانە پەیوەندیدارەکان تاوانبار کرا و ئێعدام کرا.
هەڵەبجەی ئەمڕۆ
هەڵەبجە دوای 1988 دووبارە ئاوەدان کرایەوە و لە چوارچێوەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرێت. لە نیسانی 2025دا، دوای ساڵانێک هەوڵدانی خەڵکی ناوچەکە، پەرلەمانی عێراق بە فەرمی هەڵەبجەی وەک 19ەمین پارێزگای وڵات و چوارەمین پارێزگای هەرێمی کوردستان ناساند؛ پێگەیەک کە حکومەتی هەرێم پێشتر لە 2014دا پێی بەخشیبوو. مۆنۆمێنتی شەهیدانی هەڵەبجە و مۆزەخانەی ئاشتی لە شارەکەدان و یادی قوربانییەکان دەکەنەوە، و هەموو ساڵێک 16ی ئادار وەک ڕۆژی یادکردنەوە بەڕێوە دەچێت. دانیشتووان بەردەوام داوای دانپێدانان، قەرەبوو و پشتگیریی پزیشکی دەکەن، و پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵاتداران هەندێک جار گرژ بووە، لەوانە خۆپیشاندانێکی 2006 کە تێیدا ئاگر لە مۆنۆمێنتەکە بەردرا.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
دەیەی 1980 — هەڵەبجە لە شەڕی ئێران–عێراقدا لە بەرەی پێشەوە هەڵکەوتووە.
1987–88 — هەڵمەتی ئەنفال کۆمەڵگە کوردییەکانی سەرانسەری باکووری عێراق وێران دەکات.
15ی ئاداری 1988 — هێزە ئێرانییەکان و پێشمەرگەی کورد شارەکە دەگرن.
16ی ئاداری 1988 — فڕۆکەکانی عێراق بە گاز هێرش دەکەنە سەر هەڵەبجە و هەزاران مەدەنی دەکوژن.
2003 — مۆنۆمێنتی شەهیدانی هەڵەبجە دادەمەزرێت.
2014 — حکومەتی هەرێم هەڵەبجە وەک پارێزگایەکی جیاواز دەناسێنێت.
2025 — پەرلەمانی عێراق هەڵەبجە وەک 19ەمین پارێزگا دەناسێنێت.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
هەڵەبجە هێشتا بابەتی مشتومڕە ئازاربەخشەکانە. ژمارەی کوژراوەکان زۆرجار بە 3,200 تا 5,000 دەدرێت، بەڵام ژمارە وردەکان هێشتا جێی مشتومڕن، و ماوەیەکی درێژە گفتوگۆ لەسەر ئەوە هەیە کە چەند کەس هێشتا بەهۆی نەخۆشیی درێژخایەنەوە زیانیان پێ گەیشتووە. هەروەها مشتومڕ لەسەر بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی هەیە: ئەوکاتە هەندێک حکومەتی ڕۆژئاوا، کە لە شەڕەکەی لەگەڵ ئێراندا پشتگیرییان لە عێراق دەکرد، لە مەحکومکردنی هێرشەکەدا دوا کەوتن، و ڕزگاربووان و سەرکردە کوردەکان دەڵێن جیهان چاوی لەوە داخست. کورد بە شێوەیەکی بەربڵاو پێداگری دەکات کە هێرشەکە و هەڵمەتی فراوانتری ئەنفال دەبێت لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک جینۆساید بناسێنرێن؛ ژمارەیەک پەرلەمان و دەزگا ئەمەیان کردووە، بەڵام دانپێدانانی فەرمی هێشتا تەواو نییە. لە ناو عێراقدا، ناڕەزایی لەسەر دووبارە ئاوەدانکردنەوە، قەرەبوو و دواکەوتنی درێژی بەخشینی پێگەی پارێزگا بە هەڵەبجە بەردەوامە. ئەم ناساندنە دیدگا ناکۆکەکان دەخاتە ڕوو، بەبێ ئەوەی یەکلاییان بکاتەوە.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد، هەڵەبجە ناوێکی پیرۆز و ئازاربەخشە؛ هێمای ئەو ئازارەی بەسەر گەلی کورددا هێنراوە و شێلگیرییان بۆ مانەوە و ئەوەی لە یاددا بمێننەوە. لە تەنیشت هەڵمەتی ئەنفالدا، وەک تاوانە دڕندانە دیاریکەرەکەی سەردەمی بەعس دەوەستێت، و یادکردنەوەی هەموو ئادارێک لە ناوەڕاستی یادەوەریی نەتەوەیی کورددایە. هەڵمەتی درێژی هەڵەبجە بۆ دانپێدانان، وەک قوربانیی جینۆساید و لە کۆتاییدا وەک پارێزگایەکی سەربەخۆ لە ڕووی ئیدارییەوە، خەباتی فراوانتری کورد بۆ دانپێدانان، دادپەروەری و کەرامەت ڕەنگ دەداتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سلێمانی، شارە نزیکەکە و ئەو پارێزگایەی هەڵەبجە پێشتر سەر بەو بوو.
شنگال، شوێنێکی دیکەی تاوانی دڕندانە دژ بە کورد. هەڵمەتی فراوانتری ئەنفال، بەرزاییەکانی هەورامان و هەرێمی کوردستانی عێراق.
پرسیارە باوەکان
هەڵەبجە لە کوێیە؟
هەڵەبجە لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراقدایە، نزیکەی 15 کیلۆمەتر لە سنووری ئێران و نزیکەی 250 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا، لە ناوچەیەکی شاخاوی نزیک بەرزاییەکانی هەورامان.
لە 1988دا چی لە هەڵەبجە ڕوویدا؟
لە ڕۆژی 16ی ئاداری 1988دا، هێزەکانی عێراق لە ژێر دەسەڵاتی سەدام حوسێندا، هەڵەبجەیان بە چەکی کیمیایی بۆردومان کرد؛ گازی خەردەل و ماددە عەصەبییەکان، کە لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بەپێی خەمڵاندن لە 3,200 تا 5,000 مەدەنییان کوشت. یەکێکە لە خراپترین هێرشە کیمیاییەکان کە هەرگیز دژ بە مەدەنییەکان ئەنجام درابن.
ئایا هەڵەبجە ئێستا پارێزگایە؟
بەڵێ. دوای ساڵانێک هەوڵدان، پەرلەمانی عێراق هەڵەبجەی وەک 19ەمین پارێزگای وڵات لە 2025دا ناساند؛ حکومەتی هەرێمی کوردستان پێشتر لە 2014دا وەک پارێزگا ناسیبووی.
ئایا هێرشەکەی هەڵەبجە وەک جینۆساید ناسێنراوە؟
زۆرێک لە کوردان، لەگەڵ ژمارەیەک پەرلەمان و دەزگا، هێرشەکە و هەڵمەتی فراوانتری ئەنفال بە جینۆساید دادەنێن. دانپێدانانی یاسایی تەواوی نێودەوڵەتی هێشتا تەواو نییە و هەوڵدان بۆی بەردەوامە.