پێشەکی
سلێمانی (بە کوردی: سلێمانی، هەروەها سلەمانی) شارێکی سەرەکیی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق و پایتەختی پارێزگای سلێمانییە. دووەم گەورەترین شاری هەرێمە و بە بەربڵاوی وەک دڵی کولتووری و فکریی کوردستانی عێراق دادەنرێت؛ شاری شاعیران و زانکۆکان و کەشێکی سیاسیی بە کراوەیی بەناوبانگ، هەروەها قەڵای مێژوویی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: سلێمانی (سلەمانی)
ناوی کوردی: سلێمانی
وڵات: عێراق — هەرێمی کوردستان، پایتەختی پارێزگای سلێمانی
دانیشتووان: نزیکەی ٨٥٠,٠٠٠ لە شارەکە (خەمڵاندنی ٢٠٢٥)؛ دووەم گەورەترین شاری هەرێم
خەڵک: زۆربەیەکی زۆریان کوردن، لەگەڵ کۆمەڵگە بچووکەکانی عەرەب و تورکمان و ئاشووری
شوێن: لە زاگرۆس، لە بەرزیی نزیکەی ٨٨٠ مەتر، چیاکانی ئەزمەڕ و گۆیژە دەوری شارەکەیان داوە
دامەزراندن: ١٧٨٤، وەک پایتەختی میرنشینی کوردیی بابان
بەناوبانگە بە: ئەدەبی کوردی، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و ژیانێکی فکریی کراوە
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
سلێمانی لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیکەی ٣٥٥ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا و نزیک سنووری ئێران دەکەوێت. شارەکە لە بەرزیی نزیکەی ٨٨٠ مەترە و چیاکان دەوری شارەکەیان داوە؛ زنجیرەچیاکانی ئەزمەڕ و گۆیژە لە باکووری ڕۆژهەڵات، بارانان لە باشوور و گردەکانی تەسلوجە لە ڕۆژئاوا، لە کاتێکدا دەشتی شارەزوور لەو دیوەوە فراوان دەبێتەوە. ئەم شوێنە شاخاوییە کەشوهەوایەکی فێنکتر لە ناوەڕاستی عێراقی پێ بەخشیوە و لەمێژە کردی بە پەناگەیەکی سروشتی و خاڵێکی یەکگەیشتنی ڕێگاکان لە زاگرۆس.
خەڵک و دانیشتووان
دانیشتووانی شارەکە بە نزیکەی ٨٥٠,٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێن؛ بەمە دووەم گەورەترین شاری هەرێمی کوردستانە دوای هەولێر و یەکێکە لە گەورەترین شارەکانی عێراق. زۆربەیەکی زۆری خەڵکەکەی کوردن و بە زۆری بە سۆرانی قسە دەکەن؛ کۆمەڵگە بچووکترەکانی عەرەب و تورکمان و ئاشوورییش بەشێکن لە تێکەڵە کۆمەڵایەتییەکە. چەند دەیەیە سلێمانی وەک ناوەندی کولتووریی کوردانی سۆرانی‌زمان ناسراوە و بە ژیانێکی زیندووی مەدەنی بەناوبانگە، بە ڕۆژنامە سەربەخۆکان و زانکۆکان و نەریتێکی بەهێزی گفتوگۆی گشتی.
مێژوو
سلێمانی شارێکی بە بەراورد نوێیە؛ لە ١٧٨٤دا میڕی کورد، ئیبراهیم پاشای بابان، دایمەزراند و بە ناوی باوکی، سلێمان پاشا، ناوی لێ نا. بوو بە پایتەختی میرنشینی بابان، یەکێک لە گرنگترین میرنشینە کوردییەکان، تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەم. بە درێژایی سەدەکانی نۆزدەهەم و بیستەم شارەکە گەشەی کرد و بوو بە ناوەندێکی کولتووری کوردی و چالاکیی سیاسی؛ بنکەیەکی بزووتنەوەی کورد بوو لەژێر کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی، کە لە سەرەتای دەیەی ١٩٢٠دا شانشینێکی کوردیی کورتخایەنی ڕاگەیاند. لە سەردەمی هاوچەرخدا بوو بە ناوچە سەرەکییەکەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، کە جەلال تاڵەبانی دایمەزراند.
شاری شاعیران و زانست
سلێمانی وەک پایتەختی ئەدەبیی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت. لە یەکەم ساڵەکانیەوە شاعیرە گەورەکانی کوردی پێگەیاند، لەوانە نالی و مەحوی و پیرەمێرد و کەسانی دیکە، کە یارمەتیی شێوەپێدانی ئەدەبی هاوچەرخی کوردییان دا. زانکۆی سلێمانی، کە لە ١٩٦٨دا کرایەوە، گەورەترین زانکۆی کوردستانی عێراقە و شارەکە ماڵی مۆزەخانە و دەزگاکانی بڵاوکردنەوە و دامەزراوەکانی توێژینەوەیە. هەروەها بە ئاهەنگە پڕژیانەکانی نەورۆز و کراوەیی فکری ناسراوە، کە وای کردووە ببێتە شوێنی ڕاکێشانی نووسەر و هونەرمەند و چالاکوانانی سەرانسەری ناوچەکە.
سلێمانیی ئەمڕۆ
سلێمانیی ئەمڕۆ شارێکی پڕجووڵەی ناوچەیە کە ئابوورییەکەی پشت بە بازرگانی و خزمەتگوزاری و کشتوکاڵ و گەشتیاری دەبەستێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان بەڕێوەی دەبات، بەڵام لەمێژە قەڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بووە و بەمە ناسنامەیەکی سیاسیی جیاوازی لە هەولێر و دهۆک هەیە، کە پارتی دیموکراتی کوردستان زاڵە بەسەریاندا. شارەکە بە ژینگەیەکی میدیایی و مەدەنیی بە بەراورد کراوە ناسراوە، هەرچەندە ناڕەزاییەکانیشی بینیوە کە تەنگانەی ئابووری و ناڕەزایی لە مووچە نەدراوەکان و خزمەتگوزارییەکان هۆکاریان بووە. لە تەمووزی ٢٠٢٥دا شوێنی ڕووداوێکی هێمایی بوو کە تێیدا شەڕڤانانی پەکەکە چەکیان لەناو برد، لە کاتێکدا ئەو گرووپە کۆتایی بە خەباتی چەکداریی خۆی ڕاگەیاند.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
١٧٨٤ — ئیبراهیم پاشای بابان سلێمانی وەک پایتەختی بابان دادەمەزرێنێت.
١٧٨٤–١٨٥٠ — شارەکە ناوەندی میرنشینی کوردیی بابانە.
دەیەی ١٩٢٠ — شێخ مەحمودی بەرزنجی ڕاپەڕینە کوردییەکان لە دەوروبەری شارەکەوە بەڕێوە دەبات.
١٩٦٨ — زانکۆی سلێمانی دادەمەزرێت.
دەیەی ١٩٩٠ — سلێمانی لە ناو ڕکابەریی نێوان کورددا دەبێتە قەڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
١٩٩٢ — دووبارە وەک ناوەندی کولتووریی کوردانی سۆرانی‌زمان دەناسرێتەوە.
٢٠٢٥ — شەڕڤانانی پەکەکە چەک لە شارەکەدا لەناو دەبەن، لە کاتێکدا گرووپەکە کۆتایی بە خەباتی چەکداریی خۆی دێنێت.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
سلێمانی لە ناوەندی ئەو ڕکابەرییەدایە کە کوردستانی عێراق پێ دەناسرێتەوە. هەرێمی کوردستان لە کرداردا لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان، بە ناوەندی هەولێر و دهۆک، و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بە ناوەندی سلێمانی، دابەش بووە. ئەم دابەشبوونە ڕەگی لە وەفاداریی خێڵی و حیزبیدایە و لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٩٠دا بوو بە شەڕی ناوخۆ؛ هێشتا سیاسەت و میدیا و ئابووریی ئەمڕۆ شێوە دەدات. پشتگیرانی یەکێتی ئاماژە بە کولتوورە کراوە مەدەنییەکەی سلێمانی دەکەن؛ ڕەخنەگران لە لایەنە جیاوازەکانەوە ئاماژە بە گەندەڵی و مووچە نەدراوە گشتییەکان و چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی حیزبەکاندا دەکەن، ئەو ناڕەزاییانەی کە بوونەتە هۆی خۆپیشاندانی دووبارە. گرژیی دووبارەبووەوەش لەگەڵ بەغدا لەسەر بودجە و نەوت و لەگەڵ تورکیا و ئێران لەسەر ئۆپەراسیۆنە سنووربەزێنەکان دژی گرووپە چەکدارە کوردییەکان هەیە. ئەم ناساندنە بۆچوونە ڕکابەرەکان دەخاتە ڕوو و حوکم لە نێوانیاندا نادات.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد سلێمانی پایتەختی کولتووری و ئەدەبیی جیهانی کوردیی عێراقە؛ ئەو شارەی زیاتر لە هەموو شارەکان بە شیعری کوردی و ڕۆژنامەگەری و ئازادیی دەربڕینەوە پەیوەستە. وەک پایتەختە کۆنەکەی بابان و دڵە هاوچەرخەکەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە پاڵ هەولێر یەکێکە لە دوو جەمسەرەکەی هەرێمی کوردستان و هەر پێوەرێکی ژیانی فکری و سیاسیی کورد ماوەتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەولێر، پایتەختی هەرێمی کوردستان.
هەڵەبجە، شارۆچکەی هەمان پارێزگاکە کە لە ١٩٨٨دا بە چەکی کیمیایی هێرشی کرایە سەر. چەمچەماڵ و ناوچەی گەرمیانی نزیک و هەرێمی بەرفراوانتری کوردستانی عێراق.
پرسیارە باوەکان
سلێمانی لە کوێیە؟
سلێمانی لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیکەی ٣٥٥ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا و نزیک سنووری ئێران دەکەوێت، چیاکانی ئەزمەڕ و گۆیژە و بارانان دەوری شارەکەیان داوە.
ئایا سلێمانی شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. زۆربەیەکی زۆری دانیشتووانی کوردن و بە سۆرانی قسە دەکەن؛ شارەکە وەک پایتەختی کولتووری و ئەدەبیی کوردستانی عێراق دادەنرێت، لەگەڵ کۆمەڵگە بچووکەکانی عەرەب و تورکمان و ئاشووری.
کێ سلێمانی کۆنترۆڵ دەکات؟
سلێمانی لە چوارچێوەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرێت، بەڵام لەمێژە قەڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە؛ جیاوازە لە هەولێر و دهۆک کە پارتی دیموکراتی کوردستان زاڵە بەسەریاندا.
سلێمانی بە چی ناسراوە؟
وەک شاری شاعیر و نووسەرانی کورد بەناوبانگە و ماڵی گەورەترین زانکۆی کوردستانی عێراقە؛ بە کولتوورێکی فکری و میدیایی کراوە ناسراوە. لە ١٧٨٤دا وەک پایتەختی بابان دامەزرا.