پێشەکی
ئەربیل، کە لای کوردەکان بە هەولێر و لە جیهانی کۆندا بە ئەربێلا ناسراوە، پایتەختی هەرێمی کوردستانی عێراقە و یەکێکە لە بەهێزترین بەربژێرەکان بۆ ناوی کۆنترین شاری بەردەوام نیشتەجێکراوی سەر زەوی. قەڵا گەورە هێلکەییەکەی، کە گردێکی دەستکردە و لە ئەنجامی لانی کەم شەش هەزار ساڵ نیشتەجێبوونی مرۆڤدا کەڵەکە بووە، هێشتا وەک دوورگەیەکی بەردین بەسەر دەشتی باکووری میزۆپۆتامیادا، لە سەرووی شارە هاوچەرخەکەوە بەرز دەبێتەوە.
ئەم وتارە ڕێڕەوی مێژووی هەولێر دەخاتە ڕوو؛ لە سەرەتا سومەری و ئاشوورییەکانییەوە، بە سەردەمی زێڕینی سەدەکانی ناوەڕاست و پێگەکەی لە میرنشینە کوردییەکاندا تێدەپەڕێت، تا دەگاتە ڕۆڵی ئێستای وەک پایتەختی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ناوەندی هێمایی ڕاپرسیی سەربەخۆیی ساڵی 2017. ئەمە یەکەم وتاری زنجیرە جوگرافیاییەکەمانە لەبارەی کوردستانی گەورە، و هەڵبژاردنێکی گونجاویشە: کەم شوێن هەیە ئەوەندە مێژووی بەردەوام لەخۆ بگرێت.
زانیارییەکان بە کورتی
ناوی باو: ئەربیل (هەروەها ئاربیل و ئیربیل)
ناوی کوردی: هەولێر
ناوە دێرینەکان: ئەربێلا؛ ئوربیلوم / ئیربیلوم؛ ئاربە-ئیلو («چوار خوداوەند»)
ناوچە: باشوور (باشووری کوردستان)
پارێزگا: پارێزگای هەولێر
دەسەڵاتی بەڕێوەبەری ئێستا: هەرێمی کوردستانی عێراق (KRI) / کۆماری عێراق
ژمارەی نزیکەیی دانیشتووان: شار نزیکەی 1.5 ملیۆن؛ پارێزگا نزیکەی 2.9 ملیۆن (خەمڵاندنەکانی ساڵی 2020)
سەرەتای نیشتەجێبوون: لانی کەم لە هەزارەی 5ەمی پێش زایینەوە نیشتەجێکراوە؛ لەوانەیە زووتریش بێت
شوێنەواری سەرەکی: قەڵای هەولێر؛ شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ (لە ساڵی 2014دا تۆمار کراوە)
بە چی ناسراوە: کۆنییەکەی، قەڵاکەی، ئەربێلای ئاشووری، نەریتی مەولودی سەدەکانی ناوەڕاست، و پێگەکەی وەک پایتەختی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG)
ناوەڕۆک
ئەربێلا: پایتەختێکی ئایینیی ئاشووری
هەولێر لە سەدەکانی ناوەڕاستدا: ئاتابەگەکان و مەولود
میرنشینە کوردییەکان و سەدەکانی دەسەڵاتی عوسمانی
هەولێری هاوچەرخ: پایتەختی هەرێمی کوردستان
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتا و مێژووی دێرین
سەرەتای ژیانی شارنشینی لە هەولێر بۆ نزیکەی شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. پارچە گۆزەڵە دۆزراوەکان لە لێژاییەکانی گردی قەڵا لەوانەیە بۆ سەردەمی بەردینی نوێ بگەڕێنەوە، لە کاتێکدا بەڵگەی ڕوونی نیشتەجێبوون لە سەردەمی مس و بەرددا دەردەکەوێت؛ بە پارچە گۆزەڵەیەک کە لە گۆزەڵەکانی ئوبەید و ئەوروکی ناوچە فراوانەکەی میزۆپۆتامیا دەچن. شارەکە نزیکەی ساڵی 2300ی پێش زایین دەچێتە ناو مێژووی نووسراوەوە، کاتێک لە ئەرشیفەکانی ئەبلادا بە ناوی ئیربیلوم دەردەکەوێت.
هەولێر بە نۆرە کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی هێزە گەورە سەرەتاییەکانی میزۆپۆتامیا. لە نزیکەی ساڵی 3000ی پێش زایینەوە لە ژێر کاریگەریی سومەریدا بوو، دواتر خرایە ناو ئیمپراتۆرییەتی ئەکەدی، و نزیکەی ساڵی 2200ی پێش زایین بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئەریدۆپیزیر، پاشای گوتییەکانەوە، داگیر کرا. لە تۆمارەکانی سەردەمی ئەوری سێیەمدا بە ناوی ئوربیلوم دەردەکەوێت؛ شارێک کە ئەوەندە گرنگ بووە پاشا شولگی تۆماری هەڵمەتی سەربازیی دژی کردووە. شێوە ئەکەدییەکەی ناوەکە، ئاربە-ئیلو، زۆرجار بە «چوار خوداوەند» وەردەگێڕدرێت، کە ئاماژەیەکە بە گرنگیی ئایینیی شارەکە لە سەرەتادا.
ئەربێلا: پایتەختێکی ئایینیی ئاشووری
لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکاندا، ئەربێلا بوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندە ئایینییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکە. شارەکە ناوەندێکی گەورەی پەرستنی ئیشتار بوو، خوداوەندی خۆشەویستی و شەڕ. تۆمارەکان باس لەوە دەکەن کە پاشا ئاشوورییەکان لە پەرستگاکەی ئەو لەوێدا داوای ڕێنمایی و پێشبینیی خودایی دەکرد. پشکنینەکانی ژێر ڕووی زەوی لە ژێر قەڵاکەدا پێکهاتەی گەورەیان دەستنیشان کردووە کە هەندێک شوێنەوارناس پێیان وایە لەوانەیە پەیوەندی بەو پەرستگایەوە هەبێت، هەرچەندە هەڵکۆڵین هێشتا لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدایە.
ئەربێلا هەروەها ناوی خۆی بە یەکێک لە بەناوبانگترین شەڕەکانی سەردەمی کۆن داوە. لە ساڵی 331ی پێش زایین، ئەسکەندەری مەزن لە گەوگەمێلا، لە دەشتی نزیک شارەکە، پاشای فارس، داریۆشی سێیەمی تێک شکاند؛ ئەو پێکدادانە زۆرجار بە شەڕی ئەربێلا ناودەبرێت. بەگوێرەی گێڕانەوە کۆنەکان، لە دوای ئەو شەڕەدا بوو کە ئەسکەندەر نازناوی پاشای ئاسیای وەرگرت. دوای سەردەمە ئاشووری و فارسییەکان، هەولێر لە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا وەک ناوەندێکی گرنگ مایەوە و بوو بە ناوەندێکی بەرچاوی ئەسقوفیی مەسیحی لە سەردەمە سەرەتاییەکانی مەسیحیەتدا. ئەم ڕۆڵەی تا نزیکەی سەدەی 9ەم پاراست، کاتێک ناوەندی ئەسقوفیەتییەکە گوازرایەوە بۆ موسڵ.
هەولێر لە سەدەکانی ناوەڕاستدا: ئاتابەگەکان و مەولود
دوای فەتحی موسڵمانان لە سەدەی 7ەمدا، بەناوبانگترین سەردەمی هەولێر لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ژێر دەسەڵاتی بێگتەگینییەکاندا هات. ئەوان بنەماڵەیەکی تورکمان بوون کە لە سەدەی 12ەمدا لە ژێر زەنگی، ئاتابەگی موسڵ، پێگەیەکی بەرچاویان بەدەست هێنا. بەناوبانگترین فەرمانڕەوایان موزەفەرەدین گۆکبۆری (1154–1233) بوو؛ خزمێکی سەلاحەدین بە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە و فەرماندەیەکی متمانەپێکراوی ئەو، کە لە شەڕی حەتیندا لە ساڵی 1187 فەرماندەیی هێزەکانی دەکرد.
گۆکبۆری لە ساڵی 1190ەوە تا مردنی فەرمانڕەوایی هەولێری کرد و شارەکەی کردە شارێکی گەشاوە. شارێکی خوارەوەی لە دەوری قەڵاکە دروست کرد، لەگەڵ نەخۆشخانە و مەدرەسە و خانەقای سۆفییەکان. بە تایبەتی بە دەستپێکردنی یەکەم جەژنە گەورە گشتییەکانی مەولود، ڕۆژی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەمەد، لەبیر ماوە؛ جەژنەکان زانا و خەڵکی زۆریان لە سەرانسەری ناوچەکەوە ڕادەکێشا. منارەی موزەفەرییەکەی، کە زۆرجار بە منارەی چۆڵی ناودەبرێت، هێشتا لە هەولێری هاوچەرخدا هەڵوەستاوە. کاتێک گۆکبۆری لە ساڵی 1233 بەبێ میراتگر مرد، شارەکە کەوتە دەست خەلیفەی عەباسی، موستەنسیر. لە ماوەی چەند ساڵێکیشدا ڕووبەڕووی یەکەم هێرش لەو هێرشە مەغۆلییانە بووەوە کە ناوچەکەیان گرتەوە. هەولێر زانای دیاریشی پێگەیاند، لەوانە ژیاننامەنووسی مەزن ئیبن خەلەکان (1211–1282) و مێژوونووس ئیبن موستەوفی (1169–1239)، کە مێژوویەکی چوار بەرگیی شارەکەی نووسی.
میرنشینە کوردییەکان و سەدەکانی دەسەڵاتی عوسمانی
لە سەدەکانی دواتردا، هەولێر و دەوروبەرەکەی تێکەڵی جیهانی میرنشینە کوردییەکان بوون. میرنشینی سۆران، یەکێک لە گرنگترین میرنشینە کوردییەکانی ناوچەکە، دەسەڵاتی بەسەر هەولێردا سەپاند. بەگوێرەی گێڕانەوەی شەرەفنامە، دوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ساڵی 1534 و ئەو ڕێکخستنەوەیەی بەدوایدا هات ـ کە لە ماوەیدا ناوچەکە بۆ ماوەیەک بە ڕابەری ئێزدی حوسێن بەگی داسنی سپێردرا ـ میر سەیفەدین، فەرمانڕەوای سۆران، هەولێر و خاکە میراتییەکانی سۆرانی گەڕاندەوە دەستی خۆی.
لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا، هەولێر وەک شارێکی بازرگانیی ناوچەیی پێگەی خۆی جێگیر کرد. شوورە بەرگرییەکانی قەڵا جێگەیان دا بە ڕیزێکی بەردەوامی ڕووی بەرزی خانووەکان. شێوەی تایبەتیی ڕێکخستنی کۆڵانەکان، کە وەک بادبێژنە و ئەمڕۆ دیارە، بەشێکی زۆری بۆ ئەم قۆناغە کۆتاییەی سەردەمی عوسمانی دەگەڕێتەوە. بازاڕی قەیسەری لە بن گردەکەدا بوو بە دڵی بازرگانیی شارە کۆنەکە و هێشتاش هەر وایە.
قەڵای هەولێر
قەڵای هەولێر ناوەندە دێرینەکەی شارەکەیە: گردێکی هێلکەیی شوێنەواری کە نزیکەی 25 تا 32 مەتر لە دەشتەکە بەرزترە و ڕووبەرێکی نزیکەی 102,000 مەتر دووجا دەگرێتەوە. لەوێدا کۆمەڵێکی چڕ لە خانووی مێژوویی، حەمام، مزگەوت و مۆزەخانە هەن. ئەم چینە بەبێ پچڕانە کەڵەکەبووانەی نیشتەجێبوون، کە هەر شارستانیەتێک ڕاستەوخۆ لەسەر وێرانەکانی ئەوەی پێش خۆی دروست بووە، بنەمای بانگەشەی هەولێرن وەک کۆنترین شوێنی بەردەوام نیشتەجێکراوی جیهان.
لە ساڵی 2014دا، یونسکۆ قەڵاکەی لە لیستی میراتی جیهانیدا تۆمار کرد. بۆ پاراستن و لێکۆڵینەوە لە گردەکە، لە ساڵی 2005ەوە زۆربەی خێزانە نیشتەجێکان گوازرانەوە، و لە ساڵی 2010دا بەرنامەیەکی گەورەی نۆژەنکردنەوە بە پاڵپشتیی یونسکۆ دەستی پێکرد. ئەمڕۆ، لە کاتێکدا ئەو کارە بەردەوامە، بەشی هەرە زۆری قەڵاکە بێ نیشتەجێیە. ئەم شوێنە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک هێمایەکی میرات و ناسنامەی کوردی پێشکەش دەکرێت و دیارترین شوێنەواری باشوورە.
هەولێری هاوچەرخ: پایتەختی هەرێمی کوردستان
ئەمڕۆ هەولێر پایتەخت و گەورەترین شاری هەرێمی کوردستانی عێراقە. ژمارەی دانیشتووانی شار نزیکەی 1.5 ملیۆن و ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە نزیکەی 2.9 ملیۆنە. شوێنی حکومەتی هەرێمی کوردستان و پەرلەمانی کوردستانە و بنکەی سەرەکیی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)ە. دوای چەندین دەیە شەڕ و ناکۆکی و برینە قووڵەکانی هەڵمەتی ئەنفال، شارەکە بە خێرایی گەشەی کردووە؛ بە ڕێگای خێرا، زانکۆ و فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتیی نوێ.
هەولێر هەروەها بوو بە شوێنی پەنابردن. لە شەڕی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامیدا لە ساڵی 2014ەوە، ژمارەیەکی زۆر لە ئاوارە عێراقییەکان ـ لەوانە ئێزدی و مەسیحییەکی زۆر کە لە دەشتەکانی نەینەوا و شنگال ڕایان دەکرد ـ لە ناو شار و دەوروبەرەکەیدا داوای ئاسایشیان دەکرد. هەرێمی کوردستانیش لە ناوچەیەکی لەبەر شەڕ پەرتەوازەدا، خۆی وەک پەناگەیەکی تا ڕادەیەک ئارام بۆ کەمینەکان پیشان دا.
ڕاپرسیی سەربەخۆیی ساڵی 2017
لە 25ی ئەیلوولی 2017دا، هەولێر بوو بە ناوەندی گرنگترین ڕووداوی هاوچەرخ لە هەوڵی هەرێمی کوردستان بۆ پێکهێنانی دەوڵەت: ڕاپرسییەکی سەربەخۆیی کە لە سەرانسەری هەرێمی کوردستانی عێراق (KRI) و ناوچە جێناکۆکەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورددا بەڕێوە چوو. نزیکەی 3.3 ملیۆن کەس دەنگیان دا. بەپێی ئامارە ڕاگەیەندراوەکان، ڕێژەی بەشداری نزیکەی 72 لە سەد بوو و نزیکەی 92.7 لە سەد بە سەربەخۆیی دەنگیان دا.
بەغدا و هەردوو وڵاتی دراوسێ، تورکیا و ئێران، دژایەتیی ئەو دەنگدانەیان کرد، و دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بڕیاری دا کە پێچەوانەی دەستوورە. لە هەفتەکانی دواتردا، هێزە فیدراڵییەکانی عێراق چوونە ناو کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە کە هێزە کوردییەکان لە سەردەمی شەڕی دژ بە داعش (ISIS)ەوە کۆنترۆڵیان کردبوو. هەرێمی کوردستان بەشێکی گەورەی ئەو خاکەی لەدەست دا کە لەو کاتەدا بەسەریدا زاڵ بوو. سەرۆک مەسعود بارزانی لە کۆتایی تشرینی یەکەمی 2017دا دەستی لە کار کێشایەوە. لەو کاتەوە، پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، لەبارەی بودجە و داهاتی نەوت و مووچەی فەرمانبەرانەوە، وەک تایبەتمەندییەکی دیاریکەر و زۆرجار پڕ لە گرژیی سیاسەتی کورد مایەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
نزیکەی 5000ی پێش زایین ـ کۆنترین بەڵگەی ڕوونی نیشتەجێبوون لەسەر گردی قەڵا.
نزیکەی 2300ی پێش زایین ـ هەولێر لە ئەرشیفەکانی ئەبلادا بە ناوی ئیربیلوم دەردەکەوێت.
نزیکەی 2200ی پێش زایین ـ لەلایەن ئەریدۆپیزیر، پاشای گوتییەکانەوە، داگیر دەکرێت.
331ی پێش زایین ـ شەڕی گەوگەمێلا (ئەربێلا)؛ ئەسکەندەر لە نزیک شارەکە داریۆشی سێیەم تێک دەشکێنێت.
سەدەی 7ەمی زایینی ـ فەتحی موسڵمانان؛ هەولێر پێشتر ناوەندێکی گەورەی ئەسقوفیی مەسیحی بووە.
1190–1233 ـ فەرمانڕەوایی موزەفەرەدین گۆکبۆری؛ سەردەمی زێڕینی سەدەکانی ناوەڕاست و یەکەم مەولودی گەورەی گشتی.
1233 ـ گۆکبۆری بەبێ میراتگر دەمرێت؛ شارەکە دەکەوێتە دەست خەلیفەی عەباسی.
لە 1534ەوە ـ ڕێکخستنەوەی عوسمانی؛ دواتر میرنشینی کوردیی سۆران کۆنترۆڵی هەولێر دەکات.
2014 ـ قەڵای هەولێر وەک شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ تۆمار دەکرێت.
25ی ئەیلوولی 2017 ـ ڕاپرسیی سەربەخۆیی کوردستان بە ناوەندیی هەولێر؛ نزیکەی 92.7% دەنگی بەڵێ دەدەن.
تشرینی یەکەمی 2017 ـ هێزەکانی عێراق ناوچە جێناکۆکەکان دەگرنەوە؛ بارزانی دەست لە کار دەکێشێتەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
دوو خاڵ پێویستیان بە دەربڕینی ورد هەیە. یەکەم، ئەو بانگەشەیەی کە هەولێر «کۆنترین شاری بەردەوام نیشتەجێکراوی جیهانە»، بە شێوەیەکی بەرفراوان دووبارە دەکرێتەوە و قووڵیی چینە شوێنەوارییەکانی قەڵا بەڵگەی بەهێزی بۆ دابین دەکات. بەڵام چەند شارێکی دێرینی دیکەش هەمان بانگەشە دەکەن، و سەلماندنی بە شێوەیەکی ڕەها دژوارە. باشترە بە یەکێک لە کۆنترین شارەکان ناوببرێت، کە بەڵگەی بەهێزی پشتگیری دەکات. دووەم، مێژووی هەولێر بەڕاستی فرەنەتەوەییە. بەناوبانگترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، بێگتەگینییەکان، تورکمان بوون، نەک کورد. بە درێژایی مێژووەکەی، شارەکە شوێنی ژیانی ئاشووری و عەرەب و تورکمان و مەسیحی و ئەوانی دیکە بووە. هەولێر بە ڕوونی لە ناو دڵی خاکی کوردیدا هەڵکەوتووە و پایتەختی هەرێمە کوردییەکەیە، بەڵام ڕابردووەکەی هی گەلانێکی زۆرە؛ ئەم فرەچەشنی و ئاڵۆزییە شایەنی پاراستنە، نەک یەکسانکردن و سادەکردنەوە.
میرات و گرنگی
گرنگیی هەولێر دوو لایەنی هەیە. وەک شوێنێکی شوێنەواری، تۆمارێکی نزیکەی بەبێ پچڕانی ژیانی شارنشینی دەخاتە ڕوو کە بۆ سەرەتای پەیدابوونی شارەکان دەگەڕێتەوە، و قەڵایەک لە سەرەوەی جێی گرتووە کە ئێستا یونسکۆ دانی پێدا ناوە. وەک پایتەختێکی هاوچەرخیش، ناوەندی سیاسی و ئابووریی ئەو خۆبەڕێوەبردنە کوردییەیە کە لە جیهانی ئەمڕۆدا زۆرترین دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردنی هەیە. ئەم دوو ڕۆڵە یەکتر بەهێز دەکەن: گردە دێرینەکە پشتگیرییەکی بەهێز بۆ بانگەشەی ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی قووڵی پڕۆژەی هاوچەرخی کوردی دابین دەکات، لە کاتێکدا پێگەی ئێستای شارەکە ئەو میراتە دێرینە لەبەرچاوی جیهاندا دەهێڵێتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سلێمانی؛ پایتەختی کولتووری و ئەدەبیی باشوور. دهۆک؛ سێیەمین شاری گەورەی هەرێمی کوردستان. میرنشینی سۆران و پایتەختەکەی، ڕەواندز. قەڵای هەولێر و منارەی موزەفەرییە (چۆڵی). ڕاپرسیی سەربەخۆیی کوردستانی ساڵی 2017. کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان. پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG).
پرسیارە باوەکان
هەولێر لە کوێیە؟
ئەربیل (هەولێر) پایتەختی هەرێمی کوردستانی عێراقە، لەو ناوچەیەی کوردەکان بە باشوور، یان باشووری کوردستان، ناوی دەبەن. لەسەر دەشتی باکووری میزۆپۆتامیا، لە نێوان ڕووبارەکانی زێی گەورە و زێی بچووک هەڵکەوتووە، و شاخەکانی زاگڕۆس لەوێوە دەبینرێن.
ئایا هەولێر بەڕاستی کۆنترین شاری جیهانە؟
یەکێکە لە بەهێزترین بەربژێرەکان. گردی قەڵا نیشتەجێبوونی بەردەوام پیشان دەدات کە لانی کەم بۆ شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، و زۆرجار بە کۆنترین شوێنی بەردەوام نیشتەجێکراوی جیهان ناودەبرێت. لەبەر ئەوەی چەند شارێکی دێرینی دیکەش بانگەشەی هاوشێوە دەکەن، وردترین وەسف ئەوەیە هەولێر بە یەکێک لە کۆنترین شارەکان ناوببرێت کە بەڵگەی شوێنەواریی بەرچاو پشتگیری دەکات.
بۆچی هەولێر بۆ کوردەکان گرنگە؟
هەولێر شوێنی حکومەتی هەرێمی کوردستان و پەرلەمانی کوردستانە. ئەمە دەیکاتە دڵی سیاسیی ئەو هەرێمە کوردییەی کە لە جیهاندا زۆرترین ئاستی خۆبەڕێوەبردنی هەیە. قەڵا دێرینەکەشی هێمایەکی بەهێزی میراتی کوردی و بەردەوامیی مێژووییە.
قەڵای هەولێر چییە؟
ناوەندە دێرینە بەقەڵاکراوەکەی شارەکەیە، کە لەسەر گردێکی شوێنەواری دروست کراوە. ئەو گردە لە ماوەی هەزاران ساڵ نیشتەجێبووندا کەڵەکە بووە. لە ساڵی 2014دا وەک شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ تۆمار کرا و دیارترین شوێنەواری هەرێمی کوردستانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
UNESCO World Heritage Centre — Erbil Citadel
Encyclopaedia / Citadel of Erbil overview — Wikipedia