پێشەکی
سنجار (بە کوردی: شنگال، هەروەها شینگەل) شارۆچکە و قەزایەکە لە باکووری ڕۆژئاوای عێراق، لە دامێنی چیاکانی شنگال و نزیک سنووری سووریا. نیشتمانی مێژوویی ئێزدییەکانە، کەمینەیەکی ئایینی کوردیزمان، و ئەمڕۆ زیاتر بەوە ناسراوە کە شوێنی جینۆسایدەکەی ساڵی ٢٠١٤ بوو، کە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ئەنجامی دا. دوای زیاتر لە دە ساڵ، هێشتا قەزایەکی جێناکۆکە کە تەنیا بەشێکی دووبارە ئاوەدان کراوەتەوە و زۆر لە خەڵکەکەی هەر ئاوارەن.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: سنجار
ناوی کوردی: شنگال (شینگەل)
وڵات: عێراق — پارێزگای نەینەوا، لە باکووری ڕۆژئاوا
دانیشتووان: نزیکەی ١٦٦,٠٠٠ لە قەزاکە (سەرژمێریی ٢٠٠٣)؛ زۆریان هێشتا ئاوارەن
خەڵک: لە مێژوودا زۆربەیان ئێزدی بوون، لەگەڵ عەرەبی سوننە و شیعە و کۆمەڵگەکانی دیکە
شوێن: لە دامێنی چیاکانی شنگال، نزیک سنووری سووریا
دۆخ: ناوچەیەکی جێناکۆک؛ بە ناو لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵی عێراقدایە
بەناوبانگە بە: جینۆسایدەکەی داعش دژی ئێزدییەکان لە ساڵی ٢٠١٤
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
شنگال لە دوورترین باکووری ڕۆژئاوای عێراق، لە پارێزگای نەینەوا، لە باشووری پشتە درێژەکەی چیاکانی شنگال و نزیک سنووری سووریا دەکەوێت. چیاکان پێچێکی چینە بەردەکانن کە بەرەو سەرەوە کەوانەی گرتووە و بەشێکی تێک شکاوە؛ نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا درێژ دەبنەوە و بەرزییان نزیکەی ١,٤٦٠ مەترە. بۆ ئێزدییەکان پیرۆزن و بە درێژایی مێژوو لە کاتی مەترسیدا بوونەتە پەناگە. قەزاکە لە دەشتە وشکەکانی مەزۆپۆتامیای سەرەوە دەکەوێت، لە نێوان مووسڵ لە ڕۆژهەڵات و جەزیرەی سووریا لە ڕۆژئاوا؛ بەمە بووەتە خاڵێکی ستراتیژیی یەکگەیشتنی ڕێگاکان و پردێک لە نێوان ناوچە کوردییەکانی عێراق و سووریا.
خەڵک و دانیشتووان
قەزای شنگال نزیکەی ١٦٦,٠٠٠ دانیشتووی لە سەرژمێریی ٢٠٠٣دا تۆمار کرد و لە مێژوودا ئێزدییەکان زۆربەی دانیشتووانی بوون، لە پاڵ کۆمەڵگە عەرەبییە سوننە و شیعەکان و، لە ناوچە بەرفراوانترەکەدا، مەسیحییەکان. ئێزدییەکان کۆمەڵگەیەکی ئایینی دێرینی کوردیزمانن و ئایینەکەیان پشت بە نەریتە زۆر کۆنەکانی ناوچەکە دەبەستێت. دوای ٢٠١٤ پێکهاتەی دانیشتووان تێک شکا؛ دەیان هەزار هەڵاتن، ژمارەیەکی زۆر کوژران یان کۆیلە کران و چەند ساڵ دواتریش نزیکەی ٢٠٠,٠٠٠ ئێزدی هەر ئاوارە بوون، زۆریان لە کەمپەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق. گەڕانەوە هێواش و بەشەکی بووە، بۆیە دانیشتووانی ئێستای قەزاکە زۆر لە ژمارەی پێشووی کەمترن.
مێژوو
چەند هەزار ساڵە شنگال نیشتەجێگەیە و لەمێژە بە ئێزدییەکانەوە پەیوەستە، کە چیاکانی دەوروبەری بە پیرۆز دەزانن. بە درێژایی سەدەکان کۆمەڵگەکە لەژێر فەرمانڕەوای جیاوازدا تووشی شەپۆلی دووبارەی چەوساندنەوە بووە و شارۆچکە هاوچەرخەکە وەک ناوەندی ناوچە سەرەکییەکەی ئێزدییەکان لە عێراق گەشەی کرد. لە ٢٠٠٣ تا ٢٠١٤ شنگال لە چوارچێوەی بازنەی کاریگەریی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرا و ماڵی ئێزدی و مەسیحی و موسوڵمان بوو کە لە پاڵ یەکتر دەژیان. ئەو دۆخە لە هاوینی ٢٠١٤دا هەڵوەشا.
جینۆسایدەکەی ٢٠١٤
لە ئابی ٢٠١٤دا داعش خێرا هاتە ناو شنگال، لە کاتێکدا هێزەکانی پێشمەرگەی کورد کشانەوە و دانیشتووانی ئێزدییان، کە بە زۆری بێچەک بوون، بێپاراستن هێشتەوە. چەکدارەکان هەڵمەتێکی ڕێکخراویان ئەنجام دا کە نەتەوە یەکگرتووەکان و زۆر حکومەت وەک جینۆساید ناسیویانە؛ هەزاران پیاوی ئێزدی کوژران و هەزاران ژن و منداڵ ڕفێنران و کۆیلە کران. دەیان هەزار کەس بۆ چیای شنگال هەڵاتن و لەوێ بێخواردن و بێئاو گەمارۆ دران؛ ئەمە بووە هۆی هێرشی ئاسمانیی نێودەوڵەتی و هەوڵێکی پەلەیی بۆ ڕزگارکردن. زۆریان لە ڕێڕەوەکاندا ڕزگار کران کە بە یارمەتیی شەڕڤانە کوردەکانی سووریا کرابوونەوە. قەبارەی لەدەستدانەکان، بە هەزاران کوژراو و زیاتر لە شەش هەزار کۆیلەکراو و هەزارانی ونبوو هەتا چەند ساڵ دواتر، شنگالی کرد بە هێمای یەکێک لە خراپترین دڕندەییەکانی سەدەی بیست و یەکەم.
شنگالی ئەمڕۆ
لە ساڵی ٢٠١٥دا شنگال بە قۆناغ لە داعش وەرگیرایەوە و لە ساڵی ٢٠١٧دا هێزە هاوپەیمانەکانی حکومەتی فیدراڵی عێراق بە فەرمی دەستیان بەسەر قەزاکەدا گرت. لەسەر کاغەز لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵی عێراقدایە، بەڵام لە کرداردا یەکێکە لە هەرە جێناکۆکترین ناوچەکانی عێراق و لە هەرە چڕترین ناوچەکان لە ڕووی بوونی هێزی سەربازییەوە، بە تێکەڵەیەک لە گرووپی چەکدار؛ سوپای عێراق، هێزەکانی حەشدی شەعبی، یەکینە ئێزدییە ناوخۆییەکانی وەک یەبەشە کە بە پەکەکەوە پەیوەستن، و هێزە نزیکەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان هەموویان بوونیان هەیە یان بۆ کاریگەری ڕکابەری دەکەن. «ڕێککەوتنی شنگال»ی ٢٠٢٠ لە نێوان بەغدا و هەولێر ئامانجی گەڕاندنەوەی کارگێڕی و ئاسایشی ئاسایی بوو، بەڵام جێبەجێکردنەکەی ڕاوەستاوە و دووبارە ئاوەدانکردنەوە هێواش بووە. لە ئەنجامدا بەشێکی زۆری قەزاکە هەر وێرانە، خزمەتگوزاری سنووردارە و بەشێکی زۆری خەڵکەکەی هێشتا ئاوارەن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی دێرین — شنگال ناوەندێکی لەمێژە نیشتەجێکراوی نیشتمانی ئێزدییەکانە.
٢٠٠٣–١٤ — شنگال لە بازنەی کاریگەریی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرا؛ کۆمەڵگە جیاوازەکان پێکەوە دەژیان.
ئابی ٢٠١٤ — داعش شنگال داگیر دەکات؛ جینۆسایدی ئێزدییەکان دەست پێ دەکات.
٢٠١٥ — هێزە کوردییەکان و هاوپەیمانەکانیان بە قۆناغ شنگال وەردەگرنەوە.
٢٠١٧ — هێزە فیدراڵییەکانی عێراق کۆنترۆڵی قەزاکە دەکەن.
٢٠٢٠ — ڕێککەوتنی شنگال لە نێوان بەغدا و هەولێر واژۆ دەکرێت.
٢٠٢٤–٢٦ — هەزاران کەس هەر ونن؛ گەڕانەوە و دووبارە ئاوەدانکردنەوە سنووردار دەمێننەوە.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
شنگال لە نزیکەی هەموو ئاستێکدا جێی ناکۆکییە. کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە لە ٢٠١٤دا هێشتا ناکۆکییەکی قووڵی لەسەرە؛ زۆر ئێزدی هەست دەکەن بەجێ هێڵراون، بەڵام حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت هێزەکانی، کە چەکی سووکیان هەبوو، لەبەردەم هێرشی بەهێزتردا تێک شکان. ئەم ناکۆکییە هێشتا بۆچوونی ئێزدییەکان بەرامبەر پارتە کوردییەکان شێوە دەدات. دەوڵەتی عێراق و حەشدی شەعبی و گرووپە ئێزدییە پەیوەستەکانی پەکەکە و حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر کۆنترۆڵی قەزاکە ململانێ دەکەن و هەر یەکەیان پشتگیریکەرەکانی خۆی هەیە. تورکیای دراوسێ هێرشی ئاسمانیی لەوێ لە دژی ئامانجە پەیوەستەکانی پەکەکە ئەنجام داوە و هەندێک جار شەڕڤانی ناوخۆیی یان مەدەنیی کوشتووە. گرژییە ناوخۆییە ئازاربەخشەکانیش هەن، لەوانە کردەوەکانی تۆڵەسەندنەوەی ڕاپۆرتکراو دژی هەندێک عەرەبی سوننە کە بە هاوکاریکردنی داعش تۆمەتبار کراون. ئێزدییەکان خۆیان گفتوگۆ لەبارەی ناسنامە و ئاسایش و ئەوە دەکەن کە ئایا گەڕانەوە بۆ شنگال واقیعییە یان سەلامەتە. ئەم ناساندنە بۆچوونە ڕکابەرەکان دەخاتە ڕوو و حوکم لە نێوانیاندا نادات.
گرنگی بۆ کورد
بۆ ئێزدییەکان و زۆر کورد، شنگال هەم شوێنی بەسترانەوەیەکی دێرینە و هەم شوێنی برینێکی قووڵ؛ ناوچە سەرەکییەکەی خەڵکی ئێزدی و شوێنی جینۆسایدێک کە جیهان زۆر درەنگ دانی پێدا نا. بووەتە هێمایەکی بەهێزی ئاسان تووشی زیانبوونی کەمینەکان لە ناوچەکە و دۆخی چارەسەرنەکراوی ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان. چیرۆکی شنگال، واتە مانەوە لەسەر چیایەکی پیرۆز و شەڕی دژی داعش و خەباتە درێژە تەواونەبووەکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵ، ئێستا بەشێکە لە ئەزموونی هاوچەرخی کورد و ئێزدییەکان کە لێی جیا ناکرێتەوە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مووسڵ، شارە نزیکەکە کە داعش لە ٢٠١٤دا داگیری کرد.
قامیشلۆ و ناوچە کوردییەکانی سووریا لەو دیوی سنوورەوە، کە شەڕڤانەکانیان یارمەتیی کردنەوەی ڕێڕەوی هەڵاتنیان دا. کۆمەڵگە بەرفراوانترەکەی ئێزدی، ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق و شەڕی دژی داعش.
پرسیارە باوەکان
شنگال لە کوێیە؟
شنگال لە باکووری ڕۆژئاوای عێراق، لە پارێزگای نەینەوا، لە دامێنی چیاکانی شنگال و نزیک سنووری سووریا دەکەوێت، لە نێوان مووسڵ و جەزیرەی سووریا.
ئێزدییەکانی شنگال کێن؟
ئێزدییەکان کەمینەیەکی ئایینی دێرینی کوردیزمانن کە چیاکانی شنگال بە پیرۆز دەزانن. شنگال لەمێژە ناوچە سەرەکییەکەی کۆمەڵگەی ئێزدییە لە عێراق.
لە ٢٠١٤دا چی لە شنگال ڕوویدا؟
لە ئابی ٢٠١٤دا داعش شنگالی داگیر کرد و جینۆسایدێکی دژی ئێزدییەکان ئەنجام دا؛ هەزاران پیاوی کوشت، هەزاران ژن و منداڵی کۆیلە کرد و دەیان هەزار کەسی گەمارۆ دا کە بۆ چیاکە هەڵاتبوون. نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم کردەوانەیان وەک جینۆساید ناسیوە.
ئێستا کێ شنگال کۆنترۆڵ دەکات؟
شنگال بە فەرمی لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵی عێراقدایە، بەڵام هێشتا جێناکۆکییەکی توندە؛ سوپای عێراق و حەشدی شەعبی و یەکینە ئێزدییە پەیوەستەکانی پەکەکە و هێزە نزیکەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان هەموویان لەوێن. ڕێککەوتنێکی ٢٠٢٠ بۆ ئاساییکردنەوەی کارگێڕییەکەی بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
جینۆسایدی ئێزدییەکان لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە — ویکیپیدیا