پێشەکی
قامیشلۆ (بە کوردی: قامیشلۆ) شارێکی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریایە کە زۆربەی دانیشتووانی کوردن؛ ڕاست لەسەر سنووری تورکیا و بەرامبەر شارۆچکەی نسێبین دەکەوێت. بۆ بەشێکی زۆری دەیەی ڕابردوو، لە ڕاستیی کردەوەدا پایتەختی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا بوو کە کورد سەرکردایەتیی دەکرد؛ ناوەندی «ڕۆژئاوا». پێگەکەی بە خێرایی دەگۆڕێت؛ لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدەوە بەڕێوەبەرایەتیی کوردی دەخرێتە ناو پێکهاتەی دەوڵەتێکی نوێی ناوەندیی سووریا.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: قامیشلی (هەروەها ئەلقامیشلی)
ناوی کوردی: قامیشلۆ
وڵات: سووریا — پارێزگای حەسەکە، لە باکووری ڕۆژهەڵات
دانیشتووان: نزیکەی ١٨٤,٠٠٠ لە سەرژمێریی ٢٠٠٤دا؛ یەکێک لە دە گەورەترین شارەکانی سووریا
خەڵک: بە زۆری کوردن، لەگەڵ کۆمەڵگە گەورەکانی عەرەب و مەسیحیی ئاشووری و ژمارەیەکی ئەرمەن
شوێن: لەسەر سنووری تورکیا بەرامبەر نسێبین، لەسەر ڕووباری جەغجەغ
ڕۆڵی دوایی: لە ڕاستیی کردەوەدا پایتەختی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر بە سەرکردایەتیی کورد (ڕۆژئاوا)
پێگە (٢٠٢٦): لەژێر ڕێککەوتنێکی ٢٠٢٥–٢٦دا دەخرێتە ناو پێکهاتەی دەوڵەتی نوێی سووریا
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
قامیشلۆ لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، لە پارێزگای حەسەکە دەکەوێت؛ نزیکەی ٦٨٠ کیلۆمەتر لە دیمەشق دوورە و ڕاست لەسەر سنووری سووریا و تورکیایە. شارەکە ڕاست لە بەرامبەر نسێبین، شارۆچکەیەکی تورکیا، دەکەوێت؛ ئەم دووانە لە مێژوودا یەک کۆمەڵگە بوون، بەڵام ئێستا سنوورێکی زۆر بەهێزکراو و مینڕێژکراو لێکیان جیا دەکاتەوە. ڕووباری جەغجەغ بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت، کە لە دەشتی میزۆپۆتامیای سەرەوە و نزیک خاڵی یەکگەیشتنی سووریا و تورکیا و عێراق جێگیر بووە؛ گۆشەیەکی ستراتیژیی ناوچەکە.
خەڵک و دانیشتووان
قامیشلۆ نزیکەی ١٨٤,٠٠٠ دانیشتووی تۆمارکراوی لە سەرژمێریی سووریای ساڵی ٢٠٠٤دا هەبوو؛ بەوە یەکێک بوو لە دە گەورەترین شارەکانی وڵات و دووەم گەورەترین شاری پارێزگای حەسەکە. لە دەیەی ١٩٢٠دا دامەزرا و لە سەرەتادا بە زۆری شارێکی مەسیحیی ئاشووری بوو؛ بەشێک لە نیشتەجێکەرانی ڕزگاربووانی جینۆسایدەکانی مەسیحییەکان لە کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا بوون. لە دەیەکانی دواتردا کورد بوون بە زۆربەی دانیشتووانی، بەڵام کۆمەڵگە گەورەکانی عەرەب و مەسیحیی ئاشووری و کۆمەڵگەیەکی بچووکتر لە ئەرمەنی هێشتەوە. ئەم تێکەڵەیە قامیشلۆی کردووە بە یەکێک لە فرەچەشنترین شارەکانی خاکی کوردستان و هەندێک جاریش بە یەکێک لە هەرە جێناکۆکەکان.
مێژوو
قامیشلۆ بە پێوەری ناوچەکە شارێکی گەنجە؛ لە دەوروبەری ساڵی ١٩٢٦دا لە درێژایی ڕێگای نوێی ئاسن و سنووری تازە دیاریکراوی سووریا و تورکیادا دامەزرا. لە سەدەی بیستەمدا وەک ناوەندێکی بازرگانی و کشتوکاڵی ناوچەی جەزیرە گەشەی کرد. وەک ناوچە کوردییەکانی دیکەی سووریا، بۆ چەندین دەیە تووشی ئەو سیاسەتە دەوڵەتییانە بوو کە ناسنامەی کوردیان سنووردار دەکرد، لەوانە سەندنەوەی ڕەگەزنامە لە زۆر کورد لە دەیەی ١٩٦٠دا. لە ساڵی ٢٠٠٤دا شوێنی «ڕاپەڕینی قامیشلۆ» بوو؛ کاتێک پێکدادان لە یارییەکی تۆپی پێدا ناڕەزاییە کوردییەکانی هەڵگیرساند کە بە توندوتیژی سەرکوت کران. ئەم ڕووداوە بە بەربڵاوی وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە بیداربوونەوەی سیاسیی کوردی سووریادا دەبینرێت.
پایتەختی ڕۆژئاوا
پاش هەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆی سووریا لە ساڵی ٢٠١١دا، هێزە کوردییەکان کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری باکووری ڕۆژهەڵاتیان گرت و قامیشلۆ بوو بە ناوەندی سیاسیی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە زۆرجار پێی دەوترێت ڕۆژئاوا. بۆ چەندین ساڵ شارەکە دابەشبوونێکی نامۆی هەبوو؛ دەسەڵاتە کوردییەکان و پۆلیسی ئاسایشیان زۆربەی شارەکەیان بەڕێوە دەبرد، بەڵام حکومەتی ئەسەد «چوارگۆشەیەکی ئەمنی»ی بچووکی تەلارە دەوڵەتییەکان و فڕۆکەخانەیەکی لە دەستدا هێشتبووەوە. لێرەوە بەڕێوەبەرایەتییەکە بە سەرکردایەتیی کورد بەشێکی بەرفراوانی سووریای بەڕێوە دەبرد، دامەزراوەکانی خۆی بەڕێوە دەبرد و لە شەڕی دژی داعشدا بە نزیکی لەگەڵ هێزە دیموکراتییەکانی سووریا کاری دەکرد.
قامیشلۆی ئەمڕۆ
لە کۆتایی ٢٠٢٤ەوە دیمەنەکە بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕاوە. پاش ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ و سەرهەڵدانی حکومەتێکی نوێ لە دیمەشق بە سەرکردایەتیی ئەحمەد ئەلشەرع، بەڕێوەبەرایەتییەکەی بە سەرکردایەتیی کورد کەوتە ژێر فشاری توند. پاش پێکدادانەکان و هێرشێکی حکومەت لە سەرەتای ٢٠٢٦دا، لایەنی کوردی ڕازی بوو بە ڕێککەوتنێک بۆ خستنە ناو پێکهاتەی دەوڵەت بە قۆناغ. لە شوباتی ٢٠٢٦دا هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆی حکومەتی سووریا لە قامیشلۆ و حەسەکەی نزیک نیشتەجێ بوون و گواستنەوەی کۆنترۆڵی فڕۆکەخانە و دامەزراوەکانی دیکە بۆ دەوڵەتی ناوەندی دەستی پێ کرد؛ لە هەمان کاتدا پۆلیسی کوردی ئاسایشی ڕۆژانەی لە دەستدا هێشتەوە. ڕێککەوتنەکە ڕێوشوێنی نوێشی بۆ مافەکانی کورد هێنا، لەوانە هەنگاو بەرەو پێدانی ڕەگەزنامە بە کوردە بێڕەگەزنامەکان و داننان بە زمانی کوردی و نەورۆز. قامیشلۆی ئەمڕۆ شارێکە لە قۆناغی گواستنەوەدا؛ هێشتا بە شێوەیەکی زۆر بەرچاو ڕەنگی کوردیی هەیە، بەڵام چیتر پایتەختی ناوچەیەکی خۆسەری بەجیا بەڕێوەبراو نییە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
١٩٢٦ — قامیشلۆ لە درێژایی ڕێگای نوێی ئاسن و سنووری سووریا و تورکیادا دادەمەزرێت.
دەیەی ١٩٦٠ — ڕەگەزنامە لە زۆر کوردی سووریا، لەوانە کوردی جەزیرە، دەسەندرێتەوە.
٢٠٠٤ — ڕاپەڕینی قامیشلۆ؛ پێکدادان و ناڕەزاییەکان بە توندوتیژی سەرکوت دەکرێن.
٢٠١٢ — لەگەڵ بڵاوبوونەوەی جەنگی ناوخۆدا هێزە کوردییەکان کۆنترۆڵ دەگرن و ڕۆژئاوا سەرهەڵدەدات.
٢٠١٤–١٩ — قامیشلۆ ناوەندێکی شەڕی دژی داعشە بە سەرکردایەتیی کورد.
کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ — ڕژێمی ئەسەد دەڕووخێت و حکومەتێکی نوێ لە دیمەشق دەسەڵات دەگرێت.
کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٢٦ — بە ڕێککەوتنێکی یەکخستن، هێزەکانی دەوڵەتی سووریا دەچنە ناو قامیشلۆ.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
قامیشلۆ لە ناوەندی گفتوگۆ و ناکۆکییە توندەکانی داهاتووی کورد لە سووریادا دەکەوێت. پشتگیرانی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر وەک پایتەختی ئەزموونێکی بە زەحمەت بەدەستهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کوردی و دیموکراسیی فرەنەتەوەیی دەیبینن. ڕەخنەگرەکان، لەوانە حکومەتی نوێی دیمەشق و هەندێک دانیشتووی عەرەب و ئاشووری، دەسەڵاتە کوردییەکان بە زاڵبوونی یەک پارت و دەستگیرکردنی خۆسەرانە تۆمەتبار دەکەن. یەکخستنی ئەو بەڕێوەبەرایەتییە لەگەڵ دەوڵەتی سووریا لە ٢٠٢٥–٢٦دا، خۆیشی جێی ناکۆکییە؛ هەندێک کورد و عەرەب بەخێرهاتنی یەکگرتنەوە و کۆتایی دابەشبوون دەکەن، بەڵام ئەوانی دیکە دەترسن ئەمە بە واتای لەدەستدانی خۆسەری و ئەو مافە کوردییانە بێت کە لە دەیەی ڕابردوودا بەدەست هاتوون. پێکهاتە ئاڵۆزەکەی شارەکە، لە کورد و عەرەب و ئاشووری و ئەرمەن، وای کردووە نزیکەی هەر گێڕانەوەیەک سەبارەت بەوەی «قامیشلۆ هی کێیە» جێی ناکۆکی بێت. ئەم ناساندنە گرژییەکان ڕوون دەکاتەوە و یەکلایییان ناکاتەوە.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد قامیشلۆ یەکێکە لە گرنگترین شارەکانی ڕۆژئاوا؛ ئەو شوێنەی زیاتر لە هەموو بە پڕۆژە سیاسییەکەی کوردی سووریا لە دەیەی ڕابردوودا بەستراوەتەوە و هێمای هەم دەستکەوتەکانیەتی و هەم ناسکیی پێگەکەی. هەروەها هاوتای نسێبینە لە ئەوبەری سنوور و بیرخەرەوەیە بۆ ئەوەی چۆن سنووری هاوچەرخ یەک کۆمەڵگەی پارچەپارچە کرد. سووریای نوێ هەر شێوەیەک وەربگرێت، قامیشلۆ هەر دەبێتە خاڵێکی ناوەندیی ئاماژەپێدان لە مێژووی خۆبەڕێوەبردنی کورد و مانەوە و پێکەوەژیان لە سەدەی بیست و یەکەمدا.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
نسێبین، شارۆچکە هاوتاکەی لە ئەوبەری سنووری تورکیا. حەسەکە، شارە سەرەکییەکەی دیکەی جەزیرە. کۆبانی، شارۆچکەیەکی گرنگی دیکەی کوردی سووریا. مێژووی بەرفراوانتری ڕۆژئاوا و بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا.
پرسیارە باوەکان
قامیشلۆ لە کوێیە؟
قامیشلۆ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، لە پارێزگای حەسەکە دەکەوێت؛ ڕاست لەسەر سنووری تورکیا و بەرامبەر شارۆچکەی نسێبینە. لەسەر ڕووباری جەغجەغ و نزیکەی ٦٨٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دیمەشق دوورە.
ئایا قامیشلۆ شارێکی کوردییە؟
بەڵێ؛ ئەمڕۆ کورد زۆربەی دانیشتووانی پێک دەهێنن، هەرچەندە لە سەرەتادا بە زۆری شارێکی مەسیحیی ئاشووری بوو و هێشتا کۆمەڵگە گەورەکانی عەرەب و ئاشووری تێدایە. بۆ بەشێکی زۆری دەیەی ڕابردوو لە ڕاستیی کردەوەدا پایتەختی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر بە سەرکردایەتیی کورد بوو.
ئێستا کێ قامیشلۆ کۆنترۆڵ دەکات؟
پاش ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد و ڕێککەوتنێکی یەکخستنی ٢٠٢٥–٢٦، بەڕێوەبەرایەتیی بە سەرکردایەتیی کورد دەخرێتە ناو پێکهاتەی دەوڵەتی نوێی سووریا. هێزە ئەمنییەکانی حکومەت لە سەرەتای ٢٠٢٦دا چوونە ناو شارەکە، لە کاتێکدا پۆلیسی کوردی لە ماوەی گواستنەوەکەدا بەردەوام ئاسایشی ناوخۆیی دەپارێزێت.
پەیوەندیی نێوان قامیشلۆ و نسێبین چییە؟
دوو شاری هاوتان کە سنووری سووریا و تورکیا لێکی جیا کردوونەتەوە؛ قامیشلۆ لە بەری سووریا و نسێبین لە بەری تورکیا. جارێک یەک کۆمەڵگە بوون، بەڵام ئێستا سنوورێکی بەهێزکراو و مینڕێژکراو لێکیان جیا دەکاتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا — ویکیپیدیا