پێشەکی
نسێبین (بە کوردی: نسێبین؛ نیسیبیسی دێرین) شارۆچکەیەکی سنوورییە لە پارێزگای ماردین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە زۆربەی دانیشتووانی کوردن. ڕاست لەسەر سنووری سووریا دەکەوێت و تەنها سنوورێکی بەهێزکراوی لە شاری کوردیی گەورەتری قامیشلۆ لە بەری بەرامبەردا جیا دەکاتەوە. ئەمڕۆ بچووکە، بەڵام شارێکی دێرین و شوێنێکی پڕگرنگیی ستراتیژییە؛ نسێبین یەکێکە لەو شوێنانەی ناوچە سنوورییەکانی کوردستان کە دەوڵەمەندترین مێژوویان هەیە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: نووسەیبین
ناوی کوردی: نسێبین
ناوی مێژوویی: نیسیبیس (لە سەردەمی دێریندا ناسیبینا)
وڵات: تورکیا — قەزایەکی پارێزگای ماردین
دانیشتووان: نزیکەی ١١٥,٦٠٠ لە قەزاکە (٢٠٢٢)؛ نزیکەی ٨٥,٠٠٠ لە خودی شارۆچکەکە
خەڵک: بە زۆری کوردی سوننەن، لەگەڵ کۆمەڵگەیەکی بچووکی مەسیحیی ئاشووری/سریانی
شوێن: لەسەر سنووری سووریا، بەرامبەر قامیشلۆ و لەسەر ڕووباری جەغجەغ، لە خوارەوەی گردەکانی تورعەبدین
بەناوبانگە بە: نیسیبیسی دێرین، قوتابخانەی نیسیبیس و کڵێسای مار یەعقوب
پێڕست
نیسیبیسی دێرین و شوێنەوارە دیارەکانی
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
نسێبین لە دوورترین بەشی باشووری پارێزگای ماردین دەکەوێت، ڕاست لەسەر سنووری تورکیا و سووریا. لە کەنارەکانی ڕووباری جەغجەغ (بە تورکی: چاغچاغ)، میگدۆنیۆسی دێرین، جێگیر بووە؛ لە بناری لێژاییە توندەکەی چیای ئیزلا، لە لێواری باشووری گردەکانی تورعەبدین کە ناوچەیەکی بەرزی مێژوویی مەسیحییە سریانییەکانە. ڕاست لە بەری بەرامبەری سنوورەکەدا شاری گەورەتری قامیشلۆ لە سووریا هەیە کە زۆربەی دانیشتووانی کوردن؛ ئەم دووانە جارێک ناوچەیەکی یەکگرتووی شارنشینی بوون، بەڵام ئێستا سنوورێکی زۆر بەهێزکراو و مینڕێژکراو و، لە ساڵانی دواییدا، دیوارێکی سنووری لێکیان جیا دەکاتەوە. ڕووبەری قەزاکە نزیکەی ١,٠٧٩ کیلۆمەتر دووجایە؛ بە زۆری دەشتێکی تەختە لە لێواری میزۆپۆتامیای سەرەوە.
خەڵک و دانیشتووان
قەزای نسێبین نزیکەی ١١٥,٦٠٠ دانیشتووی لە ساڵی ٢٠٢٢دا هەبوو، کە نزیکەی ٨٥,٠٠٠ کەسیان لە خودی شارۆچکەکەدا دەژیان. بە زۆری کوردی سوننەن و سەر بە هۆزە کوردییە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکانی تورعەبدین و بەررییەی دەوروبەرن. کۆمەڵگەیەکی بچووکی مەسیحیی ئاشووری/سریانی هێشتا ماوە؛ میراتگرانی ئەو شوێنەی کە جارێک یەکێک بوو لە ناوەندە گەورەکانی مەسیحییەتی سریانی. زمانی کوردی بە بەربڵاوی قسەی پێ دەکرێت و شارۆچکەکە لەمێژە بنکەیەکی بەهێزی ژیانی سیاسیی کوردییە لە تورکیا.
مێژوو
نسێبین یەکێکە لە کۆنترین شوێنەکانی جیهان کە مرۆڤ بە بەردەوامی تێیدا نیشتەجێ بووە. یەکەم جار لە دەوروبەری ساڵی ٩٠١ پێش زایین بە ناوی نیشتەجێگە ئارامییەکەی ناسیبینا باس کراوە و کەمێک دواتر خرایە ناو ئیمپراتۆریی ئاشووری. پاشان دەسەڵاتی هەخامەنشی و هێلینیستی و ڕۆمانی و ساسانی و عەرەب و عوسمانی بەسەریدا هاتووە. وەک نیسیبیسی ڕۆمانی، قەڵایەکی گەورەی سنووری نێوان ڕۆما و فارس بوو؛ لە سەدەکانی چوارەم و پێنجەمی زایینیدا بوو بە یەکێک لە پێشەنگترین ناوەندەکانی زانست و خوێندنی مەسیحیی سریانی و قوتابخانە بەناوبانگەکەی نیسیبیسی تێدا بوو. لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان و پاشان کۆماری تورکیادا بوو بە شارۆچکەیەکی سنووریی کوردنشین، کە دیاریکردنی سنووری هاوچەرخی سووریا و تورکیا زیاتر و زیاتر چارەنووسی دیاری دەکرد.
نیسیبیسی دێرین و شوێنەوارە دیارەکانی
بەناوبانگترین شوێنەواری شارۆچکەکە کڵێسای مار یەعقوبە (مۆر یاقوپ)، کە لە سەرەتای سەدەی چوارەمی زایینیدا لەسەر شوێنی مەعمودیەتی کڵێسایەکی گەورەی لەناوچوو دروست کراوە؛ پەیوەندیی بە یەعقوبی نیسیبیس و قوتابخانەی نیسیبیسەوە هەیە. لە نزیکی ئەوێ کۆمەڵە تەلارەکانی مزگەوتی زەینەلعابدین هەیە و هەڵکۆڵینەکانی سەرانسەری شاری کۆن بەردەوام چینەکانی نیسیبیسی دێرین دەردەخەن. ئەم شوێنانە پێکەوە نسێبین وەک شوێنێک دەناسێنن کە مێژووی ئاشووری و ڕۆمانی و مەسیحی و ئیسلامی لەسەر یەک پارچە خاکی سنووری تێکەڵ بوون.
نسێبینی ئەمڕۆ
نسێبینی هاوچەرخ شارۆچکەیەکی سنووریی کوردییە کە دەیە ئاژاوەدارەکانی دوایی تێپەڕاندووە. لە ساڵی ٢٠١٣دا سەرۆکی شارەوانییەکەی، عائیشە گۆککان، بۆ ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر دروستکردنی دیوار لە درێژایی سنووری قامیشلۆدا، مانی لە خواردن گرت. لە کۆتایی ٢٠١٥ و بەردەوام تا ٢٠١٦دا شارۆچکەکە بوو بە یەکێک لە ناوەندەکانی ململانێی نوێبووەوەی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە). لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ەوە قەدەغەیەکی درێژخایەنی هاتوچۆ سەپێنرا؛ شەڕی توندی ناو شار بەشێکی زۆری ناوەندە مێژووییەکەی وێران کرد و دانیشتووانێکی زۆری ئاوارە کرد. لەو کاتەوە بەشێکی شارۆچکەکە لەژێر چاودێریی توندی ئەمنیدا دووبارە بنیات نراوەتەوە و هێشتا شوێنێکی هەستیار و بە وردی چاودێریکراوی سنوورە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
نزیکەی ٩٠١ پێش زایین — یەکەم جار بە ناوی نیشتەجێگە ئارامییەکەی ناسیبینا باس دەکرێت؛ کەمێک دواتر ئاشوور دەیگرێت.
سەدەکانی ٤–٥ی زایینی — نیسیبیسی ڕۆمانی دەبێتە ناوەندێکی گەورەی زانستی سریانی؛ قوتابخانەی نیسیبیس گەشە دەکات.
٣١٣–٣٢٠ی زایینی — کڵێسای مار یەعقوب دروست دەکرێت.
سەردەمی عوسمانی — نیسیبیس دەبێتە شارۆچکەیەکی سنووریی کوردنشین.
دەیەی ١٩٥٠ — سەدان هەزار مین لە درێژایی سنووری نوێی سووریا و تورکیادا دادەنرێن.
٢٠١٣ — سەرۆکی شارەوانی عائیشە گۆککان بەرامبەر دیواری سنووری قامیشلۆ مان لە خواردن دەگرێت.
٢٠١٥–١٦ — قەدەغەی هاتوچۆ و شەڕی توند لە ململانێی تورکیا و پەکەکەدا ناوەندی شارۆچکەکە وێران دەکەن.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
نسێبین لە ناوەندی چەندین گفتوگۆی ئازارداردا دەکەوێت. جیابوونەوەی لە قامیشلۆ ئەوە دەنوێنێت کە چۆن سنووری هاوچەرخی سووریا و تورکیا کۆمەڵگەیەکی یەکگرتووی کورد و سریانیی پارچەپارچە کرد؛ خێزانەکان و میراتێکی هاوبەشی لە دوو بەری سنوورێکی مینڕێژکراودا بەجێ هێشت. شەڕەکانی ٢٠١٥–١٦ بە توندی جێناکۆکن؛ دەوڵەتی تورکیا ئۆپەراسیۆنەکانی وەک بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بەرامبەر چەکدارانی پەیوەست بە پەکەکە پێشکەش کرد، کە لە شارۆچکەکەدا سەنگەریان گرتبوو و شارۆچکەکەیان بەهێز کردبوو. بەڵام دانیشتووانی کورد و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاماژەیان بە قەدەغەکانی هاتوچۆ و قەبارەی وێرانکاری و ئاوارەبوونی مەدەنییەکان دەکرد. چارەنووسی میراتی مەسیحیی ئاشووریی شارۆچکەکە و پرسی ئەوەی چۆن گەڕەکە مێژووییە وێرانبووەکانی دووبارە بنیات بنرێنەوە، هێشتا هەستیارن. ئەم ناساندنە ناکۆکییەکان بە ڕوونی تۆمار دەکات و لایەنگریی لایەنێک ناکات.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد نسێبین هەم گەنجینەیەکی دێرینە و هەم هێمایەکی هاوچەرخ. پەنجەرەیەکە بۆ ڕابردووە قووڵ و فرەچینەکەی ناوچە سنوورییەکانی کوردستان، لە مێژووی ئاشووری و ڕۆمانی و مەسیحییەتی سەرەتایی؛ لە هەمان کاتدا هێمایەکی زیندووی گەلێکە کە سنوور لێکی جیا کردووەتەوە، لە کاتێکدا خزم و شاری هاوتاکەی تەنها لە ئەوبەری تەلی سنوورەکە لە سووریا هەن. ئازارەکانی دوایی وای کردووە ببێتە خاڵێکی سەرەکی لە گفتوگۆکاندا سەبارەت بە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی و تێچووی ململانێ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ماردین، پایتەختی پارێزگاکە لە باکووری ڕۆژئاوا. قامیشلۆ، شاری کوردیی هاوتاکەی لە ئەوبەری سنووری سووریا. بەرزاییەکانی تورعەبدین و میراتی مەسیحیی سریانییەکانیان. شارۆچکە سنوورییەکانی دیکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردنشینی تورکیا، وەک جزیرە و سڵڤان.
پرسیارە باوەکان
نسێبین لە کوێیە؟
نسێبین لە پارێزگای ماردین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، ڕاست لەسەر سنووری سووریا. لەسەر ڕووباری جەغجەغ، ڕاست بەرامبەر شاری کوردیی قامیشلۆ لە سووریا دەکەوێت.
ئایا نسێبین شارۆچکەیەکی کوردییە؟
بەڵێ. زۆربەی دانیشتووانی نسێبین کوردی سوننەن، سەر بە هۆزە جۆراوجۆرەکان. کۆمەڵگەیەکی بچووکی مەسیحیی ئاشووری/سریانیش هێشتا لە شارۆچکەکەدا ماوە.
نسێبین بە چی بەناوبانگە؟
شوێنی نیسیبیسی دێرینە؛ ناوەندێکی گەورەی زانست و خوێندنی مەسیحیی سریانی لە ڕێگەی قوتابخانەی نیسیبیسەوە. هەروەها کڵێسای مار یەعقوب (مۆر یاقوپ)ی تێدایە کە لە سەرەتای سەدەی چوارەمی زایینیدا دروست کراوە.
لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦دا چی لە نسێبین ڕوویدا؟
لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ەوە قەدەغەی هاتوچۆ بەسەر شارۆچکەکەدا سەپێنرا و شەڕی توندی ناو شار لە ململانێی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پەکەکەدا ڕوویدا؛ بەشێکی زۆری ناوەندە مێژووییەکەی وێران کرد و دانیشتووانێکی زۆری ئاوارە کرد. لەو کاتەوە بەشێکی دووبارە بنیات نراوەتەوە.