پێشەکی
مووسڵ (بە کوردی: مووسڵ) دووەم گەورەترین شاری عێراق و پایتەختی پارێزگای نەینەوایە؛ لە باکووری وڵاتەکەدا لە هەردوو کەناری ڕووباری دیجلە بڵاو بووەتەوە. زۆربەی دانیشتووانی کورد نین، بەڵکو بە زۆری عەرەبی سوننەن. بەڵام لە لێواری ئەو ناوچە جێناکۆکانەدا دەکەوێت کە هەم بەغدا و هەم هەرێمی کوردستان داوایان دەکەن، لەمێژە کەمینەیەکی بەرچاوی کوردی تێدا ژیاوە و لەگەڵ مێژووی کورددا بەستراوەتەوە؛ بۆیە لە هەر پێداچوونەوەیەکی ڕاستگۆیانە بە خاکەکانی دەوروبەری کوردستانی گەورەدا جێی هەیە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە، کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: مووسڵ (بە عەرەبی: ئەلمەوسڵ)
ناوی کوردی: مووسڵ
وڵات: عێراق — پایتەختی پارێزگای نەینەوا
دانیشتووان: نزیکەی ١.٧–١.٩ ملیۆن (لە سەردەمی سەرژمێریی ٢٠٢٤دا)، دووەم شاری عێراق
خەڵک: زۆربەیان عەرەبی سوننەن، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاوی کورد و هەروەها تورکمان و مەسیحیی ئاشووری و شەبەک و ئەوانی دیکە
شوێن: لە هەردوو کەناری دیجلە، بەرامبەر وێرانەکانی نەینەوای دێرین
پێگە: لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان، لە لێواری ناوچە جێناکۆکان
مێژووی دوایی: لە ٢٠١٤–٢٠١٧دا لە دەستی داعش بوو؛ زیانی زۆری پێ گەیشت و دواتر دووبارە بنیات نراوەتەوە
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
مووسڵ نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای بەغدا دوورە، لە هەردوو کەناری ڕووباری دیجلە لە باکووری عێراقدا. کەناری ڕۆژئاوایی کە کۆنتر و چڕترە و کەناری ڕۆژهەڵاتیی هاوچەرختر، بە پردەکانی سەر ڕووبارەکە پێکەوە بەستراونەتەوە. وێرانەکانی نەینەوای دێرین، کە جارێک یەکێک بوو لە گەورەترین شارەکانی ئیمپراتۆریی ئاشووری، لە لای ڕۆژهەڵات دەکەون. شارەکە ناوەندی ناوچەیەکی گەورە و بەپیت و ستراتیژییە، نزیک سنوورەکانی سووریا و تورکیا و کەمێک ئەوبەری لێواری باشووری هەرێمی کوردستانی عێراق.
خەڵک و دانیشتووان
مووسڵ بە نزیکەی ١.٧ بۆ ١.٩ ملیۆن دانیشتوو دووەم گەورەترین شاری عێراقە پاش بەغدا. زۆربەی خەڵکەکەی عەرەبی سوننەن؛ زاراوە ناوخۆییەکە، مەسڵاوی، شێوەیەکی ناسراوی عەرەبیی باکووری میزۆپۆتامیایە. بەڵام مووسڵ هەمیشە پێکهاتەیەکی تێکەڵی هەبووە؛ کەمینەیەکی بەرچاوی کوردی تێدایە کە لە مێژوودا چارەکێک یان زیاتر لە دانیشتووانی پێک هێناوە، لەگەڵ تورکمان و مەسیحیی ئاشووری و مەسیحییەکانی دیکە و شەبەک و ئێزدی و، لە سەردەمانی پێشوودا، کۆمەڵگەیەکی جولەکە. ئەم فرەچەشنییە لە سەدەی بیستەمدا بە ئەنقەست گۆڕدرا؛ سیاسەتەکانی «بەعەرەبکردن»ی بەعس لە دەیەی ١٩٧٠ەوە زۆر کوردیان لە شارەکە دەرکرد و عەرەبیان لە شوێنیان نیشتەجێ کرد. جارێکی دیکەش لەژێر داعشدا گۆڕدرا، کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی مەسیحی و کەمینەکانی ڕاوەنا یان کوشت.
مێژوو
مووسڵ یەکێکە لە کۆنترین شوێنەکانی جیهان کە نیشتەجێبوونی تێدا بەردەوام بووە. لە تەنیشت نەینەوای دێرین گەشەی کرد و لەژێر فەرمانڕەوایی عەرەب و تورکیڕەگەزەکان و عوسمانییەکاندا بوو بە ناوەندێکی سەرەکی. لە سەردەمی عوسمانیدا پایتەختی ویلایەتی مووسڵ بوو؛ پارێزگایەک کە چارەنووسی پاش جەنگی جیهانیی یەکەم بوو بە جێی ململانێیەکی توند. هەم کۆماری نوێی تورکیا و هەم عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا داوایان دەکرد و «پرسی مووسڵ» تەنها لە دەیەی ١٩٢٠دا یەکلایی کرایەوە، کاتێک ویلایەتەکە درایە عێراق. ئەو کاتە پارێزگاکە بەرەو باکوور درێژ دەبووەوە و ئەو خاکەی دەگرتەوە کە ئێستا کوردستانی عێراقە؛ ناکۆکی لەسەر ئەوەی کێ پێویستە ئەم ناوچە سنوورییە کۆنترۆڵ بکات، هەرگیز بە تەواوی کۆتایی نەهاتووە.
داعش و ئازادکردن
لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) مووسڵی گرت و کردی بە گەورەترین شاری ئەو خەلافەتەی خۆی ڕایگەیاندبوو؛ هەروەها ئەو شوێنە بوو کە ڕابەرەکەی لە مزگەوتی گەورەی ئەلنورییەوە خەلافەتی ڕاگەیاند. داگیرکارییەکە دڕندانە بوو، بە تایبەتی بۆ مەسیحی و ئێزدی و کەمینەکانی دیکەی شارەکە. هێزەکانی حکومەتی عێراق، بە پشتگیریی پێشمەرگەی کوردستان و هاوپەیمانییەک بە سەرکردایەتیی ئەمریکا و گرووپەکانی دیکە، هەڵمەتێکی گەورەی سەربازییان بەڕێوە برد و شارەکەیان لە شەڕێکی وێرانکەردا گرتەوە؛ شەڕەکە لە تەممووزی ٢٠١٧دا کۆتایی هات. بەشە گەورەکانی مووسڵ، بە تایبەتی کەناری ڕۆژئاوایی مێژوویی و شاری کۆنەکەی، بوون بە وێرانە و نزیکەی ملیۆنێک کەس ئاوارە بوون.
مووسڵی ئەمڕۆ
مووسڵ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە دووبارە بنیات دەنرێتەوە. ژمارەی دانیشتووانی گەڕاوەتەوە بۆ ئاستێکی نزیک لە پێش جەنگ؛ بازاڕ و پردەکان دووبارە کراونەتەوە و شوێنە دیارەکانی وەک مزگەوتی ئەلنوری بە پشتگیریی نێودەوڵەتی چاک دەکرێنەوە. دووبارە بنیاتنانەوە هێواش بووە و هەندێک جار گەندەڵی و ناکۆکی لەسەر موڵک زیانیان پێ گەیاندووە؛ پارێزگای دەوروبەریش هێشتا لەنێوان هێزە ئەمنییە ڕکابەرەکاندا دابەشە. شارەکە بە جێگیری لەژێر کۆنترۆڵی فیدراڵی عێراقدایە و سەر بە هەرێمی کوردستان نییە، بەڵام هێشتا بە ناوچە کوردییەکانی دەوروبەری و بە پرسی یەکلانەکراوەی ناوچە جێناکۆکانەوە بەستراوەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی دێرین — شارەکە لە تەنیشت نەینەوای دێرین لەسەر دیجلە گەشە دەکات.
سەردەمی عوسمانی — مووسڵ پایتەختی ویلایەتی مووسڵە.
دەیەی ١٩٢٠ — «پرسی مووسڵ» یەکلایی دەکرێتەوە و ویلایەتەکە دەدرێتە عێراق.
دەیەی ١٩٧٠ — سیاسەتەکانی بەعەرەبکردنی بەعس بوونی کورد لە شارەکە کەم دەکەنەوە.
حوزەیرانی ٢٠١٤ — داعش مووسڵ دەگرێت و خەلافەتەکەی لەوێ ڕادەگەیەنێت.
تەممووزی ٢٠١٧ — هێزە عێراقی و هاوپەیمانەکان، لەگەڵ پێشمەرگەی کوردستان، شارەکە دەگرنەوە.
٢٠٢٤ — لە سەردەمی سەرژمێریدا نزیکەی ١.٩ ملیۆن دانیشتوو تۆمار دەکرێت، لە کاتێکدا شارەکە دووبارە بنیات دەنرێتەوە.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
پێگەی مووسڵ بە ڕاستی جێی ناکۆکییە. هەندێک گێڕانەوەی کوردی وەک شارێکی لە مێژوودا کوردی یان تێکەڵ وەسفی دەکەن، کە سیاسەتی بەعەرەبکردن ناسنامە کوردییەکەی سەرکوت کردووە؛ نەتەوەپەرستانی عەرەب و عێراقی وەک شارێکی بە بنەڕەت عەرەبی و هێمای یەکێتیی عێراق دەیبینن. خودی شارەکە نەخرایە ناو هەرێمی کوردستان، بەڵام بەشێک لە دەشتەکانی نەینەوای دەوروبەری لە ناوچە جێناکۆکاندا دەکەون کە هەم هەولێر و هەم بەغدا داوایان دەکەن؛ کۆنترۆڵی ئەو ناوچانە لەنێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە و میلیشیا جۆراوجۆرەکاندا گۆڕاوە. ئەگەر برینەکانی ساڵانی داعشیش بخەینە پاڵ ئەمە، لە ئاوارەبوونی مەسیحی و ئێزدی و وێرانکردنی شاری کۆن، مووسڵ دەبێتە شوێنێک کە چەندین کۆمەڵگە لە یەک کاتدا لەسەر ڕابردوو و داهاتووی گفتوگۆ و ناکۆکییان هەیە. ئەم ناساندنە وەک ئەوەی هەیە مامەڵەی لەگەڵ دەکات؛ شارێکی گەورەی عێراقی، بە زۆربەی عەرەب، لە لێواری جێناکۆکیی خاکە کوردییەکان.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کورد گرنگیی مووسڵ زیاتر لەوەدایە کە شارێکی گەورەیە لە دەروازەی باشووری نیشتمانەکەیان، نەک لەوەی شارێکی کوردی بێت؛ شوێنێکی بازرگانی و کار و کۆچ، شارێک بە کۆمەڵگەیەکی ڕاستەقینەی کورد و ناوەندی ئەو ناوچە سنوورییەی کە پێگەی هێشتا یەکێکە لە پرسە سەرەکییە یەکلانەکراوەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی عێراق. مێژووەکەی، لە ویلایەتی مووسڵی عوسمانییەکانەوە تا ناوچە جێناکۆکەکانی ئەمڕۆ، بە مێژووی بەرفراوانتری ئەوەوە بەستراوەتەوە کە نیشتمانی کورد لە کوێ دەست پێ دەکات و لە کوێ کۆتایی دێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەولێر، پایتەختی نزیکی هەرێمی کوردستان. شارەکانی دیکەی باشوور، وەک ئامێدی و ڕەواندز. ناوچەی ناوەندیی ئێزدییەکان لە شەنگال و دەشتەکانی نەینەوا. پرسی بەرفراوانتری ناوچە جێناکۆکان لەنێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا.
پرسیارە باوەکان
ئایا مووسڵ شارێکی کوردییە؟
نەخێر. مووسڵ شارێکە کە زۆربەی دانیشتووانی عەرەبی سوننەن و پایتەختی پارێزگای نەینەوای عێراقە. کەمینەیەکی بەرچاوی کوردی هەیە و نزیک ناوچە جێناکۆکان دەکەوێت، بەڵام بەشێک نییە لە هەرێمی کوردستان و زۆربەی دانیشتووانیشی کورد نین.
مووسڵ لە کوێیە و چەند گەورەیە؟
مووسڵ لە باکووری عێراقە، لەسەر ڕووباری دیجلە و نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای بەغدا دوورە. بە نزیکەی ١.٧ بۆ ١.٩ ملیۆن دانیشتوو دووەم گەورەترین شاری عێراقە.
کێ مووسڵ کۆنترۆڵ دەکات؟
مووسڵ لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی فیدراڵی عێراقدایە، نەک هەرێمی کوردستان. بەشێک لە پارێزگای نەینەوای دەوروبەری لە ناوچە جێناکۆکاندا دەکەون کە هەم بەغدا و هەم هەولێر داوایان دەکەن.
لەژێر داعشدا چی بەسەر مووسڵ هات؟
داعش لە ساڵی ٢٠١٤دا شارەکەی گرت و بە توندی فەرمانڕەوایی کرد تا لە ساڵی ٢٠١٧دا هەڵمەتێکی گەورەی سەربازی، کە پێشمەرگەی کوردستانیش بەشدار بوون، شارەکەی گرتەوە. شەڕەکە بەشێکی زۆری شاری کۆنی وێران کرد و نزیکەی ملیۆنێک کەسی ئاوارە کرد؛ لەو کاتەوە شارەکە دووبارە بنیات دەنرێتەوە.