پێشەکی
لە 24ی تەممووزی 1923، پەیماننامەی لۆزان لە سویسرا لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان و کۆماری نوێی تورکیا، بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک، واژۆ کرا. بە تەواوی جێی پەیماننامەی سیڤەری (1920) گرتەوە، و لەگەڵ ئەوەش هەموو بەڵێنێکی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد سڕایەوە. لە کاتێکدا سیڤەر سێ ماددەی بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی کورد تەرخان کردبوو، لۆزان تەنانەت یەک جار باسی کورد و کوردستان و مافەکانی کوردی نەکرد. وشەی «کوردستان» ــ کە تەنها سێ ساڵ پێشتر بۆ یەکەم جار لە یاسای نێودەوڵەتیدا دەرکەوتبوو ــ بە سادەیی ون بوو.
پەیماننامەی لۆزان ئەو پەیماننامەیەیە کە چارەنووسی کوردستانی یەکلایی کردەوە. دانی بە کۆماری تورکیا لە ناو سنوورەکانی ئێستایدا نا؛ سنوورگەلێک کە ملیۆنان کوردیان لە ناو دەوڵەتێکدا گرتەوە کە بۆ دەیان ساڵ نکۆڵی لە خودی بوونیان دەکرد. خستنەناوی مووسڵی کوردنشینی لە عێراقی ژێر ئینتیدابی بەریتانیادا پشتڕاست کردەوە. کوردەکانی سووریای لە ژێر دەسەڵاتی ئینتیدابی فەرەنسا و کوردەکانی ئێرانی لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی پەهلەویدا هێشتەوە. دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار بەشدا، کە لە چاڵدێران (1514) دەستی پێ کردبوو و بە سایکس–پیکۆ (1916) تەواو کرابوو، ئێستا وەک یاسایەکی هەمیشەیی نێودەوڵەتی پەسەند کرا. هیچ شاندێکی کورد بانگهێشتی لۆزان نەکرا. هیچ دەنگێکی کورد نەبیسترا.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی لۆزان چی بوو؟
پەیماننامەی لۆزان لە 24ی تەممووزی 1923 لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان (بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا و ژاپۆن و یۆنان و ڕۆمانیا و یوگۆسلاڤیا) و کۆماری تورکیا واژۆ کرا. جێی پەیماننامە پەسەندنەکراوەکەی سیڤەری (1920) گرتەوە و دوای جەنگی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923)، بە فەرمی کۆتایی بە دۆخی جەنگ لە نێوان هاوپەیمانان و تورکیا هێنا. پەیماننامەکە دانی بە سەروەریی کۆماری نوێی تورکیا لە ناو سنوورەکانی ئێستایدا نا و پێگەی تورکیای وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ و یەکسان لە ڕێکخستنی نێودەوڵەتیدا جێگیر کرد.
بۆ تورکیا، لۆزان سەرکەوتنێکی گەورە بوو؛ لوتکەی سەرکەوتنە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی ئەتاتورک کە سووکایەتیی سەپێنراوی سیڤەری گۆڕی بۆ ئاشتییەک لە نێوان دوو لایەنی یەکساندا. بۆ خەڵکی کورد، کارەساتێک بوو. هەموو بڕگەیەک بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی کورد کە لە سیڤەردا هەبوو، لابرا. کورد بانگهێشتی کۆنفرانسەکە نەکران. دان بە بوونیان وەک خەڵکێکی جیاوازدا نەدرا. کوردستان لە نەخشە سڕایەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• پەیماننامەی لۆزان هیچ باسێکی لە کورد و کوردستان و مافەکانی کورد نەکرد؛ خەڵکی کوردی بە تەواوی لە یاسای نێودەوڵەتیدا سڕییەوە.
• هیچ شاندێکی کورد بانگهێشتی کۆنفرانسی لۆزان نەکرا؛ لەسەر پەیماننامەکە دەربارەی خاکەکانی کورد، بەبێ هیچ بەشدارییەکی کورد، دانوستان کرا.
• پەیماننامەکە دانی بە سنوورەکانی تورکیا بەسەر ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتیدا نا؛ بەشی زۆری باکووری کوردستانی خستە ناو دەوڵەتی تورکیا، لە بەرامبەر وازهێنانی تورکیا لە داواکارییەکانی بۆ خاکە عەرەبییە نەوتدەوڵەمەندەکان.
• لۆزان دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار بەشدا (تورکیا، عێراق، سووریا، ئێران) وەک یاسایەکی هەمیشەیی نێودەوڵەتی پەسەند کرد؛ دابەشکردنێک کە تا ئەمڕۆ، زیاتر لە سەدەیەک دواتر، بەبێ گۆڕان بەردەوامە.
زانیارییە خێراکان
پەیماننامە: پەیماننامەی لۆزان بەروار: 24ی تەممووزی 1923 لایەنەکان: هێزە هاوپەیمانەکان (بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا و ژاپۆن و یۆنان و ڕۆمانیا و یوگۆسلاڤیا) و کۆماری تورکیا جۆر: پەیماننامەی ئاشتیی دوای جەنگ کە جێی پەیماننامەی سیڤەر دەگرێتەوە بڕگەکانی کورد: هیچ ــ پەیماننامەکە هیچ باسێک لە کورد و کوردستان و مافەکانی کورد ناکات دانوستانکارە سەرەکییەکان: لۆرد کێرزۆن (بەریتانیا)، عیسمەت ئینۆنو (تورکیا) بەشداریی کورد: هیچ ــ هیچ شاندێکی کورد بانگهێشت نەکرا ئاڵوگۆڕی سەرەکی: تورکیا ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتی (باکووری کوردستان) وەرگرت؛ تورکیا وازی لە داواکارییەکانی بۆ خاکە عەرەبییە نەوتدەوڵەمەندەکان هێنا مووسڵ: یەکلایی نەکرایەوە؛ سپێردرا بە کۆمەڵەی نەتەوەکان، کە لە 1926 مووسڵی بە عێراق سپارد گرنگی: دابەشکردنی کوردستانی بەسەر چوار بەشدا وەک یاسایەکی هەمیشەیی نێودەوڵەتی یەکلایی کردەوە
چوارچێوەی مێژوویی: مردنی سیڤەر
پەیماننامەی سیڤەر (1920) بەڵێنی خودموختاریی کورد و ڕێگایەکی بۆ سەربەخۆیی دابوو، بەڵام بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال دەستبەجێ ڕەتی کردەوە. لە نێوان 1919 و 1923دا، کەمال جەنگێکی سەرکەوتووی سەربەخۆیی دژ بە هێزەکانی یۆنان و ئەرمەنی و فەرەنسا و هاوپەیمانان کرد و هەموو هەوڵێکی دابەشکردنی ئەنادۆڵی شکست دا. سەرکەوتنە سەربازییەکانی هاوسەنگیی هێزیان گۆڕی: هێزە هاوپەیمانەکان، کە جەنگی جیهانیی یەکەم ماندووی کردبوون و ئامادە نەبوون هێز بۆ جێبەجێکردنی سیڤەر تەرخان بکەن، ناچار بوون لەسەر پەیماننامەیەکی نوێ بە مەرجەکانی تورکیا دانوستان بکەن.
کۆنفرانسی لۆزان لە تشرینی دووەمی 1922 کۆ بووەوە، بە سەرکردایەتیی لۆرد کێرزۆن بۆ شاندی بەریتانیا و عیسمەت ئینۆنو بۆ شاندی تورکیا. ئەوەی کۆنفرانسەکەی دیار دەکرد، ئەوانە بوون کە ئامادە نەبوون: سووری و فەلەستینییەکان هەوڵیان دا بەشدار بن، بەڵام دەرخران. هیچ شاندێکی ئەرمەنی یان ئێرانی یان کورد بانگهێشت نەکرا. نوێنەری شەریفی مەککە ــ کە لە جەنگدا لە تەنیشت بەریتانیا شەڕی کردبوو ــ تەنانەت ڕێگەی چاوپێکەوتنێکیشی لەگەڵ لۆرد کێرزۆن پێ نەدرا. ئەو خەڵکانەی بڕیار لەسەر نیشتمانەکانیان دەدرا، هیچ دەنگێکیان نەبوو.
پشتگوێخستنی کوردستان: سڕینەوە بە بێدەنگی
وێرانکەرترین لایەنی پەیماننامەی لۆزان بۆ خەڵکی کورد ئەوە نییە کە پەیماننامەکە لەخۆی دەگرێت، بەڵکو ئەوەیە کە پشتگوێی دەخات. پەیماننامەی سیڤەر بەشێکی تەواوی ــ ماددەکانی 62 و 63 و 64 ــ بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی و مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد تەرخان کردبوو. پەیماننامەی لۆزان هیچ یەکێک لەمانە باس ناکات. وشەی «کوردستان» تێیدا نییە. وشەی «کوردی» تێیدا نییە. بوونی خەڵکی کورد وەک نەتەوەیەکی جیاواز بە سادەیی پشتگوێ دەخرێت.
ئەم پشتگوێخستنە هەڵکەوتە نەبوو. ئەنجامی حسابێکی مەبەستداری هێزە هاوپەیمانەکان و تورکیا بوو. بەریتانیا سەرەتا هەوڵی دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردیی حایلی لە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتیدا دابوو، بۆ لاوازکردنی کاریگەریی تورکیا بەسەر ویلایەتی نەوتدەوڵەمەندی مووسڵدا. بەڵام کاتێک سەرکەوتنە سەربازییەکانی کەمال ڕوونیان کردەوە کە بەریتانیا بەبێ جەنگێکی دیکە ناتوانێت خودموختاریی کورد لە ناو تورکیادا بسەپێنێت، دیپلۆماتەکانی بەریتانیا وازیان لە فشار هێنان لەسەر بابەتەکە هێنا. پشتگیریی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد لەناو چوو، و زمانی سیاسیی سێکولار و نەتەوەگەرایانەی کەمال نیگەرانییە نێودەوڵەتییەکانی دەربارەی مامەڵەکردن لەگەڵ کەمینەکان هێور کردەوە.
ئاڵوگۆڕە بنەڕەتییەکە لە لۆزان خاکی بوو: تورکیا ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتی ــ نیشتمانی ملیۆنان کورد ــ وەرگرت، لە بەرامبەر وازهێنان لە داواکارییە سەردەمی عوسمانییەکانی بۆ خاکە عەرەبییە نەوتدەوڵەمەندەکان. کوردستان ئەو نرخە بوو کە تورکیا داوای کرد و هاوپەیمانان ڕەزامەندییان دا بیدەن. خەڵکی کورد کرایە قوربانیی ئەم ئاڵوگۆڕە؛ نیشتمانەکەیان خرابووە ناو تورکیا، مافەکانیان باسیان نەکرابوو و ئاواتە نەتەوەییەکانیان لە ڕێکخستنی یاسایی سڕابوونەوە.
پرسی مووسڵ: نەوت لەسەر حیسابی مافەکانی کورد
ویلایەتی مووسڵ ــ کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ، لەگەڵ کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک ــ ئەو بابەتە بوو کە لە لۆزان جێی زۆرترین ناکۆکی بوو. تورکیا داوای مووسڵی وەک بەشێک لە خاکی نیشتمانیی خۆی دەکرد، بە ئاماژەدان بە دانیشتوانە کورد و تورکمانەکەی. بەریتانیا پێداگریی لە هێشتنەوەی مووسڵ لە ناو عێراقدا دەکرد، بە ئاماژەدان بە بەرژەوەندییە ستراتیژی و ئابوورییەکان؛ بە پلەی یەکەم، نەوت. لۆرد کێرزۆن دەیگوت کوردەکانی مووسڵ دەسەڵاتی بەریتانیا پێ باشترە، هەرچەندە ڕاوێژ بە هیچ دانیشتوانێکی کورد نەکرابوو.
پرسی مووسڵ لە لۆزان یەکلایی نەکرایەوە و سپێردرا بە کۆمەڵەی نەتەوەکان، کە لە 1926 پارێزگاکەی بە عێراق سپارد. بڕیارەکە بەهۆی نەوتەوە درا، نەک خۆشگوزەرانیی کورد. کوردەکانی مووسڵ خۆیان لە ناو دەوڵەتێکدا بینییەوە کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی عەرەب بوو و حکومەتەکەی هیچ بەرژەوەندییەکی لە خودموختاریی کورددا نەدەبینی. ڕاگەیاندنی کریسمسی 1922 ــ کە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ناو عێراقدا دابوو ــ وەک دەقێکی بێکاریگەر مایەوە. کۆمەڵگە کوردییەکانی ویلایەتی مووسڵ سەدەی دواتریان بە خەبات بۆ ئەو خودموختارییە بەسەر دەبرد کە بەڵێنی پێدرابوون، بەڵام هەرگیز پێیان نەدرابوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ئابی 1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر بەڵێنی خودموختاری و سەربەخۆیی کورد دەدات؛ هەرگیز پەسەند ناکرێت.
1919–1923 ــ جەنگی سەربەخۆیی تورکیا؛ مستەفا کەمال پلانەکانی هاوپەیمانان بۆ دابەشکردنی ئەنادۆڵ شکست دەدات.
تشرینی دووەمی 1922 ــ کۆنفرانسی لۆزان کۆ دەبێتەوە؛ هیچ شاندێکی کورد بانگهێشت ناکرێت.
24ی تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان واژۆ دەکرێت؛ هیچ باسێک لە کورد و کوردستان و مافەکانی کورد ناکرێت.
29ی تشرینی یەکەمی 1923 ــ کۆماری تورکیا ڕادەگەیەنرێت؛ کەمال دەبێتە سەرۆک.
1925 ــ ڕاپەڕینی شێخ سەعید؛ یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد دژ بە کۆماری تورکیا، کە سەرکوت دەکرێت.
1926 ــ کۆمەڵەی نەتەوەکان ویلایەتی مووسڵ بە عێراق دەسپێرێت؛ ناوچە کوردنشینەکە دەخرێتە ناو ناوچەی ژێر ئینتیدابی بەریتانیا.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی لۆزان پەیماننامەی دیاریکەری بێدەوڵەتیی کوردە. ئەو پەیماننامەیەیە کە دابەشکردنی کوردستانی لە نێوان تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا وەک یاسایەکی هەمیشەیی نێودەوڵەتی یەکلایی کردەوە. ئەو پەیماننامەیەیە کە «کوردستان»ی لە فەرهەنگی دیپلۆماسیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سڕییەوە. هەروەها ئەو پەیماننامەیەیە کە خەڵکی کورد بۆ زیاتر لە سەدەیەک خەباتیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامەکانی کردووە.
لە ناو تورکیادا، ئەنجامەکان دەستبەجێ و وێرانکەر بوون. کۆمارە نوێیەکە نکۆڵی لە بوونی ناسنامەیەکی کوردی کرد، زمانی کوردی قەدەغە کرد، ڕێگەی بە دەربڕینی کولتووریی کورد نەدا و کوردی بە «تورکی شاخاوی» ناو برد. ڕاپەڕینەکانی کورد ــ ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)، ڕاپەڕینی ئارارات (1927–1930) و ڕاپەڕینی دێرسیم (1937–1938) ــ بە هێزی سەربازی و ڕاگواستنی بەکۆمەڵ و سزای بەکۆمەڵ سەرکوت کران. ڕاپەڕینی چەکداریی پەکەکە (PKK)، کە لە 1984 دەستی پێ کرد و تا ئەمڕۆ بەردەوامە، ئەنجامێکی ڕاستەوخۆی نکۆڵیکردن لە ناسنامەی کوردە کە لۆزان ڕێگای خۆش کرد.
هەر ساتێکی شڵەژانی سیاسیی کورد لە 1923ەوە لەگەڵ داواکاری بۆ پێداچوونەوە بە لۆزاندا هاوڕێ بووە. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراق (1992/2005)، ناوچەی خودموختاری کورد لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا (2012) و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردی 2017، هەموویان بە بەرەنگاربوونەوەی ڕێکخستنی لۆزان وەسف کراون. خەباتی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە بنەڕەتدا خەباتێکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامەکانی پەیماننامەیەک کە لە 1923 لە شارێکی سویسرادا لەلایەن دیپلۆماتگەلێکەوە واژۆ کرا کە خەڵکی کوردیان بە شایستەی باسکردن نەدەزانی.
پرسیارە باوەکان
لە لۆزان چی بەسەر بڕگەکانی کوردی سیڤەردا هات؟
بە تەواوی لابران. پەیماننامەی سیڤەر (1920) ماددەکانی 62-64ی لەخۆ گرتبوو کە خودموختاریی کورد و ڕێگایەکیان بۆ سەربەخۆیی دیاری دەکرد. پەیماننامەی لۆزان (1923)، کە بە تەواوی جێی سیڤەری گرتەوە، بە هیچ شێوەیەک باسی کورد و کوردستان و مافەکانی کورد ناکات.
ئایا لە کۆنفرانسی لۆزاندا نوێنەرایەتیی کورد کرا؟
نەخێر. هیچ شاندێکی کورد بانگهێشتی کۆنفرانسی لۆزان نەکرا. دانوستان لەسەر پەیماننامەکە بە تەواوی لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان و تورکیادا کرا، بەبێ بەشداریی کورد و ئەرمەنی و سووری و فەلەستینی. ئەو خەڵکانەی بڕیار لەسەر نیشتمانەکانیان دەدرا، هیچ دەنگێکیان نەبوو.
ئایا پەیماننامەی لۆزان هێشتا کاری پێ دەکرێت؟
بەڵێ. پەیماننامەی لۆزان هێشتا بەڵگەنامە یاساییە بنچینەییەکەیە کە سنوورەکانی تورکیا و دۆخی نێودەوڵەتیی خەڵکی کورد دیاری دەکات. دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار بەشدا (تورکیا، عێراق، سووریا، ئێران)، کە لۆزان لە 1923 پەسەندی کرد، هێشتا ڕاستیی یاسایی و سیاسیی ئەمڕۆیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پەیماننامەی لۆزان