پێشەکی
لە 10ی ئابی 1920، لە هۆڵی پیشاندانی کارگەیەکی چینی لە سیڤەری فەرەنسا، هێزە هاوپەیمانەکان و ئیمپراتۆریەتی شکست‌خواردووی عوسمانی پەیماننامەیەکیان واژۆ کرد کە بۆ یەکەم و تەنها جار لە مێژووی هاوچەرخدا، لە یاسای نێودەوڵەتیدا دانی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی خەڵکی کورددا نا. ماددەکانی 62 و 63 و 64ی پەیماننامەی سیڤەر میکانیزمێکیان بۆ خودموختاریی ناوخۆیی کورد داڕشت لەو ناوچانەی زۆرینەی دانیشتوانیان کورد بوون، لە ڕۆژهەڵاتی فورات و باشووری ئەرمەنستان و باکووری سنووری سووریا–تورکیا؛ و بە شێوەیەکی چارەنووسساز، ڕێگایەکیان بۆ سەربەخۆیی تەواوی کورد لە ماوەی یەک ساڵدا دانا، ئەگەر خەڵکی کورد نیشانی بدات کە زۆرینە ئەوە دەوێت.
پەیماننامەی سیڤەر گرنگترین و ئازاربەخشترین پەیماننامەی مێژووی کوردە. ئەمە نزیکترین ساتە کە خەڵکی کورد هەرگیز گەیشتبێتە دەوڵەتبوونێک کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانی پێدا بنرێت. بۆ یەکەم جار وشەی «کوردستان» لە پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتیدا دەرکەوت. بۆ یەکەم جار پێکهاتەی یاسایی و دیپلۆماسی بۆ دەوڵەتێکی کوردی بونیاد نرا. بۆ یەکەم جار زلهێزەکان دانیان بەوەدا نا کە خەڵکی کورد بۆ سەدەیان دەیزانی: کە نەتەوەیەکی جیاوازە و مافی ئەوەی هەیە خۆی بەڕێوە ببات. بەڵام پەیماننامەکە هەرگیز پەسەند نەکرا. هەرگیز جێبەجێ نەکرا. لە ماوەی سێ ساڵدا پەیماننامەی لۆزان (1923) جێی گرتەوە، کە کوردستانی بە تەواوی لە نەخشە سڕییەوە.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی سیڤەر چی بوو؟
پەیماننامەی سیڤەر لە 10ی ئابی 1920 لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان (بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا و هێزەکانی دیکە) و ئیمپراتۆریەتی شکست‌خواردووی عوسمانیدا واژۆ کرا. مەبەستی ئەوە بوو بە فەرمی کۆتایی بە جەنگی یەکەمی جیهان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بهێنێت و نەخشەی خاکەکانی عوسمانی دووبارە بکێشێتەوە. پەیماننامەکە بەڵگەنامەیەکی دابەشکردنی سزادەرانە بوو: پارێزگا عەرەبییەکانی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی جیا کردەوە، ئەنادۆڵی بۆ ناوچەکانی نفووزی هێزە ئەورووپییەکان و یۆنان دابەش کرد و باسی ئامانجە نەتەوەییەکانی ئەرمەنی و یۆنانی و ــ بۆ یەکەم جار ــ کوردی کرد.
بەشی IIIی پەیماننامەکە، کە ماددەکانی 62 و 63 و 64ی لەخۆ دەگرت، بە تەواوی بۆ کوردستان تەرخان کرابوو. ئەم ماددانە کۆمیسیۆنێکیان دامەزراند بۆ داڕشتنی پلانێکی خودموختاریی ناوخۆیی بۆ ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات کە زۆرینەی دانیشتوانیان کورد بوون، و ڕێگایەکیان دانا کە خەڵکی کورد بتوانێت لە ماوەی یەک ساڵدا بۆ سەربەخۆیی تەواو داواکاری پێشکەشی کۆمەڵەی نەتەوەکان بکات. ئەگەر کۆمەڵەکە بڕیاری بدایە کە کورد توانای خۆبەڕێوەبردنی هەیە، تورکیا دەبوو دەست لە هەموو سەروەریی خۆی بەسەر خاکە کوردییەکاندا هەڵبگرێت. کوردەکانی ویلایەتی مووسڵ (کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ)یش ئازاد دەبوون پەیوەست بە دەوڵەتە نوێیە کوردییەکە بن.
خاڵە سەرەکییەکان
• پەیماننامەی سیڤەر یەکەم و تەنها پەیماننامەی نێودەوڵەتی بوو کە دانی بە مافەکانی کورد بۆ خودموختاری و ڕێگایەک بۆ سەربەخۆییدا نا؛ نزیکترین سات بۆ خەڵکی کورد بە دەوڵەتبوونێک کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانی پێدا بنرێت.
• ماددەکانی 62–64 بۆ یەکەم جار وشەی «کوردستان»یان لە یاسای نێودەوڵەتیدا بەکار هێنا، و دانی یاساییان بە ئامانجە نەتەوەییەکانی کورددا نا کە بۆ سەدەیان پشتگوێ خرابوون.
• پەیماننامەکە هەرگیز پەسەند یان جێبەجێ نەکرا؛ بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ڕەتی کردەوە، بە هێزی سەربازی پلانەکانی هاوپەیمانانی شکست دا و گۆڕینەوەی سیڤەری بە پەیماننامەی لۆزان (1923) سەپاند.
• پەیماننامەی لۆزان بە هیچ شێوەیەک باسی کوردستانی نەکرد؛ خەڵکی کورد لە نێوان تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا دابەشکراو مایەوە و وڵاتە بەڵێنپێدراوەکەیان لە نەخشە سڕایەوە.
زانیارییە خێراکان
پەیماننامە: پەیماننامەی سیڤەر بەروار: 10ی ئابی 1920 لایەنەکان: هێزە هاوپەیمانەکان (بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا و ژاپۆن و هێزەکانی دیکە) و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی جۆر: پەیماننامەی ئاشتیی دوای جەنگ بڕگەکانی کورد: ماددەکانی 62 و 63 و 64 ــ خودموختاریی ناوخۆیی بۆ ناوچەکانی زۆرینەکورد؛ ڕێگایەک بۆ سەربەخۆیی لە ڕێگەی پێشکەشکردنی داواکاری بە کۆمەڵەی نەتەوەکان لە ماوەی یەک ساڵدا خاکە پێشنیارکراوەکانی کوردستان: ڕۆژهەڵاتی فورات، باشووری ئەرمەنستان، باکووری سنووری سووریا–تورکیا؛ کوردەکانی ویلایەتی مووسڵ دەیانتوانی بە ئازادی پەیوەست بن دۆخ: هەرگیز پەسەند یان جێبەجێ نەکرا جێگرەوە: پەیماننامەی لۆزان (24ی تەممووزی 1923)، کە هیچ باسێکی لە کوردستان نەکرد گرنگی: یەکەم و تەنها پەیماننامەی نێودەوڵەتی کە دانی بە مافەکانی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسدا نا
ماددەکانی کورد: 62 و 63 و 64
ماددەی 62 دەسەڵاتی دا بە کۆمیسیۆنێک پێکهاتوو لە نوێنەرانی بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا و ئێران و کورد، بۆ داڕشتنی پلانێکی خودموختاریی ناوخۆیی بۆ ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات کە زۆرینەی دانیشتوانیان کورد بوون. ئەم کۆمیسیۆنە دەبوو لە ماوەی شەش مانگدا دوای چوونە بواری جێبەجێکردنی پەیماننامەکە، دۆخی کورد بپشکنێت و پلانێکی خۆبەڕێوەبردن ئامادە بکات کە مافەکانی هەموو کۆمەڵگەکانی ناوچەکە، لەوانە مەسیحییە ئاشوورییەکان، بپارێزێت.
ماددەی 63 تورکیای پابەند کرد بە قبوڵکردن و جێبەجێکردنی هەر پلانێکی خودموختاری کە کۆمیسیۆنەکە ئامادەی بکات. ماددەی 64 هەنگاوێکی زیاتری نا: دیاری کرد کە لە ماوەی یەک ساڵدا دوای چوونە بواری جێبەجێکردنی پەیماننامەکە، خەڵکی کورد بتوانێت داواکاریی سەربەخۆیی تەواو پێشکەشی ئەنجومەنی کۆمەڵەی نەتەوەکان بکات. ئەگەر کۆمەڵەکە بڕیاری بدایە کە کورد نیشانی داوە زۆرینەی دەیەوێت سەربەخۆ بێت و توانای خۆبەڕێوەبردنی هەیە، تورکیا دەبوو دەست لە هەموو سەروەریی خۆی بەسەر خاکە کوردییەکاندا هەڵبگرێت. بە شێوەیەکی چارەنووسساز، ماددەی 64 هەروەها دیاری کرد کە کوردەکانی ویلایەتی مووسڵ ــ کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ ــ ئازاد دەبن بە ویستی خۆیان پەیوەست بە دەوڵەتە نوێیە کوردییەکە بن.
ئەم ماددانە مەرجدار و سنووردار بوون. کوردستانە پێشنیارکراوەکە هەموو نیشتمانی کوردی لەخۆ نەدەگرت؛ بۆ نموونە وان دەرخرابوو، و کوردەکانی سووریا و ئێران نەدەگرتەوە. ڕێگای سەربەخۆیی پشت بە بڕیاری کۆمەڵەی نەتەوەکان دەبەست دەربارەی «توانا»ی کورد؛ مەرجێکی سەرپەرشتکارانە کە هیچ نەتەوەیەکی ئەورووپی پێویست نەبوو جێبەجێی بکات. بەڵام سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، ماددەکانی 62–64 پێشکەوتنێکی مێژووییان نوێنەرایەتی دەکرد: یەکەم جار بوو کە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتی دانی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی خەڵکی کورددا نا.
بۆچی سیڤەر سەرکەوتوو نەبوو: جەنگی سەربەخۆیی تورکیا
حکومەتی عوسمانی لە ئیستانبوڵ پەیماننامەی سیڤەری واژۆ کرد، بەڵام بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک کە لە ئەنقەرە بوو و مستەفا کەمال (دواتر ئەتاتورک) سەرکردایەتیی دەکرد، دەستبەجێ ڕەتی کردەوە. هێزەکانی کەمال پێشتر لە جەنگی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923)دا دژ بە هێزەکانی یۆنان و ئەرمەنی و هاوپەیمانان دەجەنگان. ئەو ڕەتی کردەوە دابەشکردنی ئەنادۆڵ و دامەزراندنی دەوڵەتە کوردی و ئەرمەنییەکان لەسەر خاکی تورکیا قبوڵ بکات.
ستراتیژیی کەمال بە شێوەیەکی وێرانکەر کاریگەر بوو. داوای هاوپشتیی کوردی دژ بە ئیمپریالیزمی ئەورووپی کرد و بەڵێنی برایەتیی کورد–تورکی لە ناو دەوڵەتە نوێیە تورکییەکەدا دا. زۆرێک لە سەرکردەکانی کورد، کە لە هێزە هاوپەیمانەکان نائومێد بوون و دژایەتیی داواکارییە خاکییەکانی ئەرمەنییان دەکرد، لە سەرەتادا پشتگیریی بزووتنەوەی کەمالیان کرد. تا ڕوون بووەوە کە دیدی کەمال بۆ تورکیا هیچ شوێنێکی بۆ خودموختاریی کورد تێدا نییە، زۆر درەنگ بووبوو. هاوکێشەی هێزی سەربازی گۆڕابوو، هێزە هاوپەیمانەکان چیتر حەزیان بە سەپاندنی پەیماننامەکە نەما بوو و پەیماننامەی سیڤەر مردبوو.
هێزە هاوپەیمانەکان خۆیان بەشێکی زۆری بەرپرسیارێتییان لە ئەستۆ بوو. بەریتانیا بەهۆی پابەندییەکانی لە عێراق و هیندستان و ئیرلەندا و میسر تواناکانی بەسەر چەندین شوێندا دابەش بووبوو. فەرەنسا سەرنجی لەسەر سووریا و لوبنان بوو. هیچ یەکێکیان ئامادە نەبوو ئەو هێزە سەربازییە تەرخان بکات کە بۆ سەپاندنی سیڤەر بەرامبەر بەرگریی نەتەوەگەرایانەی کەمال پێویست بوو. بڕگە کوردی و ئەرمەنییەکانی سیڤەر واز لێ هێنرا، بەبێ ئەوەی هۆکارەکە هەڵەبوونیان بێت، بەڵکو چونکە زلهێزەکان ئیرادەی بەرگریکردنیان لێیان نەبوو.
لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان: سڕینەوەی کوردستان
پەیماننامەی لۆزان، کە لە 24ی تەممووزی 1923 واژۆ کرا، بە تەواوی جێی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە. لە نێوان حکومەتە نوێیە نەتەوەگرا تورکییەکە لە ئەنقەرە و هێزە هاوپەیمانەکاندا دانوستانی لەسەر کرا. پەیماننامەکە دانی بە سەروەریی کۆماری تورکیا لە ناو سنوورە ئێستاکانیدا نا و بە هیچ شێوەیەک باسی کوردستان یان خودموختاریی کورد یان سەربەخۆیی کوردی نەکرد. ماددە کوردییەکانی سیڤەر ــ 62 و 63 و 64 ــ بە سادەیی لابران. کوردستان لە یاسای نێودەوڵەتیدا سڕایەوە.
خەڵکی کورد لە نێوان تورکیا و عێراق (ئینتیدابی بەریتانیا) و سووریا (ئینتیدابی فەرەنسا) و ئێراندا دابەشکراو مایەوە؛ لە هەموو دەوڵەتێکدا کەمینە بوو، بەبێ دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مافە نەتەوەییەکانی. واز لە بەڵێنەکانی سیڤەر هێنرا. هیوای ڕاگەیاندنی کورد–ئەرمەنی لە 1919 تێک درا. دابەشبوونی کوردستان بۆ چوار بەش، کە لە چاڵدێران دەستی پێ کردبوو و بە سایکس–پیکۆ تەواو کرابوو، لە لۆزان وەک یاسایەکی نێودەوڵەتیی هەمیشەیی پەسەند کرا.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ئایاری 1916 ــ ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ خاکەکانی عوسمانی بۆ ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسا دابەش دەکات.
تشرینی دووەمی 1919 ــ ڕاگەیاندنی هاوپشتیی کورد–ئەرمەنی لە پاریس واژۆ دەکرێت.
شوباتی 1920 ــ کۆنفرانسی نێوان فەرمانگەکان پێشنیاری خودموختاریی کورد دەکات؛ بەریتانیا لە کوردستان پاشەکشە دەکات.
نیسانی 1920 ــ کۆنفرانسی سان ڕیمۆ ئینتیدابەکانی عێراق و سووریا دیاری دەکات.
10ی ئابی 1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر واژۆ دەکرێت؛ ماددەکانی 62–64 بڕگە بۆ خودموختاریی کورد و ڕێگایەک بۆ سەربەخۆیی دادەنێن.
1920–1923 ــ جەنگی سەربەخۆیی تورکیا؛ مستەفا کەمال پلانەکانی هاوپەیمانان شکست دەدات و سیڤەر ڕەت دەکاتەوە.
24ی تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان جێی سیڤەر دەگرێتەوە؛ هیچ باسێک لە کوردستان نییە. دەوڵەتبوونی کورد لە یاسای نێودەوڵەتیدا دەسڕێتەوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی سیڤەر لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی کورددا شوێنێکی تایبەتی هەیە. بۆ کورد، ئەو ساتە نوێنەرایەتی دەکات کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دانی بە بوونیان وەک نەتەوە و مافی دیاریکردنی چارەنووسیاندا نا. بۆ تورک، هەڕەشەیەک بۆ بوونیان نوێنەرایەتی دەکات؛ هەوڵی پارچەپارچەکردنی نیشتمانەکەیان. ئەم بیرەوەرییە دژبەیەکانە بۆ زیاتر لە سەدەیەک شێوەیان بە پەیوەندییەکانی کورد–تورک بەخشیوە و هێشتا کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ناوچەکەی ئەمڕۆ هەیە.
سەرنەکەوتنی سیڤەر وانەیەکی تاڵی بۆ خەڵکی کورد هەڵگرتووە: دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەبێ هێزی سەپاندنی هیچ مانایەکی نییە. زلهێزەکان لە سیڤەر دانیان بە مافەکانی کورددا نا، بەڵام کاتێک ئەو مافانە ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوە بوونەوە، ئامادە نەبوون بەرگرییان لێ بکەن. کورد سوپایەکی نەبوو کە توانای پاراستنی ئەو خاکەی هەبێت کە بەڵێنی پێ درابوو، و هیچ پشتیوانێکی نێودەوڵەتی نەبوو کە ئامادە بێت لە جیاتی ئەو بجەنگێت. کاتێک هێزەکانی کەمال لە ئیرادەی هاوپەیمانان بەهێزتر دەرچوون، دەوڵەتبوونی کورد بەبێ دوودڵی قوربانی کرا.
بەڵام سیڤەر هەروەها پێشینەیەکی یاسایی و ئەخلاقیی دامەزراند کە هەرگیز هەڵنەوەشاوەتەوە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە 1920 دانی بەوەدا نا کە خەڵکی کورد مافی دیاریکردنی چارەنووسی هەیە. لە لۆزان واز لەو دانپێدانانە هێنرا، بەڵام هەرگیز بە فەرمی نەکشێنرایەوە. خەباتی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە ئەمڕۆدا، بەشێک لە ڕەواییی خۆی لە بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکەی سیڤەرەوە وەردەگرێت؛ لەو ساتەوە کە جیهان دانی بەوەدا نا کە کوردستان دەبێت هەبێت، پاشان بڕیاری دا ئەوە نەهێنێتە دی.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی سیڤەر چی بە کورد بەڵێن دا؟
ماددەکانی 62–64 بڕگەیان بۆ خودموختاریی ناوخۆیی لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات کە زۆرینەی دانیشتوانیان کورد بوون، و ڕێگایەک بۆ سەربەخۆیی تەواو لە ماوەی یەک ساڵدا، لە ڕێگەی پێشکەشکردنی داواکاری بە کۆمەڵەی نەتەوەکان، دانا. کوردەکانی ویلایەتی مووسڵ دەیانتوانی بە ویستی خۆیان پەیوەست بە دەوڵەتە نوێیەکە بن. ئەمە یەکەم و تەنها پەیماننامەی نێودەوڵەتی بوو کە دانی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورددا نا.
بۆچی پەیماننامەی سیڤەر هەرگیز جێبەجێ نەکرا؟
بزووتنەوەی نەتەوەگەرای تورک بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال پەیماننامەکەی ڕەت کردەوە و جەنگێکی سەرکەوتووی سەربەخۆیی (1919–1923)ی دژ بە هێزەکانی یۆنان و ئەرمەنی و هاوپەیمانان کرد. هێزە هاوپەیمانەکان ــ کە تواناکانیان زیاتر لە ڕادەبەدەر پەرت بووبوون و ئامادە نەبوون هێزی سەربازی تەرخان بکەن ــ وازیان لە سیڤەر هێنا و پەیماننامەی لۆزان (1923)یان قبوڵ کرد، کە هیچ باسێکی لە کوردستان نەکرد.
چی جێی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە؟
پەیماننامەی لۆزان، کە لە 24ی تەممووزی 1923 واژۆ کرا، بە تەواوی جێی سیڤەری گرتەوە. دانی بە کۆماری تورکیا لە ناو سنوورە ئێستاکانیدا نا و هیچ بڕگەیەکی بۆ خودموختاری یان سەربەخۆیی یان مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد لەخۆ نەگرت. کوردستان لە یاسای نێودەوڵەتیدا سڕایەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
American Society of International Law ــ سەدەیەک بەسەر سیڤەردا: مافی دیاریکردنی چارەنووس و کورد
LSE Middle East Centre ــ سەدەیەک بەسەر سیڤەردا: ئاسۆکانی کوردستانێکی سەربەخۆ
Kurdish Center for Studies ــ لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان: کۆمەڵگەی کورد و مۆدێلی دەوڵەت–نەتەوە